Кіріспе

Бет-әлпеті

Бет-әлпеті – бет терісі астындағы бұлшықеттердің бір немесе бірнеше қозғалысы немесе орны. Бірқатар даулы теорияларға сәйкес, бұл қимылдар адамның эмоционалдық күйін байқаушыларға жеткізеді. Бет-әлпеті – вербальды емес коммуникацияның бір түрі. Олар адамдар арасындағы әлеуметтік ақпаратты жеткізудің негізгі құралы болып табылады, бірақ олар көптеген басқа сүтқоректілерде және кейбір басқа жануарлар түрлерінде де кездеседі. (Бұл талаптарға қатысты дауларды талқылау үшін Фридлунд пен Расселл және Фернандес Долс еңбектерін қараңыз.) Адамдар бет-әлпетін ерікті түрде немесе еріксіз түрде қабылдай алады, ал бұл көріністі басқаруға жауапты жүйке механизмдері әр жағдайда әртүрлі. Ерікті бет-әлпеттері көбінесе әлеуметтік жағдайға байланысты болады және мидың қыртыстық жолымен жүреді. Керісінше, еріксіз мимика туа біткен және мидың қыртыстық астындағы жолымен жүреді деп есептеледі. Адамның бетін тану ми үшін эмоционалдық тәжірибе болуы мүмкін, ал миндальша без танып білу процесіне өте қатысады. Амигдала – эмоциялардың, эмоционалдық мінез-құлықтың және мотивацияның интеграциялық орталығы. Көбінесе бет-әлпетінің маңызды бөлігі – көз. Көзді ашып-жұмған жиілігі сияқты аспектілер адамның шаршағанын немесе өтірік айтып тұрғанын көрсетуге болады. Сонымен қатар, көзбен байланыс адамдар арасындағы қарым-қатынастың маңызды аспектісі болып саналады. Алайда, көзбен байланысқа түсудің әлеуметтік орындылығына қатысты мәдени айырмашылықтар бар. Адамдар арасындағы сөйлесудегі бет-әлпетінің қосымша сипатынан басқа, олар тілдік белгілермен қарым-қатынаста маңызды рөл атқарады. Тілдік белгілердің көптеген сөз тіркестері бейнеленген бейнеде бейнеленген. Адамдар арасында бет-әлпеті бүкіл әлемде кең таралған көрініс болып табыла ма деген сұраққа қатысты пікір таластары бар. Универсалдылық гипотезасының жақтаушылары көптеген мимикалар туа біткен және эволюциялық ата-бабалардан бастау алады деп санайды. Бұл пікірге қарсы болғандар бұл пікірді тексеру үшін пайдаланылған зерттеулердің дұрыстығына күмән келтіреді және оның орнына адамның бет-әлпеті шартталған және адамдар бет-әлпетін көбінесе айналасындағы әлеуметтік жағдайлардан көреді және түсінеді деп санайды. Сонымен қатар, бет-әлпетінің психологиямен тығыз байланысы бар. Кейбір психологтар адамның бет-әлпетіне қарап, жасырын мағынаны анықтай алады. 2020 жылы "эмоциялық іздер" туралы зерттеу барысында зерттеуге қатысушылар бейтарап бет-әлпетті көрсетуге тырысқанда да, олардың бет-әлпеттері бұрынғы көріністерден эмоциялық іздерді сақтап қалды және осы бұрынғы көріністерді бақылаушылар байқай алды. Бір экспериментте көздің бағыты мен бет-әлпетінің адамның бетін есте сақтауға әсері зерттелді. Қатысушыларға бейтаныс адамдар сериясы көрсетілді, олар бақытты немесе ашулы бет-әлпеттерімен, көздері тіке қараған немесе бір жаққа бұрылған күйде болды. Бастапқыда ашулы бет-әлпеттерімен көрсетілген адамдардың есінде, көздері тіке қарағанға қарағанда бұрылған кезде нашаррақ есте қалды, ал бақытты бет-әлпеттерімен көрсетілген адамдардың есінде көздің бағыты әсер етпеді. Басқа адамның бетін есте сақтау оның мінез-құлқын бағалауға байланысты.

Бет бұлшық еттері

Адамдардың әлеуметтік қарым-қатынасында бет-әлпеттер маңызды рөл атқарады. Олар бет терісі мен фасцияға жалғасқан бұлшық еттердің қозғалысынан туындайды. Бұл бұлшықеттер теріні жылжытып, сызықтар мен бүктемелер жасап, ауыз бен қабау сияқты беттік белгілердің қозғалысын қамтамасыз етеді. Бұл бұлшықеттер эмбриондағы екінші жеңқабықтық доғадан дамиды. Шақырылғыш, масетер және ішкі және сыртқы қанатты бұлшық еттер, негізінен шайнау үшін қолданылатын болса, бет-әлпетке де аз дәрежеде әсер етеді. Бұл бұлшықеттер бірінші жеңқабықтық доғадан дамиды.

