Кіріспе

Iain Norman Macleod (11 қараша 1913 – 20 шілде 1970) – британдық консервативтік партиясының саясаткері және үкімет министрі. Жиырма жасында ойын-сауыққа құмар және кәсіби бридж ойыншысы болған Маклеод соғыс қызметінен кейін консервативтік зерттеулер бөлімінде жұмыс істеді, ал 1950 жылы парламентке енді. Ол Парламенттегі шебер дебатшы, кейіннен трибунада сөз сөйлейтін шебер ретінде танылды. Ол тез арада Денсаулық сақтау министрі, содан кейін Еңбек министрі болып тағайындалды. 1960-шы жылдардың басында Гарольд Макмиллан үкіметінде Колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшы болып қызмет етті, көптеген африкалық елдердің британдық тәуелсіздік алуына жетекшілік етті, бірақ консервативтік оңшылдардың наразылығына және "ешкімге керек емес" деген лақап атына ие болды. Маклеод 1963 жылы сэр Алек Дуглас Хоумның Макмилланнан кейін партия басшысы және премьер-министр болып сайлануына наразы болды (ол Макмилланның орынбасары Раб Батлерді қолдағанын айтты, бірақ оның нақты ұсынысы қандай болғаны белгісіз). Ол Хоумның үкіметінде қызмет етуден бас тартты және "The Spectator" журналының редакторы болып жұмыс істегенде, мұрагерлік Макмиллан мен "сыйлық шеңбері" деп аталатын Ескі Этон тәрбиесіндегілердің ықпалымен іске асырылғанын мәлімдеді. Маклеод 1965 жылы консервативтік партия басшылығына алғашқы сайлауға қатыспады, бірақ ақырында жеңіске жеткен Эдвард Хитті қолдады. 1970 жылдың маусымында консерваторлар қайтадан билікке келгенде, ол Хит үкіметінде Қаржы министрі болып тағайындалды, бірақ бір айдан кейін күрт қайтыс болды.

Ерте өмір

Айен Маклиод 1913 жылғы 11 қарашада Йоркширдегі Скиптон қаласында, Клиффорд Хаус үйінде дүниеге келді. Оның әкесі, доктор Норман Александр Маклиод, Скиптон қаласындағы беделді жалпы тәжірибелі дәрігер болды, және мұқтаж жандарға медициналық көмек көрсетумен айналысты (төлей алмайтындарға медициналық қызмет көрсету); жас Маклиод әкесімен бірге оның қабылдауларына жиі баратын. Оның ата-анасы Шотландияның Батыс Аралдарындағы Льюис аралынан шыққан, әкесі Паббай және Уиг аймандарындағы шаруалардың ұрпағы, оның тамыры 1500 жылдардың басына дейін жетеді. Олар 1907 жылы Скиптонға көшіп келді. Маклиод Шотландиямен берік жеке және мәдени байланыста өсті, себебі оның ата-анасы 1917 жылы Льюис аралындағы Леверхулм иелігінің бір бөлігін сатып алды, онда олар отбасылық демалыстарын жиі өткізетін.

Денсаулық сақтау министрі

1951 жылдың қазан айында Черчилль қайтадан премьер-министр болды. Маклиодқа лауазым ұсынылмады, бірақ оның орнына парламенттік денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер комитетінің төрағасы болды. 1953 жылы Маклиод Уайт клубының мүшесі болып кірді және түн бойы карта ойнап, клуб мүшелерін таң қалдырды. Оның досы Енох Пауэлл Маклиодтың жылдам өркендеуіне қызғанды, бірақ Ева Маклиод полиомиелитпен ауырғанда Маклиодқа өз пәтеріндегі бөлмесін ұсынды. Маклиод Ұлттық денсаулық сақтау жүйесін (NHS) реформалаудың орнына нығайтты, оны тиімді басқарды және қазынашылықтың бюджетін қысқарту әрекеттерінен қорғады.

