1618-1701 жылдардағы Бранденбург-Пруссия мемлекеті

Кіріспе

1618–1701 жылдар аралығында Киелі Рим империясының құрамына кіретін мемлекет.

Бранденбург-Пруссия (Brandenburg Preußen;) – 1618–1701 жылдар аралығындағы Бранденбург Гогенцоллерндерінің ерте заманғы иеліктері үшін тарихи атау. Бранденбург сайлаушылығында орналасқан Гогенцоллерндер әулетінің бас буыны, Пруссия герцогтігін билеген тармақпен некелесіп, 1618 жылы еркек желісінен соңғы мұрагердің қырылуынан кейін мұрагерлік құқығын қамтамасыз етті. Некелесудің тағы бір салдары – 1614 жылғы Ксантен шартынан кейін Рейнның төменгі ағысындағы Клевес, Марк және Равенсберг княздықтарының қосылуы болды. Отыз жылдық соғыс (1618–1648) ерекше қиындықтарға толы болды. Сайлаушы үш рет жақтан жаққа өтті, нәтижесінде протестант және католик әскерлері жерді жайлап, адамдарды өлтірді, өрт сөндірді, тұтқынға алды және азық-түлікпен қамтамасыз етті. Халықтың жартысынан астамы қаза тапты немесе қоныс аударды. Берлин және басқа да ірі қалалар қирады, оларды қалпына келтіруге ондаған жыл кетті. 1648 жылы Отыз жылдық соғысты аяқтаған Вестфалия бейбіт шарты бойынша Бранденбург Минден мен Халберштадтты, сондай-ақ Алыс Помераниядағы (1653 жылы қосылған) және Магдебург герцогтігін (1680 жылы қосылған) алды. Екінші Солтүстік соғысы кезінде жасалған Бромберг шарты (1657) Пруссия герцогтігі үшін сайлаушыларды поляк тәуелділігінен босатты және Лауенбург-Бютов және Драхеймді қосып алды. Сен-Жермен-ан-Лай шарты (1679) Бранденбург Помераниясын төменгі Одерге дейін кеңейтті. XVII ғасырдың екінші жартысы Пруссияның Еуропа саясатындағы маңызды күшке айналуының негізін қалады. 1653 жылы тұрақты армия құрылуына негізделген Бранденбург-Пруссияның әскери әлеуеті Варшавадағы (1656) және Фехрбеллиндегі (1675) жеңістерімен, сондай-ақ Ұлы шана айдауымен (1678) көрсетілді. Бранденбург-Пруссия Бранденбург Алтын жағалауы мен Аргунде әскери-теңіз флотын және неміс колонияларын құрды. Фридрих Вильгельм, «Ұлы сайлаушы» деп танылған, Бранденбург-Пруссияны Еуропаның түкпір-түкпірінен келген, көбінесе протестант босқындарының («Exulanten») ірі көлемдегі қоныс аударуына («Peuplierung») ашты, ең бастысы – Потсдам эдиктынан кейін гугеноттардың қоныс аударуы. Фридрих Вильгельм Бранденбург-Пруссияның басқаруын орталықтандыруға және сословиелердің ықпалын азайтуға кірісті. 1701 жылы Бранденбург сайлаушысы Фридрих III Пруссия королі атағын алуға қол жеткізді. Бұл Пруссия герцогтігінің Германия халқының Киелі Рим империясынан тыс тәуелсіз мәртебесімен және Габсбург императоры мен басқа еуропалық монархтардың Испания мұрагерлік соғысы мен Ұлы Солтүстік соғысы үшін одақ құру барысындағы келісімімен мүмкін болды. 1701 жылдан бастап Гогенцоллерндер иеліктері Пруссия Корольдігі немесе жай ғана Пруссия деп аталды. Заң бойынша Бранденбург пен Пруссия арасындағы жеке одақ 1806 жылы Киелі Рим империясы тарағанға дейін сақталды. Алайда сол кезде императордың империяға билігі құқықтық иллюзияға айналды. Сондықтан 1701 жылдан кейін Бранденбург де-факто Пруссия патшалығының бір бөлігі ретінде қарастырылды. Фридрих және оның ізбасарлары мемлекетті орталықтандыруды және кеңейтуді жалғастырды, Бранденбург-Пруссия дәуіріне тән саяси жағынан әртүрлі княздықтардың жеке одағын Берлинге бағынышты провинциялар жүйесіне айналдырды.

