Кіріспе

Мемлекеттік қызметкер

Кейбір Ұлт Достастығы елдерінің конституциялық тәжірибесінде әкімші (мемлекеттік әкімші немесе үкіметті басқарушы лауазымдағы адам) – губернатор немесе генерал-губернатор сияқты қызметті атқаратын тұлға.

Уақытша әкімшілер

Көбінесе әкімші лауазымы уақытша тағайындалады, губернатордың қабілетсіздікке ұшыраған, елден тыс кеткен немесе өкілеттіктерін орындай алмайтын жағдайлардағы кезеңдер үшін. Әкімшілерді іріктеу тәртібі елден елге өзгеше болады.

Австралия

Австралия одақтастығында әкімші, әдетте, Одақтастықтың әкімшісі деп аталады. Штат губернаторлары қолдағы комиссияны сақтайды және дәстүр бойынша, ең ұзақ қызмет еткен штат губернаторы әкімші болады. Австралия штаттарында әкімші, көбінесе, штаттың вице-губернаторы болып табылады, ол жиі штаттың жоғарғы сотының төрағасы немесе одан кейінгі ең жоғары дәрежедегі судья болып табылады. 2001 жылы Квинсленд штатының Конституциясы өзгертіліп, вице-губернатор лауазымы қайта жаңартылды.

Канада

Канадада "үкімет әкімшісі" – бұл конституциялық тәжірибе, онда егер генерал-губернатор конституциялық міндеттерін орындай алмаса немесе генерал-губернатор лауазымы отставкаға немесе қайтыс болуға байланысты бос болса, бір тұлғаға генерал-губернатор лауазымының функцияларын атқаруға уәкілеттік беріледі. Канададағы үкімет әкімшісін таңдау шаралары 1947 жылғы Патент хатының VIII бабында баяндалған; онда қажет болған жағдайда Канаданың Бас судьясы әкімші рөлін атқаратыны көрсетілген. Бас судья болмаған жағдайда, Канада Жоғарғы Сотының ең жоғары дәрежедегі судьясы үкімет әкімшісі болып тағайындалады. Егер генерал-губернатор 30 күннен кем уақытқа кетсе, үкімет әкімшісі қажет емес, генерал-губернатор өз атынан әрекет ету үшін «генерал-губернатордың орынбасарын» тағайындауға құқылы. Ол 2021 жылдың 26 шілдесінде премьер-министр Джастин Трюдоның кеңесі бойынша Мэри Саймонды генерал-губернатор етіп тағайындағанға дейін әкімші қызметін атқарды. "Үкімет әкімшісі" конституциялық тәжірибесі Канада провинцияларында да бар, онда провинциялық әкімшілер вице-губернатор лауазымының иесі өз міндеттерін орындай алмаған жағдайда, оның функцияларын атқарады. Федералды үкімет әдетте әр провинцияның бас судьясын провинциялық үкімет әкімшісі етіп тағайындайды. Федералды әкімшіден айырмашылығы, провинциялық әкімшілер вице-губернатор лауазымы бос болғанда әрекет ете алмайды. "Әкімші" термині сондай-ақ Канаданың Юкон аймағында қолданылады, бірақ Юкон аймағындағы әкімші лауазымы «Юконның вице-комиссары» лауазымына ұқсас.

Сейлон

Цейлонда генерал-губернатор болмаған жағдайда, үкіметті басқарушы лауазымды Цейлонның бас судьясы атқарды. Бас судья болмаған кезде, бас судья міндетін уақытша атқарушы оның орнына өтеді. Цейлонның екі генерал-губернаторы болған.

Гонконг

Гонконг британдық колония болған кезде бас хатшы (1976 жылға дейін отаршылдық хатшы) губернатордың міндетін уақытша атқарушы, одан кейін қаржы хатшысы және бас прокурор болып тағайындалатын. Қытайға егемендік берілгеннен кейін де бұл тәжірибе сақталды. Қазіргі таңда әкімшілік басшысы (бұрынғы бас хатшы), қаржы хатшысы және әділет министрі (бұрынғы бас прокурор) атқарушы директордың міндетін кезекпен атқарады.

Жаңа Зеландия

2010 жылғы Генерал-губернатор туралы заңға сәйкес, белгілі бір жағдайларда бас судья, қазіргі уақытта Хелен Винкельман, үкімет әкімшісінің (генерал-губернатордың міндетін атқарушы) рөлін атқарады. Мұндай жағдайлар генерал-губернатор Жаңа Зеландиядан тыс жерде болғанда, не қабілетсіздікке ұшырағанда, немесе өз міндеттерін орындай алмайтын жағдайда, сондай-ақ лауазым бос болғанда туындауы мүмкін. Егер бас судья да осы сияқты себептерге байланысты үкімет әкімшісі бола алмаса, онда бұл лауазым сот жүйесіндегі қызметтік еңбек стажы бойынша кезектілік принципiмен жүзеге асырылады.

Папуа - Жаңа Гвинея

Австралияның бұрынғы сыртқы аумағы болғандықтан, аумақтың әкімшілігінің басшысы 1975 жылы тәуелсіздік алғанға дейін Папуа – Жаңа Гвинеяның әкімшісі деп аталды. Тағайындау Австралияның генерал-губернаторы Австралияның сыртқы аумақтар министрінің кеңесі бойынша жасалды. Сыртқы аумақтар министрі тағайындау процесінің бір бөлігі ретінде аумақтың бас министрімен консультация жүргізді.