Суэц дағдарысы

Маклеод Суэц дағдарысы кезінде Франция мен Израильдің құпия келісіміне тікелей қатыспаған, бірақ оқиғалардың осы бағытта дамуына наразы болғанмен, ол отставкаға кеткен жоқ. Маклеодтың қызметтік міндеттері Суэц дағдарысын кәсіподақ жетекшілерімен талқылауды талап етті. 1956 жылдың тамызында ол ТЮК-тің Бас хатшысы Винсент Тьюсонмен сөйлесіп, оны "өте әлсіз" және "жақсы хабардар емес" деп тапты. 20 тамызда Маклеод пен Иден инженерлер одағының Бард және пошташылар одағының Геддесімен бірге Тьюсонмен кездесіп, алдағы ТЮК конференциясы Геддестің бейтарап резолюциясын қолдайтынына келісті. 25 тамызда, Монктонның Мысыр комитетінде күмән білдіргеннен кейін, Министрлер кабинетінің хатшысы Норман Брук Эденге Маклеодты Министрлер кабинетінің мүшелерінің қатарында (басқалары Батлер, Монктон, Деррик Хиткоат Амори, Селькирк және Килмуир графтары, сондай-ақ Хит, бас қамшы ретінде, Министрлер кабинетіне қатысқан, бірақ техникалық тұрғыдан толық мүше емес) әскери қимылдарды барлық басқа мүмкіндіктер сарқылып біткенше немесе Насер оларға жақсы желеу бергенше кейінге қалдыруды қалайтындардың бірі ретінде тіркеген жазба жіберді. Үш бейтарап және он "көзік" болды – әскери қимылдарды қолдаушылардың кабинеттегі шағын көпшілігі. 11 қыркүйекте Эден Маклеодқа Шығыс Жерорта теңізінде әскери операциялар жүргізілген жағдайда кәсіподақтар тарапынан қарсылық туындамауын анықтауды тапсырды. Алайда Норман Брук Маклеодқа "әзірге күтіп тұруға кеңес берді, себебі бұл оң уақыт емес еді". Бұл бастама Бруктан туындаған ма, әлде Маклеодтың өзінің сұрауына жауап ретінде жасалған ма, әлі белгісіз.

Суэц: шабуыл жасау туралы шешім

18 қазанда Маклиод аз жиналған министрлер кабинетінің отырысына қатыса алмады, бірақ кейіннен Еденнің француздарға Израильдің Иорданияға шабуыл жасауын тоқтату үшін барлық күш-жігерді жұмсау керектігін айтқан хатын жіберді, ал Еден Израильге Британия Мысырға көмекке келмейтінін айтты. Маклиодтың құпия Севр хаттамасын білген-білмегені белгісіз. 23 қазанда Эден министрлер кабинетіне Парижде Израильмен құпия келіссөздер өткенін айтты. 25 қазанда Эден министрлер кабинетіне Израильдің Мысырға шабуыл жасайтынын айтты, бірақ оларға құпия Севр хаттамасы туралы хабарламады. Министрлер кабинетінің хаттамасында Маклиодтың күш қолдану туралы күмәндануы тіркелді (Монктон мен Хиткоат Амори сияқты), себебі БҰҰ-ның нақты өкілеттігі болмады және АҚШ-ты ашу қаупі бар еді. Алайда, олар Израиль Мысырға шабуыл жасаса, оны басып алу туралы Министрлер кабинетінің шешіміне ресми түрде қарсылық білдірмеді (Еден мен Селуин Ллойдтың құпия келісімімен мұндай шабуылға қаншалықты алданғаны туралы мәліметтер жасырылды). 2 қарашада Министрлер кабинеті тіпті Египет пен Израиль арасындағы атысты тоқтату жағдайында да, ағылшын-француздық күштердің БҰҰ күштері эстафетаны қабылдағанға дейін полиция рөлінде Каналды басып алуы керек деп келісті (Маклиод пен Хиткоат Амори күмәнданды). 3 және 4 қараша күндері Израиль мен Мысыр арасындағы ұрыс-керіс көбінесе тоқтады. 4 қарашадағы жексенбіде өткен кабинет отырысында десантты жалғастыруға шешім қабылданды (бірақ кейін БҰҰ-ға бейбітшілік сақтау міндеттерін тапсыру туралы мәселе қарастырылды, бұл Маклиодтың (және Хиткоат Аморидің) күш қолданумен үйлесімсіз екенін айтуымен қатар келді). Басқа нұсқалар Израиль мен Мысыр ағылшын-француздық оккупацияны қабылдауы мүмкін деген үмітте 24 сағатқа кейінге қалдыру (Батлер, Килмуир, Хиткотт Амори және Маклиод деп есептелетін "аталмаған министр" қолдаған) немесе Израиль-Мысыр қақтығыстары тоқтағандықтан белгісіз мерзімге кейінге қалдыру (Солсбери, Монктон және Букан Хепберннің пікірі) еді. Тек Монктонның ғана қарсылығы тіркелді, ал қалғандары көпшіліктің шешімін қабылдауға келісті. Сол кездегі солтүстік-шығыстағы консервативті кандидат Уильям Рис Мог Маклиодты партия басшысы болуға шақырып сөз сөйледі. 4 қарашада "Observer" журналының редакторы Дэвид Астор, Эденді редакциялық мақаласында "әділетсіздікке" ұқсас әрекеттері үшін сынап, 14 қарашада Маклиодқа хат жазып, жас министр ретінде партия басшылығын қолға алуға шақырды, сонда Эден мен Ллойдқа қарсы келісім жасалғандығын анықтауға болар еді (Эдвард Бойль оған қызығушылық танытпағанын және Монктонның оған дайын еместігін айтқаннан кейін). Маклиод жауап бермеді, бірақ хатты премьер-министрдің жеке кабинетінің басшысы Фредди Бишопқа және министрлер кабинетінің хатшысы Норман Брукқа көрсетіп, пікірлерін білдірді; Эден, күйзелістің шегінде болғандықтан, бұл мәселені маңызды деп санамады. 1956 жылғы 20 қарашада келісім мәселесі Министрлер кабинетінде көтерілді, бірақ Еден мен Ллойд (Ұлттар Ұйымының Нью-Йорктегі кездесуінде болғандықтан) қатыспады; Шепард бұл мәселені көтергеннің Маклиод болғанын болжамдайды. Министрлер кабинеті Ллойдтың Британияның Израильдің Мысырға шабуыл жасауына түрткі бермегені туралы формуласын ұстануға келісті.