Brandenburg Prussia (Brandenburg Preußen; ) is the historiographic denomination for the early modern realm of the Brandenburgian Hohenzollerns between 1618 and 1701. Based in the Electorate of Brandenburg, the main branch of the Hohenzollern intermarried with the branch ruling the Duchy of Prussia, and secured succession upon the latter's extinction in the male line in 1618. Another consequence of intermarriage was the incorporation of the lower Rhenish principalities of Cleves, Mark and Ravensberg after the Treaty of Xanten in 1614. The Thirty Years' War (1618–1648) was especially devastating. The Elector changed sides three times, and as a result Protestant and Catholic armies swept the land back and forth, killing, burning, seizing men and taking the food supplies. Upwards of half the population was killed or dislocated. Berlin and the other major cities were in ruins, and recovery took decades. By the Peace of Westphalia, which ended the Thirty Years' War in 1648, Brandenburg gained Minden and Halberstadt, also the succession in Farther Pomerania (incorporated in 1653) and the Duchy of Magdeburg (incorporated in 1680). With the Treaty of Bromberg (1657), concluded during the Second Northern War, the electors were freed of Polish vassalage for the Duchy of Prussia and gained Lauenburg–Bütow and Draheim. The Treaty of Saint Germain en Laye (1679) expanded Brandenburgian Pomerania to the lower Oder. The second half of the 17th century laid the basis for Prussia to become one of the great players in European politics. The emerging Brandenburg Prussian military potential, based on the introduction of a standing army in 1653, was symbolized by the widely noted victories in Warsaw (1656) and Fehrbellin (1675) and by the Great Sleigh Drive (1678). Brandenburg Prussia also established a navy and German colonies in the Brandenburger Gold Coast and Arguin. Frederick William, known as "The Great Elector", opened Brandenburg Prussia to large scale immigration ("Peuplierung") of mostly Protestant refugees from all across Europe ("Exulanten"), most notably Huguenot immigration following the Edict of Potsdam. Frederick William also started to centralize Brandenburg Prussia's administration and reduce the influence of the estates. In 1701, Frederick III, Elector of Brandenburg, succeeded in elevating his status to King in Prussia. This was made possible by the Duchy of Prussia's sovereign status outside the Holy Roman Empire of the German Nation, and approval by the Habsburg emperor and other European royals in the course of forming alliances for the War of the Spanish Succession and the Great Northern War. From 1701 onward, the Hohenzollern domains were referred to as the Kingdom of Prussia, or simply Prussia. Legally, the personal union between Brandenburg and Prussia continued until the dissolution of the Holy Roman Empire in 1806. However, by this time the emperor's overlordship over the empire had become a legal fiction. Hence, after 1701, Brandenburg was de facto treated as part of the Prussian kingdom. Frederick and his successors continued to centralize and expand the state, transforming the personal union of politically diverse principalities typical for the Brandenburg Prussian era into a system of provinces subordinate to Berlin.

Иоанн Зигмунд тұсында құрылған (1618)