Нейрондық жолдар

Мимикамен байланысты екі ми жолы бар; біріншісі – ерікті мимика. Ерікті мимика первикалық моторлық қабықтан пирамидалық жол арқылы, нақтырақ айтқанда кортикобулбарлық проекция арқылы жүзеге асады. Қабық эмоциялардағы көрініс ережелерімен байланысты, бұл – мимикаға әсер ететін және оны өзгертетін әлеуметтік қағидалар. Қабықпен байланысты мимика саналы түрде жасалады, әсіресе теріс эмоциялар үшін. Мимикадағы асимметрия химерлік беттерде (әртүрлі мимиканы біріктіру арқылы жасалған бет-әлпеттердің сол және оң жартысынан құралған портреттер) және сондай-ақ портреттерде байқалады, онда беттің оң жағына қарағанда сол, эмоционалды жағы көбірек көрсетіледі.

Адамның бетін танудағы жүйке механизмдері

Миндаль тәлімдік (амигдала) бет-әлпетті тануда маңызды рөл атқарады. Функционалдық бейнелеу зерттеулері көрсеткендей, бет суреттерін көрсеткен кезде миндаль тәлімдіктің белсенділігі күрт өседі. Миндаль тәлімдік таламустан астыңғы қабықша жолдары арқылы визуалды ақпаратты қабылдайды. Миндаль тәлімдік қорқыныш пен жағымсыз эмоцияларды тануда да маңызды рөл атқаруы мүмкін. Жек көру сезімі инсула мен базальды ганглиялардың белсенділігі арқылы танылады деп саналады. Эмоцияларды тану үшін окципитотемпоральды неокортекс, орбитофронтальды қабық және оң жақ фронтопариетальды қабықтар да қолданылуы мүмкін.

Жынысы мен бет-әлпеті

Ең бастысы, баланың бет-әлпетті тану қабілетін қалыптастыратын нәрсе – ол туған сәттен бастап оған ұшырауы. Сәбиге қаншалықты көп түрлі жүздер мен мінез-құлықтар көрсетілсе, соғұрлым ол осы эмоцияларды тани да, өзі де қайталап білуге қабілетті болады. Сәбилер дүниеге келгеннен бастап түрлі эмоциялық көріністерге бейімделеді, ал дәлелдер көрсеткендей, олар тілді сығырып шығару сияқты кейбір бет-әлпеттер мен қимылдарды өмірінің алғашқы күндерінен-ақ еліктейді. Сонымен қатар, гендерлік айырмашылықтар белгілі бір эмоцияларды білдіру, қабылдау, есте сақтау және ұмыту бейілімдеріне әсер етеді. Мысалы, ашулы еркек жүзі мен қуанышты әйел жүзі, қуанышты еркек жүзі мен ашулы әйел жүзіне қарағанда жақсырақ танылады. Текке деректері қызығушылық тудырғанымен, сөзсіз қарым-қатынас көп арналы екенін және тек бір жаққа ғана назар аударудың қауіпті екенін ескеру маңызды. Әр үміткердің тершеңдігін, көзбен байланысын және денесінің қаттылығын қарастыру арқылы оның шаршаңқылығын да бағалауға болады. Бірінші жылында сәбилер басқалардың көздері арқылы берілетін ақпараттың маңызды екенін тез үйренеді. Сәбилер бір-біріне тікелей қарағанда көңілдері көтеріледі, ал сау балалар тікелей қарауға байланысты жүйке процестерін ерте жастан-ақ күшейтеді. Көзбен байланыс – бет-әлпеттің тағы бір маңызды аспектісі. Кейбіреулер бұл балалық шақтағы қажеттіліктермен байланысты деп болжайды, себебі адамдар анасымен емшек сорғанда көздерін ұзақ уақыт байланыста ұстайтын сирек сүтқоректілердің бірі. Көзбен байланыс түрлі мақсаттарға қызмет етеді. Ол әңгімені реттейді, қызығушылықты немесе қатысуды көрсетеді және басқалармен байланыс орнатады. Бірақ әр мәдениетте көзбен байланысқа қатысты ережелер әртүрлі. Кейбір Азия мәдениеттері тікелей көзбен байланысты бәсекелестікке ұмтылу белгісі ретінде қарастыруы мүмкін, бұл көп жағдайда орынсыз болып көрінуі мүмкін. Басқалары құрмет көрсету үшін көздерін төмен түсіреді, ал Нигерияда көзбен байланыстан аулақ болады; алайда, батыс мәдениеттерінде мұны өзіне сенімсіздік белгісі ретінде қате түсінуі мүмкін. Көзбен байланыстан тыс, көздер адам саналы түрде білдіре алмайтыннан да көп ақпаратты жеткізеді. Көздің қарамағының кеңеюі – қызығушылық, қуаныш немесе тартымдылық деңгейінің маңызды көрсеткіші. Көбірек кеңейген қарамақ сүйіспеншілік немесе тартымдылықты білдіреді, ал тартылған қарамақ салқын сигнал береді.

