Кіріспе
Людвиг ван Бетховеннің шығармасы
E мажорлы, Op. 55, Симфония №3 (сонымен қатар итальяндық Sinfonia Eroica, Батырлық симфониясы; Eroica) – Людвиг ван Бетховеннің төрт бөлімнен тұратын симфониясы. Бетховеннің ең танымал шығармаларының бірі – «Эроика» симфониясы композитордың инновациялық «орта кезеңінің» бастауын білдіретін ірі шығарма. Көбінесе 1803–1804 жылдары жазылған бұл туынды симфониялық форма, ұзақтығы, гармониясы, эмоционалдық және мәдени мазмұны тұрғысынан жаңа шекаралар ашты. Ол классикалық және романтикалық дәуірлер арасындағы кезеңнің маңызды кезеңі саналады. Сонымен қатар, ол көбінесе алғашқы романтикалық симфония деп есептеледі. Бетховен 9 маусымда алғаш рет жеке орындау өткізді, ал 7 сәуірде 1805 жылы алғашқы ресми орындауын ұйымдастырды.
I. Аллегро конбрио
Бірінші бөлім соната түрінде, орындалу уақыты әдетте 12 мен 18 минут аралығында болады, бұл интерпретацияға және экспозицияның қайталануы ойналатынына байланысты. Бетховеннің алғашқы екі симфониясындағы ұзақ адагио кіріспелерінен өзгеше, бұл бөлім бүкіл оркестрдің орындауындағы екі өте күшті Е мажор аккордымен басталады, олар бөлімнің тоналдығын анықтайды. Дирижер Кеннет Вудс Эроиканың бірінші бөлімі Моцарттың 39-шы симфониясынан шабыттандырылып, оған ұқсас жасалғанын айтты, және бұл симфониядан он жарым жыл бұрын жазылған бұрынғы симфонияның көптеген ерекшеліктерін бөліседі.
Тарих
Бетховен үшінші симфонияны Екінші симфония, ре мажор, 36-опус аяқталғаннан кейін көп ұзамай жазуға кірісті және композицияны 1804 жылдың басында аяқтады. Үшінші симфонияның алғашқы қоғамдық орындалуы 1805 жылдың 7 сәуірінде Венада болды.
Тематикалық шығу тегі
Эройка, шамасы, Бетховеннің басқа симфонияларынан өзгеше, кері бағытта құрастырылғанына күдіксіз дәлелдер бар. Сондай-ақ, ол 1800-1801 жылдардың қысында жазылған "Прометейдің жаратылыстары" балетінің финалынан да бастау алған болуы мүмкін, Op. 43. Бетховеннің бұл жарияланбаған туынды туралы білгені күмәнді. Мүмкін болжам – Моцарт пен Бетховен екеуі де осы тақырыпты басқа жерден кездейсоқ естіп, жаттап алған.