Бранденбург маркграфтығы 1415 жылдан бері Киелі Рим империясының сайлаушы ханзадалары болған Гогенцоллерндердің бас бөліміне орталық болды. 1525 жылы Краков шарты бойынша Пруссия герцогтығы Тевтон ордені мемлекетінің ішінара секуляризациялануы арқылы құрылды. 1550 жылы Альберттің екінші әйелі, Бранденбург Гогенцоллернінің анасы Элизабет атынан, Анна Мария Брунсвик-Люнебург Альберттің мұрагері Альберт Фридрихті дүниеге әкелді. 1563 жылы Бранденбург Гогенцоллерн тармағына Польша тәжінен мұрагерлік құқығы берілді. Пруссияны Альберттің жүрдек інісі басқарды. Бұл неке Пруссия герцогтығында және Клевесте мұрагерлік құқығын қамтамасыз етті, бірақ герцогтық 1656/7 жылдарға дейін Польша тәжінің вассалы болып қала берді. 1616 жылы Иоанн Сигизмунд инсульт алғаннан кейін, физикалық және психикалық жағдайы нашарлағандықтан, оның әйелі Анна 1619 жылы Иоанн Сигизмунд екінші инсульттан қайтыс болғанға дейін Пруссия герцогтығын оның атынан басқарды. Бранденбург-саксондық антагонизм аймақтың қорғанысын тиімсіз етті, және ол Отыз жылдық соғыс кезінде Альбрехт фон Валленштейн тарапынан басып алынды. Швеция империясы соғысқа кіргенде және Бранденбургке ілгерілегенде, Георг Вильгельм тағы да бейтараптық жариялады, бірақ Швецияның Густав Адольф Георг Вильгельмді Бранденбург-Пруссиядағы маңызды аумақтарды басып алып, Берлин қаласының қабырғалары алдында әскерін шоғырландыру арқылы Швециямен одақтас болуға мәжбүр етті. Георг Вильгельм одақ жасаған жоқ, бірақ Швецияға транзит құқығын, екі бекініс және субсидия берді. Жас сайлаушының мінезі оның кальвинистік тәрбиешісі Калькуммен, Ұлы саяхаты кезінде Голландия Республикасында ұзақ болғандығымен және соғыстың оқиғаларымен, оның ішінде Помераниядағы туысы Густав Адольфпен кездесуімен қалыптасты. Фридрих Вильгельмнің Швециямен бейтараптық туралы келісім жасағаны әлі де даулы: 1641 жылғы тиісті құжат болғанымен, ол ешқашан ратификацияланбаған және бірнеше рет жалған деп танылған. Дегенмен, ол Бранденбург-Пруссияның өсуіне ықпал еткені даусыз. Сол кезде Швеция империясының күштері Солтүстік Германияны бақылап, оның одақтасы Франциямен бірге 1648 жылғы Вестфалия бейбітшілігінің кепілдігі болды. Швецияның Балтық теңізін жағалаудағы иеліктерді құру арқылы бақылауға алу мақсаты ("dominium maris baltici") Фридрих Вильгельмнің Помераниядағы Штеттинмен (Щецин) Одер сағасын бақылауға алу амбицияларына кедері келтірді. Бранденбург маркграфтары ұзақ уақыт бойы солтүстікке қарай кеңейіп, Бранденбургті Балтық теңізімен байланыстыруға тырысты. Гримниц шарты (1529) жергілікті Померания үйінің тоқырауынан кейін Померания герцогтығында Бранденбургтің мұрагерлік құқығын қамтамасыз етті және 1637 жылы Померания герцогы Богислав XIV-нің қайтысымен күшіне енген болар еді, ол Бранденбургтің талабына мойын бұрудан бас тартты. Вестфалия бейбітшілігі герцогтықты Бранденбург пен Швеция арасында бөлуді шешті, олар Штеттин шартында (1653) нақты шекараны анықтады. Швеция батыс бөлігін, төменгі Одерді (Швед Помераниясы) қоса алғанда сақтап қалды, ал Бранденбург шығыс бөлігін (Алыс Померания) алды. Вестфалия бейбітшілігінде Фридрих Вильгельмге Батыс Померания үшін Гальберштадт пен Минденнің секуляризацияланған епископтықтары және Магдебург архиепископтығына мұрагерлік құқығы берілді. Соғыс кезінде өлім-жітім мен қалаларға қашу салдарынан ауыл халқы 300 000-нан 75 000-ға дейін азайды. Магдебург, бір кезде империяның ең бай қалаларының бірі, тұрғындарының көп бөлігі қаза тапқан күйінде өртенді. Соғысқа тек шеттен қатысқан Пруссия герцогтығы ең аз зардап шекті. 1614 жылы Бранденбург пен граф-палатиндер арасындағы Юлих мұрагерлік соғысын аяқтаған Ксантен шарты, бір кезде біріккен Юлих-Клевес-Берг герцогтықтарын соғысқан тараптар арасында бөлді, ал Юлих-Берг содан бері католик графтары Пфальц-Нойбург басқарып келді. Отыз жылдық соғыс аяқталғаннан кейін Нойбург графы Вольфганг Вильгельм 1647 жылы герцогтықтардағы протестанттарға жағымды болған Фридрих Вильгельммен жасалған келісімді елемеді, ал Фридрих Вильгельм келісімді сақтауды талап етті. Бұл діни себептерден бөлек, Фридрих Вильгельмнің басып кіруінің мақсаты аумақты кеңейту болды, өйткені Вольфганг Вильгельм Вестфалия бейбітшілігіне қарамастан аймақта әрекет етуін жалғастырған Лотарингия армиясын өз жағына тартуды қалады, ал Фридрих Вильгельм Голландия Республикасының қолдауын іздеді. Әскери қақтығыстар болған жоқ және Бранденбург-пруссиялық армия негізінен мал ұрлаумен айналысты (сондықтан оның аты шықты), бірақ бұл Фридрих Вильгельмнің беделін айтарлықтай төмендетті.