Ым тілдері

Жаңсақ тілдерде нақты мағыналарды жеткізу үшін бет-әлпеттер пайдаланылады. Мысалы, американдық қол тілінде (АҚТ) көтерілген қабаулар және бастың сәл алға еңкеюі «иә-жоқ» сұрағын білдіреді. «Не?» сұрақтары үшін төмендетілген қабаулар қолданылады. Бет-әлпеттері қол тілінде арақашықтық немесе мөлшері сияқты сөздерді де көрсетуге қолданылады: ашық ауыз, қысыңқы көздер және артқа еңкелген бас алыс екенін, ал ауыздың бір жағына тартылуы және жақтың иыққа қарай жылжуы жақын екенін, ал ісінген жақтар өте үлкен екенін көрсетеді. Ол сондай-ақ бір нәрсенің қалай жасалғанын, мысалы, салғырт немесе әдеттегідей жасалғанын да көрсете алады. Бұл белгілердің кейбіреулері, сондай-ақ қолсыз белгілер деп те аталады, әртүрлі қол тілдерінде ұқсас қолданылады, ал кейбіреулері тілден тілге өзгеше болады. Мысалы, АҚТ-де «салғырт» дегенді білдіретін бет-әлпеті британдық қол тілінде «жалықтыратын немесе ұнамайтын» деп түсіндіріледі.

Жалпыға бірдейлік гипотезасы

Универсалдылық гипотезасы – белгілі бір бет әлпеттері мен бетке қатысты қимылдар немесе оқиғалар нақты эмоциялардың белгілері деген болжам (күлімсіреумен және күлкімен бақыт, көз жасымен қайғы, қысылған жақпен ашу, қорқынышпен қимылсыз бет, немесе қорқыныш, көтерілген қабау және кең көздермен, құлақтарды сәл кері тартып, таңғалу, және жиырылған мұрынмен және қысылған көздермен жирену – ұят, мақтаныш, қызғаныш, өсекшілдік, құрмет сияқты әлеуметтік компоненттері жиі жоқ эмоциялар) және олар мәдениетке, тілге немесе уақытқа қарамастан адамдар тарапынан танылады. Мұндай бет әлпеттерінің эволюциялық негізі туралы ойлар Дарвиннің "Адам және жануарлардағы эмоциялардың білінуі" еңбегіне дейін жетеді. Универсалдылық гипотезасы туралы пікірлер қолдауға да, сынға да ұшырады. 2013 жылы Нельсон мен Расселдің, сондай-ақ Джек және авторлар тобының жұмыстары осы гипотезаны ерекше сынап бағалады.

Қолдау

Экманның бет әлпеттері жөніндегі жұмысы психолог Сильван Томкинстің еңбегінен бастау алды. Экман эмоциялардың бет әлпеттері мәдениетке байланысты емес, барлық адам мәдениеттері үшін ортақ екенін көрсетті. Өзінің ортақтық гипотезасын дәлелдеу үшін Экман Жаңа Гвинеядағы Оңтүстік Форе халқының тобында сынақ жүргізді, бұл халық Батыстан оқшауланған, өндіріске дейінгі мәдениетке ие. Экспериментке қатысушыларға эмоциялық оқиғалар туралы қысқаша әңгімелер айтылды (құаныш, қасірет, ашу, қорқыныш, таңғалу және жирену). Әр әңгімеден кейін олар үш беттен дұрыс бет әлпетін таңдауды сұрады. Форе халқы сынақтардың 64-90% дұрыс жауап берді, бірақ қорқыныш пен таңғалу бет әлпеттерін ажыратуда қиындықтар туды. Балалар тек екі беттен таңдады, ал олардың нәтижелері ересектердің нәтижелерімен ұқсас болды. Кейінгі мәдениаралық зерттеулер де ұқсас нәтижелер көрсетті.

