Кіріспе

Amplexus (латынша "құшақ") – кейбір сыртқы ұрықтандырумен көбейетін түрлерде (әсіресе қосмекенділер мен атқұйрықты шаяндарда) кездесетін жұптасу мінез-құлқының бір түрі. Онда аталық жұптасу процесінің бір бөлігі ретінде әйелді алдыңғы аяқтарымен қысып ұстайды, содан кейін бірден немесе кейіннен әйелдің денесінен шыққан жұмыртқаларды ұрықтандырады. Аталық сәтті түрде жұпты тартқаннан кейін amplexus процесі басталады, ал сәтсіз аталықтар жұп іздеуді жалғастыруға мәжбүр болады. Егер аталық қосмекенді жұптасқан қосмекенділерге шабуыл жасаса, ол екінші аталықты әйелді босатуға мәжбүрлеуге тырысады, содан кейін ол оның орнына жұптаса алады. Amplexus ұзақтығы түрлерге қарай өзгереді, бірақ бұл мінез-құлқы көрсететін барлық түрлер amplexus кезеңінде алдыңғы аяқтарының бұлшық еттерін пайдалануы керек. Тәжірибелер нәтижесінде зерттеушілер amplexus әйелдің қозғалыс қабілетін (мысалы, жүзу, жүру) және тамақтану жылдамдығын төмендетуіне көз жеткізді. Аталық амфибияның әйелге қатысты орналасуына байланысты amplexus-тың екі түрі жіктеледі. Бұл amplexus мінез-құлқы амфибиялардың клоакаларының жақын арада болуына мүмкіндік береді, осы кезде гаметалар босатылады. Сонымен қатар, amplexus еркек және әйелдің репродуктивті жолдарының дұрыс бағытталуына көмектеседі деп саналады, бұл сәтті ұрықтандыруға одан әрі ықпал етеді. Аналық қосмекенді әрқашан amplexus-ты бастауға тырысатын аталыққа жауап беруі мүмкін емес, себебі аналық әлі жұмыртқа тууға дайын болмауы мүмкін. Дегенмен, жалпы алғанда, аталықтардың кортикостерон деңгейі әйелдерге қарағанда жоғары екені анықталды, өйткені amplexus аталықтар үшін энергияны көп жұмсаумен байланысты. Алайда, көптеген amplexus анурандар арасында сирек кездеседі, бұл көптеген amplexus-қа байланысты шығындар оның артықшылықтарынан жоғары екенін көрсетеді.

Құс

Жаңағыштарда амплексус процесі жаңағыштар маусымдық белсенділікке келгеннен кейін көп ұзамай байқалады. Мысалы, АҚШ-тың батысында бұл уақыт әдетте қысқы жаңбырлы маусым басталғаннан кейін, үзілісті ағыстар мен көктемгі су тобырлары көбейту ортасы ретінде қолжетімді болған кезде болады. Қатаң терілі жаңағыш – АҚШ-тың батысында кең таралған жаңағыштардың бір мысалы, оны тыныш өзендер мен саяз тоғандарда амплексусқа қатысқанда байқауға болады. Жаңағыштардағы амплексус кезінде аталар әдетте құйрықтарын жаю және иесіне сүйену сияқты мінез-құлық көрсетеді, бұл аналық жаңағыштың жұптасуға дайындығын қозғауға септігін тигізеді деп есептеледі. Зерттеулер көрсеткендей, құйрық қанаттары терең болатын ата жаңағыштар амплексус кезінде аналықтарын жақсырақ бақылайды және оларды амплексус үшін ұстауда да табысқа жетеді. Жаңағыштардың күресін зерттеген бір зерттеуде, байқалған күрес кездесулерінің 90% жұптасқан ата жаңағыш тарапынан "жеңіліп" қалды, яғни ол аналық жаңағышты ұстап алды. Барлық түрлердегі аналықты тығыз ұстау үшін алдыңғы аяқ жұбы қолданылады, ал екінші жұп Limulus polyphemus-тан басқа барлық түрлерде де қолданылады. Аталық атқұйрықты шаяндар жыныстық жетілу кезінде, аталық ауысқанда өзгертілген тұтқаларды дамытады; бұл өзгертілген тұтқалар амплексус процесінде көмектесе алады. Аталықтың артқы тұтқалары ұзақ мерзімді амплексусты сақтап тұру қабілетімен белгілі, және амплексус кезінде аналықтың омыртқасына бекітілгені анықталды. Егер аталық атқұйрықты шаянның тұтқасы зақымдалған немесе жоқ болса, онда ол нашар жағдайда болады және басқа бәсекелес шаяндардың орнын басып алу ықтималдығы артады.