The Margraviate of Brandenburg had been the seat of the main branch of the Hohenzollerns, who were prince electors in the Holy Roman Empire, since 1415. In 1525, by the Treaty of Krakow, the Duchy of Prussia was created through partial secularization of the State of the Teutonic Order. On behalf of her mother Elisabeth of the Brandenburgian Hohenzollern, Anna Marie of Brunswick Lüneburg became Albert's second wife in 1550, and bore him his successor Albert Frederick. In 1563, the Brandenburgian branch of the Hohenzollern was granted the right of succession by the Polish crown. Prussia was governed by Albert's nephew The marriage ensured the right of succession in the Prussian duchy as well as in Cleves. but the duchy continued to be held as a fief under the Polish Crown until 1656/7. Since John Sigismund had suffered a stroke in 1616 and as a consequence was severely handicapped physically as well as mentally, his wife Anna ruled the Duchy of Prussia in his name until John Sigismund died of a second stroke in 1619, aged 47. The Brandenburg Saxon antagonism rendered the defense of the circle ineffective, and it was subsequently overrun by Albrecht von Wallenstein during the Thirty Years' War. When the Swedish Empire entered the war and advanced into Brandenburg, George William again claimed neutrality, yet Gustavus Adolphus of Sweden compelled George William to join Sweden as an ally by occupying substantial territory in Brandenburg Prussia and concentrating an army before the town walls of Berlin. George William did not conclude an alliance, but granted Sweden transit rights, two fortresses and subsidies. The character of the young elector had been stamped by his Calvinist nurturer Calcum, a long stay in the Dutch Republic during his grand tour, and the events of the war, of which a meeting with his uncle Gustavus Adolphus of Sweden in Pomerania was among the most impressive. Whether or not Frederick William concluded a truce and neutrality agreement with Sweden is disputed: while a relevant 1641 document exists, it was never ratified and has repeatedly been described as a falsification. However, it is not disputed that he established the growth of Brandenburg Prussia. At the time, the forces of the Swedish Empire dominated Northern Germany, and along with her ally France, Sweden became guarantee power of the Peace of Westphalia in 1648. The Swedish aim of controlling the Baltic Sea by establishing dominions on the coastline ("dominium maris baltici") thwarted Frederick William's ambitions to gain control over the Oder estuary with Stettin (Szczecin) in Pomerania. The Brandenburgian margraves had long sought to expand northwards, connecting land locked Brandenburg to the Baltic Sea. The Treaty of Grimnitz (1529) guaranteed Brandenburgian succession in the Duchy of Pomerania upon the extinction of the local House of Pomerania, and would have come into effect by the death of Pomeranian duke Bogislaw XIV in 1637. who refused to give in to the Brandenburgian claim. The Peace of Westphalia settled for a partition of the duchy between Brandenburg and Sweden, who determined the exact border in the Treaty of Stettin (1653). Sweden retained the western part including the lower Oder (Swedish Pomerania), while Brandenburg gained the eastern part (Farther Pomerania). In the Peace of Westphalia, Frederick William was compensated for Western Pomerania with the secularized bishoprics of Halberstadt and Minden and the right of succession to the likewise secularized Archbishopric of Magdeburg. The rural population, due to deaths and flight to the towns, had dropped from 300,000 before the war to 75,000 thereafter. and Magdeburg, once among the wealthiest cities of the empire, was burned down with most of the population slain. Least hit were the Duchy of Prussia, which was only peripherally involved in the war, The Treaty of Xanten, which had ended the War of the Jülich succession between Brandenburg and the count palatines in 1614, had partitioned the once united Duchies of Jülich Cleves Berg among the belligerents, and Jülich Berg was since ruled by the Catholic counts of Palatinate Neuburg. After the Thirty Years' War, Wolfgang William, Count Palatine of Neuburg, disregarded a 1647 agreement with Frederick William which had favored the Protestants in the duchies, while Frederick William insisted that the agreement be upheld. Besides these religious motives, Frederick William's invasion also aimed at territorial expansion. since Wolfgang William wanted to have the still not demobilized army of Lorraine, which continued to operate in the region despite the Peace of Westphalia, to intervene on his side, and Frederick William sought support of the Dutch Republic. While military confrontations were avoided and the Brandenburg Prussian army was primarily occupied with stealing cattle (hence the name), it considerably lowered Frederick William's reputation.