Родезия

1965 жылғы 11 қарашада Оңтүстік Родезияның өзін-өзі басқаратын британдық колониясы тәуелсіздік туралы біржақты декларация жасады (UDI), бірақ ол британ монархы Елизавета II-ді мемлекет басшысы ретінде мойындап, «Ең Көкмайса Королева Елизавета, Родезия королевасы, оның мұрагерлері мен ізбасарларына» адалдық ант берді. Алайда, Иан Смит басқаратын Родезия майданы үкіметі оның заңды өкілі, губернатор сэр Хамфри Гиббстің билігін мойындаудан бас тартты. Оның орнына 17 қарашада бұрынғы премьер-министрдің орынбасары Клиффорд Дюпонтты «үкіметті басқарушы лауазымдағы офицер» қызметіне тағайындады. UDI-ді заңсыз деп санайтын, мысалы, заң шығару жиналысының тәуелсіз депутаты Арно Палли сияқты оның қарсыластары Дюпонттың лауазымын мойындаудан бас тартты және Дюпонт Тақтан сөз сөйлеу үшін келгенде Родезия Парламентінің ашылуынан шығып кетті. 2 желтоқсанда Смит Патшайымға жеке хат жазып, Дюпонды жаңа генерал-губернатор ретінде қабылдауды сұрады. Оған жауап ретінде «Оның Ұлылығы мұндай кеңеске құлақ беруге мүміндік таныта алмайды және осыған байланысты ешқандай шара қолданылмауына бұйрық берді» делінді. 1965 жылғы конституция жобасына сәйкес, егер премьер-министрдің ұсынысынан кейін он төрт күн ішінде Патшайым генерал-губернаторды тағайындамаса, регент тағайындалуы керек еді. Алайда, 16 желтоқсанда Смит Корольдық отбасының қадірін білдіре отырып, регент тағайындау жоспарын өзгертті және Дюпонт «үкіметті басқарушы офицер» болып тағайындалды. Осының салдарынан UDI-ден кейін қабылданған заңдар «Родезия Парламентінің кеңесімен және келісімімен, Королеваның Ең Көкмайса Ұлылығының өкілі ретінде, үкіметті басқарушы офицердің заңымен бекітілді». Дюпонт бұл атауды 1970 жылға дейін пайдаланды. Родезия сол жылы республикалық конституцияны қабылдағаннан кейін ол Родезияның бірінші президенті болды, бұл лауазым халықаралық деңгейде мойындалмады, себебі Родезия заң жүзінде британдық колониясы болып қала берді. 1979 жылы елдің атауы Зимбабве-Родезия деп өзгертілді, бірақ содан кейін сол жылы Ланкастер Хаус келісімінен кейін отаршылдық мәртебесіне қайта оралды. 1980 жылы ол халықаралық деңгейде мойындалған тәуелсіздікке қол жеткізіп, Ұлттар Достастығының мүшесі – Зимбабве Республикасы болды.

Тұрақты әкімшілер

Әкімші термині, басшының өкілі ретінде, губернатор тағайындаудың тиімсіз боларлық жағдайындағы тұрақты лауазым иесіне де, губернатордың өкіліне де қолданылады.

Үндістан

Орталық үкімет тікелей басқаратын Үндістанның одақтық аумақтарында әкімшіді Үндістан Президенті тағайындайды. Әкімдер Үндістан штаттарының губернаторларынан ерекшеленеді, олар мемлекет басшысы емес, президенттің өкілі болып табылады. Президент сондай-ақ көршілес штаттың губернаторын одақтық аумақтың әкімшісі етіп тағайындай алады. 1985 жылдан бері Пенджаб губернаторы Чандигарх әкімшісі қызметін атқарып келеді. Лакшаддип әкімшісі Дадра мен Нагар-Хавели, сондай-ақ Даман мен Диуды да басқарады. Бес одақтық аумақта – Андаман және Никобар аралдары, Дели, Джамму және Кашмир, Ладакх және Пудучерри – әкімші "лейтенант-губернатор" атағын пайдаланады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та "әкімші" шені АҚШ федералды үкіметіндегі жоғары деңгейдегі азаматтық лауазым иесін көрсетеді. Әдетте, кабинеттік деңгейден төмен лауазымды адам, әкімші АҚШ Президенті тарапынан АҚШ Сенатының келісімімен тағайындалады және нақты бір АҚШ мемлекеттік мекемесін басқаруға жіберіледі.

Израиль

Міндетті кезеңдерде жоғары комиссар лауазымы бос болған жағдайда, әкімші оның өкілеттігін атқарды, ал жоғары комиссар лауазымында болған, бірақ уақытша міндеттерін орындай алмаған жағдайда, оның орынбасары міндетін атқарды. Екі лауазым да бас хатшыға жүктелді. Қазіргі Израильде президенттің өкілеттігін атқару ережелері де ұқсас: президент міндетін уақытша атқарушы әкімші рөлімен, ал президенттің міндетін толыққанды атқарушы жоғары комиссардың орынбасарымен салыстырылады.