Арналу
Бетховен үшінші симфонияны француз революциясының демократиялық және монархияға қарсы идеалдарын бейнелейтін деп сенген Наполеон Бонапартқа арнаған. 1804 жылдың күзінде Бетховен үшінші симфонияны Наполеонға арнаудан бас тартты, өйткені бұл композитордың абыройлы меценаттан алған гонорарына кедері келтіруі мүмкін еді; сондықтан Бетховен үшінші симфониясын ханзада Иосиф Франц Максимилиан Лобковицке арнады. Дегенмен, осы нан табу үшін жасалған қарастыруға қарамастан, саяси идеалы жоғары Бетховен шығармаға «Бонапарт» деп ат қойды. Кейіннен композитордың Наполеонның өзін француз императоры деп жариялауына (1804 жылдың 14 мамырында) берген жауабы туралы Бетховеннің хатшысы Фердинанд Рис былай деді:
In writing this symphony, Beethoven had been thinking of Bonaparte, but Bonaparte while he was First Consul. At that time Beethoven had the highest esteem for him, and compared him to the greatest consuls of Ancient Rome. Not only I, but many of Beethoven's closer friends, saw this symphony on his table, beautifully copied in manuscript, with the word "Bonaparte" inscribed at the very top of the title page and "Ludwig van Beethoven" at the very bottom
I was the first to tell him the news that Bonaparte had declared himself Emperor, whereupon he broke into a rage and exclaimed, "So he is no more than a common mortal! Now, too, he will tread under foot all the rights of Man, indulge only his ambition; now he will think himself superior to all men, become a tyrant!" Beethoven went to the table, seized the top of the title page, tore it in half and threw it on the floor. The page had to be recopied, and it was only now that the symphony received the title Sinfonia eroica. An extant copy of the score bears two scratched out, hand written subtitles; initially, the Italian phrase Intitolata Bonaparte ("Titled Bonaparte"), secondly, the German phrase Geschriben auf Bonaparte ("Written for Bonaparte"), four lines below the Italian subtitle. Three months after retracting his initial Napoleonic dedication of the symphony, Beethoven informed his music publisher that "The title of the symphony is really Bonaparte". In 1806, the score was published under the Italian title Sinfonia Eroica composta per festeggiare il sovvenire di un grande Uomo ("Heroic Symphony, Composed to celebrate the memory of a great man").
Бұл симфонияны жазғанда Бетховен Бонапарт туралы ойлаған, бірақ ол кезде Бонапарт бірінші консул болған. Бетховен сол кезде оны өте жоғары бағалап, ежелгі Римнің ең ұлы консулдарымен салыстырған. Мен ғана емес, Бетховеннің көптеген жақын достары да оның үстелінде осы симфонияны, әдемі түрде қолмен көшірілген нұсқасын көрді, титул бетінің жоғарғы жағында «Бонапарт» және төменгі жағында «Людвиг ван Бетховен» деп жазылған. Мен оған Бонапарт өзін император деп жариялағанын бірінші болып айттым, содан кейін ол ашуға бой алды және былай деп айқайлады: «Ол енді қарапайым адам ғана! Енді ол да адам құқығын таптап, тек өзінің амбициясын қана ойлайды; енді ол өзін барлық адамнан жоғары санайды, тиран болады!» Бетховен үстелге барып, титул бетінің жоғарғы бөлігін ұстап, екіге бөліп, еденге лақтырып жіберді. Бұл бет қайтадан көшірілуі керек болды, және симфония тек осы кезде ғана Sinfonia eroica деген атау алды. Қолжазбаның сақталған бір данасында екі сызылған, қолмен жазылған тақырыпша бар; бастапқыда итальян тілінде Intitolata Bonaparte («Бонапартқа арналған»), екіншісі, неміс тілінде Geschriben auf Bonaparte («Бонапарт үшін жазылған»), итальян тіліндегі тақырыпшадан төрт жол төмен. Симфонияның алғашқы Наполеондық арнауын қайтарып алғаннан кейін үш ай өткен соң Бетховен өзінің музыка баспасына «Симфонияның шын аты – Бонапарт» деп хабарлады. 1806 жылы шығарма итальян тілінде Sinfonia Eroica composta per festeggiare il sovvenire di un grande Uomo («Ұлы адамның есімін сақтау үшін жазылған батырлық симфония») деген атпен жарық көрді.