Тұрақты әскер

Соғыс кезіндегі тәжірибесіне байланысты Фридрих Вильгельм Бранденбург-Пруссиясы тек тұрақты әскермен ғана жеңіске жететініне сенімді болды. Дәстүр бойынша, әскер резервтерін жинау және қаржыландыру – бұл мәртебелі ақсүйектердің құқығы еді, бірақ Фридрих Вильгельм мәртебелі ақсүйектерден тәуелсіз қаржыландырылатын тұрақты әскерді көздеді. Бастапқыда, мәртебелі ақсүйектердің үлесі алты жылға шектелген, бірақ Фридрих Вильгельм мәртебелі ақсүйектерді одан кейін де төлемдерді жалғастыруға міндеттеді және үлестерді жинау үшін арнайы кеңсе құрды. Ол әскери жетістікті халықаралық беделге қол жеткізудің жалғыз жолы деп санады. Фридрих Вильгельм Ринск шартында Пруссия қалаларына қорғаныс ұсынды, бірақ швед әскери үстемдігін мойындап, Пруссия герцогтығына қайтаруға мәжбүр болды. Швед әскерлері Пруссия астанасына дейін қуып жеткен Фридрих Вильгельм бейбітшілікке келісіп, Швециямен одақтасып, 1656 жылғы қаңтарда Кенигсберг шарты бойынша Пруссия герцогтығы мен Эрмландты (Эрмеланд, Вармияны) Швеция королі Карл X Густавтан иеленді. Одақ маусым айында Варшава шайқасында жеңіске жетіп, сайлаушының халықаралық беделін арттырды. Желтоқсан айында Швеция мен оның одақтастары жасасқан Раднот шарты, жеңіске жеткен жағдайда Ұлы Польшаны Бранденбург-Пруссияға беруді көздеді. Пруссия герцогтығындағы Гогенцоллерндердің билігі 1660 жылы соғысты аяқтаған Олива бейбіт шартында расталды.

Голландия және Скан соғыстары

1672 жылы франко-голланд соғысы басталды, оған Голландия Республикасының одақтасы ретінде Бранденбург-Пруссия қатысты. Бұл одақ 1669 жылғы шартқа негізделген, нәтижесінде Бранденбург-Пруссияның Клевес аймағы француздардың бақылауына өтті. 1673 жылдың маусым айында Фридрих Вильгельм голланд одағынан бас тартып, Франциямен жәрдемдесу шартын жасасты, ал Франция оған жауап ретінде Клевестен шықты. Француз жәрдемдеріне тәуелді Швеция королі Карл XI 1674 жылы Бранденбургтың Укермарк аймағын басып алып, Скандия соғысының (Бранденбург-швед соғысы) неміс майданын ашты. Әскери тұрғыдан алғанда бұл шайқас шағын болғанымен, Фридрих Вильгельмнің жеңісі үлкен символдық мағынаға ие болды. «Ұлы Сайлаушы» қарсы шабуылға көшіп, швед әскерін Швеция Помераниясы арқылы қуды. Польша королі Ян III Собеский Пруссия герцогтығына Польшаның жоғарылығын қайта орнатуды жоспарлады және осы мақсатта 11 маусымда 1675 жылы Франциямен одақ жасады. Франция көмек және жәрдемдесуге уәде берді, ал Собеский өз кезегінде Польша мен Литвада француз әскерін жинауға рұқсат берді және Габсбургтерді Францияға қарсы соғыстан аудару үшін венгр көтерілісшілеріне көмектесуге уәде берді. Собескийге Рим папасы, Польша ақсүйектері және Берлин мен Венаның пара берген Польша магнаттары қарсылық көрсетті. Польшадағы протестант венгр көтерілісшілеріне араласуға қарсы католиктердің наразылығы жағдайды ушықтырды. Осылайша, 1676 жылы Журавно шарты поляк-осмон соғысын аяқтағанмен, Собеский императордың жағына шықты. Алайда, Франция королі Людовик XIV Нимвеген шарты арқылы Голланд соғысын аяқтағаннан кейін, ол швед одақтасын қолдау үшін әскерін шығысқа жөнелтті және Сен-Жермен-ан-Лай шарты (1679) арқылы Фридрих Вильгельмді соғысқа дейінгі жағдайға қайтаруға мәжбүр етті. Әкесінің билігінің соңғы жылдарында Сен-Жерменнен (1679) кейін Франциямен орнатылған достық қарым-қатынас, әсіресе гугенот мәселесіне байланысты, суытыла бастады. 1686 жылы Фридрих Вильгельм Габсбург императорына бет бұрды және 22 желтоқсан күні 1686 жылы олармен одақ жасасты. Осылайша, бұрынғы сайлаушы ханзадалардың эксклюзивті клубында енді тоғыз мүше болды, олардың алтауы – зайырлы ханзадалар, және одан әрі өзгерістер болуы мүмкін еді. Сайлаушы ханзадалар шеңберінде Саксонияның сайлаушысы Август ІІ Күшті 1697 жылы Польша тәжін алды, ал Ганновер үйі британдық таққа мұрагерлік құқығын қамтамасыз етті. Ұлыбритания мен Голландия Республикасы императорға ұқсас себептермен Фридрихтің тәж киюіне дейін оның таққа отыруын қабылдады. 17 қаңтар 1701 жылы Фридрих патшалық гербін, пруссиялық қара бүркітін және «suum cuique» девизын қабылдады. 18 қаңтарда ол өзін және әйелін София Шарлоттаны Кенигсберг сарайында барокко стиліндегі салтанатты рәсіммен тәж кигізді. 1703 жылы Швеция королі Карл XII Фридрихті Пруссия королі ретінде мойындады. Бранденбург әлі де заңды түрде Киелі Рим империясының құрамында болғандықтан, Бранденбург пен Пруссия арасындағы жеке одақ 1806 жылы империя тарағанға дейін жалғасты. Алайда, императордың билігі сол кезде тек номиналды болды және Бранденбург көп ұзамай Пруссия патшалығының де-факто провинциясы ретінде қарастырылды. Фридрих өзінің империя құрамына кіретін аймақтарында тек сайлаушы болғанымен, императордың үстемдігін тек ресми түрде мойындады.

