Кіріспе

Грек философы (б.з.д. 470 – б.з.д. 385)

Филолай (/fɪləˈleɪəs/; Φιλόλαος, Philólaos; б.з.д. 470 – б.з.д. 385) – грек пифагорейшісі және Сократқа дейінгі философ. Ол Италиядағы грек колониясында дүниеге келіп, Грекияға көшкен. Филолай пифагорлық дәстүрдегі ең көрнекті үш тұлғаның бірі және пифагорлық мектептегі ең көрнекті тұлға деп есептеледі. Пифагор математика мен мистикаға негізделген философиялық мектеп құрды. Бүгінгі күні белгілі пифагорлық астрономиялық жүйе туралы көптеген мәліметтер Филолайдың көзқарастарынан алынған. Ол пифагорлық ілімді алғаш жазған адам болуы мүмкін. Август Бек (1819) Никомахқа сілтеме жасай келе, Филолай Пифагордың ізбасары болғанын айтады. Оның пікірінше, барлық нәрсенің негізінде шектеуші және шексіздің өзара әрекеті жатыр, олар үйлесімділікте бірігеді. Жердің ғаламның орталығы емес екендігі туралы тұжырымымен (геоцентризм), ол гелиоцентризмнің дамуындағы концепциялардың ең ертегі талқылануымен, яғни Жердің ғаламның орталығы емес, Күннің орталығы деген теориямен байланыстырылады. Филолай ғаламның орталығындағы Орталық Отты талқылаған және сфералардың (соның ішінде Күннің) оны айналып өтетінін айтқан.

Өмірбаян

Түрлі мәліметтер Филолайдың туған жерін Кротон, Тарантум немесе Метапонтум деп көрсетеді – барлығы Магна Грецияның (Грек қоныс салушылары кеңінен отарлаған Тарантин шығанағындағы Оңтүстік Италияның жағалау аймақтарының атауы) құрамында болған. Ол Кротоннан шыққан болуы мүмкін. Шамасы, б.з.д. 454 жыл шамасында пифагорлықтардың бас қосылған жері екінші рет өртенген кезде Грекияға көшіп кеткен. Платонның «Федон» атты еңбегінде айтылғандай, ол Фивада Симия мен Кебеске сабақ берген, бұл «Федон» оқиғасының болған шағы, б.з.д. 399 жыл. Бұл оны Сократтың замандасы етеді және Филолай мен Демокриттің замандас болғаны туралы мәлімдемемен сәйкес келеді. Оның өмірі туралы толыққанды мәліметтерді кейінгі авторлардың жазбаларынан табуға болады. Алайда, бұл мәліметтер шашыраңқы және оның өмірін қайта құру үшін олардың құндылығы күмәнді. Көріп тұрсақ, ол біраз уақыт Гераклеяда Арезаның немесе (Плутарх оны Аркес деп атайды) Аркестің шәкірті болған. Диоген Лаерттің айтуынша, Сократтың қайтысынан кейін Платон Италияға сапар шегіп, Филолай мен Эвритпен кездескен. Филолайдың шәкірттері ретінде Ксенофил, Фанто, Эхекрат, Диокл және Полиманст есімдері аталады. Ал оның өлімі туралы Диоген Лаерттің айтуынша, Филолай тиран болуға тырысқан деген күдікпен Кротонда өлтірілген – тіпті Диоген Лаерттің өзі бұл оқиғаны өлеңге түсірген.