In writing this symphony, Beethoven had been thinking of Bonaparte, but Bonaparte while he was First Consul. At that time Beethoven had the highest esteem for him, and compared him to the greatest consuls of Ancient Rome. Not only I, but many of Beethoven's closer friends, saw this symphony on his table, beautifully copied in manuscript, with the word "Bonaparte" inscribed at the very top of the title page and "Ludwig van Beethoven" at the very bottom
I was the first to tell him the news that Bonaparte had declared himself Emperor, whereupon he broke into a rage and exclaimed, "So he is no more than a common mortal! Now, too, he will tread under foot all the rights of Man, indulge only his ambition; now he will think himself superior to all men, become a tyrant!" Beethoven went to the table, seized the top of the title page, tore it in half and threw it on the floor. The page had to be recopied, and it was only now that the symphony received the title Sinfonia eroica. An extant copy of the score bears two scratched out, hand written subtitles; initially, the Italian phrase Intitolata Bonaparte ("Titled Bonaparte"), secondly, the German phrase Geschriben auf Bonaparte ("Written for Bonaparte"), four lines below the Italian subtitle. Three months after retracting his initial Napoleonic dedication of the symphony, Beethoven informed his music publisher that "The title of the symphony is really Bonaparte". In 1806, the score was published under the Italian title Sinfonia Eroica composta per festeggiare il sovvenire di un grande Uomo ("Heroic Symphony, Composed to celebrate the memory of a great man").
Алғашқы орындалулары мен сын-пикірлері
1803 жылдың күзінен 1804 жылдың көктеміне дейін жазылған үшінші симфонияның алғашқы репетициялары мен орындалуы жеке болды және Бетховеннің асыл қамқоршысы, князь Лобковицтің Вена сарайында өтті. 1804 жылдың 9 маусымында князьдің капельмейстері Антон Враницкий ұсынған есептік мәліметтерде князьдың шығарманың екі репетициясы үшін жиырма екі қосымша музыкантты (соның ішінде «Эройка» үшін қажетті үшінші валторнаны) жалдағаны көрсетілген. Князь Лобковицтің Бетховенге төлеген ақысы сол жазда оның Богемиядағы Эйзенберг (Езери) және Раудниц (Рудница) иеліктерінде симфонияның жеке орындалуын қамтамасыз еткен болар еді. Алғашқы қоғамдық орындалу 1805 жылдың 7 сәуірінде Венадағы Театр ан дер Виенде болды. Бұл концерт үшін симфонияның жарияланған (теориялық) тональдығы Dis (D мажор, 9 диез). Шығарманың алғашқы қоғамдық көрсетіліміне (1805 жылдың 7 сәуірінде) қатысты пікірлер әртүрлі болды. Концертте сондай-ақ Антон Эберльдің (1765–1807) Ми-бемоль мажорлық симфониясының премьерасы болды, ол Бетховеннің симфониясынан жақсы бағаланды. Бір тілші «Эройкаға» алғашқы реакцияларды былай сипаттады: Музыканы білетін сарапшылар мен әуесқойлар бірнеше топқа бөлінді. Бір топ, Бетховеннің жақын достары, осы симфонияның шедевр екенін айтады, ал екінші топ бұл шығарманың ешқандай көркемдік құндылығы жоқ деп санайды. Ерекше модуляциялар мен күшті өткелдер арқылы, бас партиясындағы сызаттармен, үш валторна және т.б. ерекшеліктерді көп еңбектенбей-ақ қол жеткізуге болады. Үшінші, өте шағын топ бейтарапты сақтайды; олар симфонияда көптеген әдемі қасиеттер бар екенін мойындайды, бірақ контекст көбінесе мүлдем байланыспайтынын, ал ұзақтығының шексіздігі тіпті сарапшыларды да шаршатады, ал қарапайым әуесқойға тіпті шыдай алмайды. Көпшілік үшін симфония тым қиын, тым ұзақ болды. Бетховен болса, алғыс көрермендерден жеткілікті емес деп есептеді. Премьерадағы бір сыншы: «Б. жаңа шығармасының идеялары зор және батыл, және оның орындалуында үлкен күш бар; бірақ егер Б. оны қысқартып, тұтастай алғанда көбірек жарық, түсініктілік және үйлесімділік әкелсе, симфония әлдеқайда жақсы болар еді» деп жазды. Тағы бір сыншының пікірінше, симфония «көбінесе өте өткір және күрделі болғандықтан, тек композитордың кемшіліктері мен жетістіктерін бірдей құрметтейтіндер ғана одан ләззат ала алады». Бірақ екі жылдан кейін бір сыншы «Эройканы» «барлық симфониялардың ішіндегі ең ұлы, ең түпнұсқа, ең көркем және бір мезгілде ең қызықтысы» деп сипаттады. Финалға