In 1672, the Franco Dutch War broke out, with Brandenburg Prussia involved as an ally of the Dutch Republic. This alliance was based on a treaty of 1669, and resulted in French occupation of Brandenburg Prussian Cleves. In June 1673, Frederick William abandoned the Dutch alliance and concluded a subsidy treaty with France, who in return withdrew from Cleves. Charles XI of Sweden, dependent on French subsidies, reluctantly occupied the Brandenburgian Uckermark in 1674, starting the German theater of the Scanian War (Brandenburg Swedish War). Though a minor skirmish from a military perspective, Frederick William's victory turned out to be of huge symbolic significance. The "Great Elector" started a counter offensive, pursuing the retreating Swedish forces through Swedish Pomerania. Polish king John III Sobieski planned to restore Polish suzerainty over the Duchy of Prussia, and for this purpose concluded an alliance with France on 11 June 1675. France promised assistance and subsidies, while Sobieski in turn allowed French recruitment in Poland Lithuania and promised to aid Hungarian rebel forces who were to distract the Habsburgs from their war against France. Furthermore, Sobieski was opposed by the Papacy, by Polish gentry who saw the Ottomans as the greater threat, and by Polish magnates bribed by Berlin and Vienna. Inner Polish Catholic opposition to an intervention on the Protestant Hungarian rebels' side added to the resentments. Thus, while Treaty of Żurawno ended the Polish Ottoman war in 1676, Sobieski sided with the emperor instead, However, when Louis XIV of France concluded the Dutch War by the Nijmegen treaties, he marched his armies east to relieve his Swedish ally, and forced Frederick William to basically return to the status quo ante bellum by the Treaty of Saint Germain en Laye (1679). Already in the last years of the reign of his father, the friendly relations with France established after Saint Germain (1679) had cooled, not least because of the Huguenot question. In 1686, Frederick William turned toward the Habsburg emperor, with whom he concluded an alliance on 22 December 1686. Thus, the formerly exclusive club of the prince electors now had nine members, six of whom were secular princes, and further changes seemed possible. Within the circle of prince electors, August the Strong, Elector of Saxony, had secured the Polish crown in 1697, and the House of Hanover had secured succession of the British throne. Great Britain and the Dutch Republic, for similar reasons as the emperor, accepted Frederick's elevation prior to the coronation. On 17 January 1701, Frederick dedicated the royal coat of arms, the Prussian black eagle, and motto, "suum cuique". On 18 January, he crowned himself and his wife Sophie Charlotte in a baroque ceremony in Königsberg Castle. Charles XII of Sweden accepted Frederick as Prussian king in 1703. was the Prussian kingship accepted. Since Brandenburg was still legally part of the Holy Roman Empire, the personal union between Brandenburg and Prussia technically continued until the empire's dissolution in 1806. However, the emperor's power was only nominal by this time, and Brandenburg soon came to be treated as a de facto province of the Prussian kingdom. Although Frederick was still only an elector within the portions of his domain that were part of the empire, he only acknowledged the emperor's overlordship over them in a formal way.