Сын

Бұл пікір таласының екі жағы да бет-әлпет эмоцияны білдіреді дегенге келіседі. Дау-жанжал нақты қандай эмоциялық ақпаратты бет-әлпеттен оқып алуға болатындығына қатысты белгісіздікте жатыр. Универсалдылық гипотезасына қарсы тұратындар адамның сезімін анықтау үшін, басқа контексттік ақпаратпен бірге, көбірек жалпы ақпарат жинақталады деп санайды. Универсалдылық гипотезасын қолдау үшін ұсынылған дәлелдерге қарсы бір аргумент – универсалдылықты көрсету үшін әдетте қолданылатын әдіс тану көрсеткіштерін жоғарылатады. Көптеген зерттеулерде қатысушыларға бірнеше бет-әлпет көрсетіледі (Экман әр эмоциядан алтысын ұсынады). Дегенмен, адамдар бет-әлпетті көрген басқа бет-әлпеттермен салыстыра бағалайды, және бірнеше бет-әлпетті бағалаған қатысушылардың тану деңгейі, тек бір бет-әлпетті бағалағандарға қарағанда жоғары болады.

Жалпыға ортақ қасиеттің эволюциялық мәні

Дарвин эмоциялардың адамдарда жануарлардың ата-бабаларынан дамығанын, олар да ұқсас өрнектеу әдістерін қолданғанын айтты. Дарвиннің пікірінше, эмоциялардың өрнегі адам табиғатында туа біткен және үйренілмеген, сондықтан олар тіршілік үшін эволюциялық тұрғыдан маңызды. Ол әртүрлі мәдениеттердегі, нәрестелердегі және басқа жануар түрлеріндегі зерттеулерінен нақты дәлелдер жинады. Экман түрлі мәдениеттердегі адамдардың, мәдени айырмашылықтарға қарамастан, кейбір бет әлпеттерін танитынын анықтады, ал оның тұжырымдары Дарвиннің алғашқы гипотезасын қуаттады. Мәдениеттер аралық зерттеулер эмоциялардың әртүрлі мәдениеттерде өрнектелуіндегі ұқсастықтарды көрсетті, сонымен қатар түрлер арасында эмоциялардың өрнектелуінде де ұқсастықтар бар екені анықталды. Зерттеулер шимпанзелердің адамдар сияқты көптеген бет әлпеттерін, мимика бұлшықеттерінің күрделі қозғалыстары арқылы жеткізе алатынын көрсетті. Шындығында, бет әлпеттері соншалықты ұқсас болғандықтан, Экманның Беттік Әрекеттерді Кодтау Жүйесін (Facial Action Coding System) шимпанзелердің өрнектерін бағалау үшін қолдануға болады. Әрине, түрлердің физиологиялық беттік ерекшеліктері, мысалы, шимпанзелердегі ақ склера және еріндердің сыртқа қарай иілуі, кейбір өрнектерді салыстыруға мүмкіндік бермейді. Сол сияқты, Дарвин нәрестелердің белгілі бір эмоцияларды өрнектеу әдісінің инстинктивті екенін байқады, себебі олар өздері әлі көрмеген эмоциялық өрнектерді де көрсете алады. Бет морфологиясы өрнектерді тануға маңызды әсер етеді, сондықтан нәрестелердің бет морфологиясы да белгілі бір коммуникативтік функцияларды атқаруы мүмкін. Морфология мен қозғалыстағы осы ұқсастықтар эмоцияны дұрыс түсіндіру үшін маңызды. Дарвин, әсіресе, беттік өрнектердің тіршілік үшін эволюциялық маңызды функцияларына қызығушылық танытты. Ол жануарлардың өміріндегі және түрлер ішіндегі нақты өрнектердегі өрнектердің пайдалылығы тұрғысынан беттік өрнектердің функцияларын қарастырды. Дарвин кейбір жануарлардың әртүрлі эмоциялық күйлердегі сезімдерін белгілі бір беттік өрнектер арқылы жеткізетінін болжады. Ол осы қарым-қатынастың топта тұратын түрлердің тіршілік етуі үшін маңызды екенін қорытындылады; басқа жануардың сезімдері мен мінез-құлқын тиімді жеткізу немесе түсіну қабілеті табиғи түрде жарамды түрлердің басты қасиеті болар еді. Алайда, орангутан сияқты жалғыз өмір сүретін түрлер мұндай өрнектерді көрсетпеуі мүмкін.