қатысты сын, оның бұрынғы бөлімдердің уәдесіне сай келмегені туралы болды. Бір ерте сыншы: «Финалда үлкен құндылық бар, мен оны жоққа шығармаймын; алайда, ол үлкен эксцентриктік айыптан толығымен құтыла алмайды» деп тапты. Тағы бір сыншы келісіп: «Финал көбірек ұнамады, және «композитор көрерменнің ләззатын ескермей, тек оны қызықтыру үшін, сонымен бірге өзінің ерекшелігін көрсету үшін ғана ойнағысы келді» деді. Музыкалық журналдағы толық шолуда, бірінші рет тыңдағандарға әлі де таныс болатын бір байқау жасалды: «Бұл финал ұзақ, өте ұзақ; ойлап табылған, өте ойлап табылған; шын мәнінде, оның көптеген артықшылықтары жасырылған. Оларды табу және ләззат алу үшін көп нәрсені болжау керек, олар пайда болған сәтте, кейін қағазда жолдарынан табу емес». 1827 жылы Лондонда өткен қойылым туралы жазған бір сыншы: «Бұл қойылымның ең дұрыс аяқталуы – жерлеу маршы болды, ал қалған бөліктері шығарманың мақсатына мүлдем сәйкес келмейді» деп жазды. Симфонияның премьерасы Лондонда 1807 жылдың 26 наурызында Ковент-Гарден театрында, ал Бостонда 1810 жылдың 17 сәуірінде жаңадан құрылған Бостон филармониялық қоғамымен өтті. Екі қойылым да әртүрлі пікірлерге ие болды.
Musical connoisseurs and amateurs were divided into several parties. One group, Beethoven's very special friends, maintains that precisely this symphony is a masterpiece The other group utterly denies this work any artistic value [t]hrough strange modulations and violent transitions with abundant scratchings in the bass, with three horns and so forth, a true if not desirable originality can indeed be gained without much effort. The third, very small group stands in the middle; they admit that the symphony contains many beautiful qualities, but admit that the context often seems completely disjointed, and that the endless duration exhausts even connoisseurs, becoming unbearable to the mere amateur. To the public the symphony was too difficult, too long Beethoven, on the other hand, did not find the applause to be sufficiently outstanding. One reviewer at the premiere wrote that "this new work of B. has great and daring ideas, and great power in the way it is worked out; but the symphony would improve immeasurably if B. could bring himself to shorten it, and to bring more light, clarity, and unity to the whole." Another said that the symphony was "for the most part so shrill and complicated that only those who worship the failings and merits of this composer with equal fire, which at times borders on the ridiculous, could find pleasure in it". But a reviewer just two years later described the Eroica simply as "the greatest, most original, most artistic and, at the same time, most interesting of all symphonies". The finale in particular came in for criticism that it did not live up to the promise of the earlier movements. An early reviewer found that "[t]he finale has much value, which I am far from denying it; however, it cannot very well escape from the charge of great bizarrerie." Another agreed that "[t]he finale pleased less, and that "the artist often wanted only to play games with the audience without taking its enjoyment into account simply in order to unloose a strange mood and, at the same time, to let his originality sparkle thereby". An exhaustive review of the work in a leading music journal made an observation that may still be familiar to first time listeners: "this finale is long, very long; contrived, very contrived; indeed, several of [its] merits lie somewhat hidden. They presuppose a great deal if they are to be discovered and enjoyed, as they must be, in the very moment of their appearance, and not for the first time on paper afterwards." A review of an 1827 performance in London wrote that this particular performance "most properly ended with the funeral march, omitting the other parts, which are entirely inconsistent with the avowed design of the composition". The symphony premiered in London on 26 March 1807 at the Covent Garden Theatre and in Boston on 17 April 1810 by the newly founded Boston Philharmonic Society, both performances receiving fairly mixed reviews.