Әкімшілік

XVI ғасырдың ортасында Бранденбург маркграфтары елдiк иеліктерiне (граф, лорд, рыцарь және қалалар, 1538 жылы болған протестанттық реформацияға байланысты дінбасылар болған жоқ) қатты тәуелді болды. Маркграфтың міндеттемелерi мен салық кірістері, сондай-ақ маркграфтың қаржысы сайлаушының бақылауында болмаған Kreditwerk (кредиттік мекеме) және иеліктердің Großer Ausschuß ("Ұлы комитеті") арқылы басқарылды. Мұның себебі Иоахим II 1541 жылы иеліктерден қаржылық көмек алу үшін жасаған ұсыныстар болды, алайда Kreditwerk 1618 және 1625 жылдар аралығында банкротқа ұшырады. Фридрих III (I) билігі тұсында Бранденбургтың прус территориялары де-факто монархияның провинцияларына дейін азайтты. 1689 жылы барлық Бранденбург-прус территориялары үшін жаңа орталық палата құрылды, ол Geheime Hofkammer (1713 жылдан бастап: Generalfinanzdirektorium) деп аталды. Бұл палата территориялық Amtskammer палаталарының жоғары органы ретінде жұмыс істеді.

Әскери-теңіз флоты және отарлар

Бранденбург Пруссиясы Фридрих Вильгельмнің билігінде әскери-теңіз флотын және колонияларын құрды. "Ұлы Сайлаушы" балалық шағының бір бөлігін Померанияның Волгаст (1631–1633) және Штеттин (1633–1635) порты бар қалаларында өткізді, содан кейін Голландияның Лейден және Гаага университеттерінде білім алды (1635–1638). 1640 жылы Фридрих Вильгельм сайлаушы болғаннан кейін, ол голланд инженерлерін Бранденбургке шақырды, Бранденбург инженерлерін Нидерландыға оқуға жіберді және 1646 жылы голландтық Оранж-Нассау үйінен Луиза Генриеттаға үйленді. Ол бұрынғы голланд адмиралы Арнольт Гизелс ван Лиерді кеңесші етіп тағайындады және Киелі Рим императоры мен империяның князьдарын қатысуға көндіруге тырысты. Бірақ император осы өтінішті қабылдамады, себебі ол басқа еуропалық державалардың мүддесіне зиян келтіруді қауіпті деп есептеді. 1651 жылы Фридрих Вильгельм 120 000 рейхсталерге Данияның Dansborg және Tranquebar бекіністерін сатып алды. Шығыс Пруссия жағалауындағы Пиллауда (қазіргі Балтийск) Рауль кеме жасаушылықтарды құрып, портының инфрақұрылымын кеңейтті. 1684 жылдың 1 қазанында Фридрих Вильгельм барлық кемелерді 110 000 талерге жалға алды. Пиллаудағы кеме жасаушылықтың бір бөлігі, адмирал үйі және қызметкерлердің ағаш шіркеуі Эмденге көшірілді. 17 қыркүйекте "Бранденбург мөрі" ("Wappen von Brandenburg") және "Мориан" ( "Мохр", "Негр" деген поэтикалық атау) атты фрегаттар Гвинеяға жол тартты. Осы оқиға Бранденбург-пруссиялық колониялық дәуірдің бастауы деп есептеледі. Компанияның штаб-пәтері бастапқыда Берлинде, ал кеме жасау орындары Пиллауда, 1683 жылдан бастап Эмденде орналасқан. Компанияның барлық тарихы бойында қаржыландыру жеткіліксіз болды, экспедициялар жеке капиталмен, соның ішінде Рауль мен Фридрих Вильгельмнің төлемдерімен қаржыландырылды. 1684 жылдың 24 ақпанында жергілікті басшылармен тағы бір келісімге қол қойылды, ол жақын орналасқан Акадада (қазіргі Аквида) екінші бекініс салуға рұқсат берді, ол Фридрих Вильгельмнің екінші әйелінің құрметіне Доротееншанц деп аталды. 1685 жылдың 4 ақпанында Гросфридрихсбургтен шамамен 30 километр шығысқа қарай орналасқан Такарарай (қазіргі Такоради) басшыларымен келісімге қол қойылды.