Қолжазбалар мен басылымдар
Түпнұсқа қолжазба сақталған жоқ. Бетховеннің қолмен жазған ноталары мен түсініктемелері бар көшірмесі, соның ішінде мұқаба бетіндегі Наполеонға арналған әйгілі сызылған арнау, Венадағы Gesellschaft der Musikfreunde кітапханасында сақтаулы. Бетховеннің "Эроика" шығармасының алғашқы басылымы (1806) Прагадағы Лобкович сарайында қойылған. Соңғы онжылдықтарда Джонатан Дель Мар (Bärenreiter баспасынан), Питер Хаусшильд (Breitkopf & Härtel) және Батия Чургин (Henle) редакциялаған бірнеше қазіргі заманғы ғылыми басылымдар жарық көрді.
Маңыздылығы
Бұл шығарма классикалық музыкадағы маңызды туынды. Ол Йозеф Хайдн мен Вольфганг Амадей Моцарттың симфонияларынан екі есе ұзын. Бірінші бөлімі классикалық симфонияның ұзақтығымен шамалас (экспозицияны қайталаумен). Тақырыптық тұрғыдан алғанда, бұл Бетховеннің алдыңғы симфонияларына қарағанда кеңірек эмоционалдық спектрді қамтиды, сондықтан ол 19 ғасырдың басында Батыс өнер музыкасын анықтаған классицизм мен романтизм арасындағы өтудің маңызды кезеңін көрсетеді. Екінші бөлімде, әсіресе, үлкен эмоционалды диапазон байқалады – аза тұту маршының қайғысынан бастап, шаттыққа толы мажорлық эпизодтардың салыстырмалы жеңілдігіне дейін. Финал да осындай эмоционалды ауқымды ұсынады және оған бұрынғыдан-жаңарған тақырыптық маңыз берілген. Бұрынғы симфонияларда финал жылдам және жеңіл аяқталар еді, ал мұнда финал ұзақ вариациялар мен фугадан тұрады.
Сын ескертпелері мен сын сөз тіркестері
Гектор Берлиоз Бетховеннің мүйіз бен гобойды қолдануын «Инструментация және оркестрлеу туралы трактат» (1844, 1855) еңбегінде талқылаған. Ж. В. Н. Салливанның пікірінше, бірінші бөлім Бетховеннің саңыраулыққа қарсы көрсеткен батылдығын бейнелейді; екінші бөлім, баяу және азалы әнге ұқсас, оның үмітсіздігін көрсетеді; үшінші бөлім, шекерцо, – «жаратқыштық энергияның жеңілмейтін көтерілісі», ал төртінші бөлім – энергияның шарықтануы. Рихард Штраус «Метаморфозалар», 23 жеке скрипкаға арналған этюд (1945) шығармасында жерлеу маршына ұқсас мотивтерді ұсынады. Кейбір ғалымдар «In Memoriam» деген қосымша атау Бетховенге арналғанын айтады. Леонард Бернштейн алғашқы екі бөлімді «мүмкін, барлық симфониялық музыкадағы ең ұлы екі бөлім» деп атаған, «Эроика» (1953) жазуында және «Музыканың шексіз әртүрлілігі» (1966) кітабында. 2016 жылы 151 дирижердің арасында жүргізілген сауалнама нәтижесінде BBC Music Magazine оны ең ұлы симфония деп жариялаған.
Кино
2003 жылы шыққан "Эроика" фильмі, ішінара Фердинанд Ристің 1804 жылғы симфонияның тұсаукесері туралы естеліктеріне сүйенген.