Brandenburg Prussia established a navy and colonies during the reign of Frederick William. The "Great Elector" had spent part of his childhood at the Pomeranian court and port cities of Wolgast (1631–1633) and Stettin (1633–1635), and afterwards studied at the Dutch universities of Leyden and The Hague (1635–1638). When Frederick William became elector in 1640, he invited Dutch engineers to Brandenburg, sent Brandenburgian engineers to study in the Netherlands, and in 1646 married educated Luise Henriette of the Dutch House of Orange Nassau. He engaged former Dutch admiral Aernoult Gijsels van Lier as advisor and tried to persuade the Holy Roman Emperor and princes of the empire to participate. The emperor, however, declined the request as he considered it dangerous to disturb the interest of the other European powers. In 1651, Frederick William bought Danish Fort Dansborg and Tranquebar for 120,000 reichstalers. In Pillau (now Baltiysk) on the East Prussian coast, Raule established shipyards and enlarged the port facilities. On 1 October 1684 Frederick William bought all ships that had been leased for 110,000 talers. From Pillau, part of the shipyard, the admiral's house and the wooden church of the employees was transferred to Emden. On 17 September, frigate Wappen von Brandenburg ("Seal of Brandenburg") and Morian (poetic for "Mohr", "Negro") left for Guinea. and is thus regarded the beginning of the Brandenburg Prussian colonial era. initially with its headquarters in Berlin and its shipyards in Pillau, since 1683 in Emden. Throughout its existence, the company was underfunded, and expeditions were financed also by private capital, including payments by Raule and Frederick William. On 24 February 1684, another treaty with indigenous chiefs was signed that allowed the erection of a second fort in nearby Accada (now Akwida), named Dorotheenschanze after Frederick William's second wife. On 4 February 1685, a treaty was signed with the chiefs of Taccararay (now Takoradi), some 30 kilometers east of Großfriedrichsburg.

Аргуин

Екінші колония Батыс Африка жағалауындағы Аргин аралдарында (қазіргі Мавританияның бөлігі) құрылды. Гвинея колониясынан өзгеше, Аргуин бұрыннан колония болған: 1520 жылы Португалия басты аралда бекініс салған, ол 1580 жылы Португалияның баршасымен бірге испандықтардың бақылауына өтті. 1638 жылы оны Голландия Республикасы, ал 1678 жылы Франция жаулап алды, бірақ жоғары күтім шығындарына байланысты оны тастап, көп ұзамай бекіністі бұзды. Франция алаңдап, 1687 жылдың соңында бекіністі қайта басып алу үшін кеме жіберді. Жеңіс жергілікті тұрғындармен қарым-қатынасты жақсартты, олардың көптегенін француздар бұрын құл ретінде алып кеткен еді.

Кариб теңізі

Африкалық колониялар Бранденбург Пруссиясына Үшбұрыш саудасына қатысуға мүмкіндік берді, бірақ Кариб теңізінде өзіне тиесілі сауда бекеті болған жоқ. 1684 жылы Бранденбург Пруссиясына француз аралдары Сент-Крой және Сент-Винсентті сатып алудан бас тартты. 1685 жылғы қарашада Дания-Норвегиядан Сент-Томас аралдарын сатып алуға жасаған әрекет сәтсіз аяқталғаннан кейін, 1695 жылғы қарашада француз әскері Бранденбургтің (даниялық емес) колониясын тонады. 1731 жылы Сент-Томас аралдағы Бранденбург пруссиялық компаниясы (BAAC) банкротқа ұшырады және 1735 жылы аралды тастап кетті. Олардың қалдықтары 1738 жылы аукционда сатылды. 1689 жылы Бранденбург Пруссиясы Питер аралын иеленді, бірақ бұл кішкентай жартас сауда немесе қоныстануға жарамсыз болып шықты. 1691 жылы Бранденбург Пруссиясы мен Курляндия Герцогтігі Тобаго аралын бөлісуге келісті, бірақ Курляндия кейіннен бұл аумақтан бас тартып, аралдан кетуіне байланысты келісім күшін жойды. Тобагоға мүдделі болған ағылшын үкіметімен келіссөздер нәтижесіз аяқталды. 1695 жылы Бранденбург Пруссиясы дипломатиялық жолмен Англиядан Тортола аралын сатып алуға тырысты, бірақ келіссөздер қозғалмады және ақырында тоқтатылды. Сол сияқты, Англия 1697 жылы Сент-Эустациус аралын сатып алу туралы ұсыныстан бас тартты.

Ағылшын тілінде

Кларк, Кристофер. Темір патшалығы: Пруссияның өрлеуі мен құлдырауы, 1600–1947 (2008)

Гиештор, Александр, Стефан Киниевич, Эмануэль Ростоворский, Януш Тазбир және Генрик Верашицки. Польша тарихы. PWN. Варшава, 1979.

Гаглиардо, Джон Г. Германия ескі режим тұсында, 1600–1790 (1991) онлайн нұсқасы

Холборн, Хажо. Қазіргі Германия тарихы. 2-том: 1648–1840 (1962)

Хьюз, Майкл. Ерте заманауи Германия, 1477–1806 (1992)

Огильви, Шила. Германия: Жаңа әлеуметтік және экономикалық тарих, 1-том: 1450–1630 (1995) 416 бет; Германия: Жаңа әлеуметтік және экономикалық тарих, 2-том: 1630–1800 (1996), 448 бет.