1958 жылғы автобус ереуілі

1957 жылы қаңтарда Эден премьер-министр лауазымынан кеткенде, лорд Килмуир, лорд Солсберидің куәлігімен, оның орнын басушыны анықтау үшін Кабинетке сауалнама жүргізді. Батлермен жақын болғанына қарамастан, Маклиод, әріптестерінің басым көпшілігімен бірге, Харольд Макмилланды қолдады, оны күшті басшы деп санады. Маклиод бастапқыда Еңбек министрі болып реформа жасауға ниеттенген еді. TUC-тің қарсылығына қарамастан, ол жұмысшылар жарғысын (1940 жылдардың соңындағы өнеркәсіптік жарғыға оралу) қызмет шартына алмастыруға тырысты. Сонымен қатар, ол өзінің алдыңғысы Уолтер Монктонға қарағанда ереуілдерге қатысты қатал ұстаным ұстануды үміттенеді, оның нақты міндеті – кәсіподақтарды жұмылдыру еді. Kәсіподақтар, TGWU-нің басшысы Франк Кузинс басшылығымен, белсенділік таныта бастады. Маклиод бастапқыда өзінің бас өнеркәсіптік комиссарының автобусшылардың ісі бойынша жүргізген тергеуін қабылдады. Макмиллан, Кабинеттің қолдауымен, оларға қарсы төрелік шешіміне қарамастан, теміржолшылардың жеке ереуілін реттеуге күш салды, себебі олар автобусшыларға қарағанда халықтың көбірек сенімін қозғады. Автобус мәселесі бойынша Маклиод бұған қарсы шығып, Фрэнк Кузинспен төрелік шешімді қабылдау сылтауымен дау туғызды. Макмиллан ақылға қонымды күресті таңдады, өйткені автобусшылардың басқа одақтар арасында одақтастары болған жоқ. Эрнест Бевин немесе Артур Дикин мұндай ереуілге рұқсат бермес еді, бірақ Кузинс оны қолдауға мәжбүр болды, ал Оппозиция жетекшісі Хью Гейтскелл Глазгодағы сөйлеген сөзінде үкіметті сынады. Маклиод жақында өндірістік қатынастар туралы көптеген дебаттарды талап еткен еді, бірақ 8 мамырдағы Парламентте сөйлеген сөзінде оппозицияны талап еткені үшін сынады. Маклиод елде мықты тұлға ретінде танымал болды. Конференция нәтижесінде Уганданың алғашқы Конституциясы қабылданды, ол 1962 жылдың 9 қазанында күшіне енді. Ньясалендте (кейінірек Малави) ол Гастингс Банданы босатуды талап етті, бұл губернатордың және басқа да саясаткерлердің кеңесіне қайшы келді. Ол өз қалауын іске асыру үшін Кабинеттен отставкаға кететінін мәлімдеуге мәжбүр болды, бірақ Макмилланды ықпалға алып, Банда 1960 жылдың сәуірінде босатылды және дереу Лондонға тәуелсіздікке жету мақсатында келіссөздерге шақырылды. 1961 жылдың тамызында сайлаулар өтті, ал 1962 жылы британдықтар мен Орталық Африка Федерациясының кабинеттері Ньясалендке КАФ-тан шығуға рұқсат беру керек деп келісті. Банда 1963 жылдың 1 ақпанында ресми түрде премьер-министр болып танылды. Тарихшы В. Роджер Луис: «Маклиод Африкаға Маунтбеттен Үндістанға барғандай барды» деп жазды. Вернон Богданор оны Жозеф Чемберленнен басқа Ұлыбританияның ең ұлы отаршылдар хатшысы деп атады.

Көлеңкелік канцлер

Маклиод 1964 жылғы сайлаудан кейін Үйдегі көлеңкелік кабинетке қайта оралды. Оның болат өнеркәсібін мемлекеттік меншікке алуға қарсылығы нәтижесіз аяқталды, өйткені оның аз ғана көпшілігі бар Еңбек партиясының премьер-министрі Гарольд Уилсон бұл шараны іске асырмады. Ол "стагфляция" терминін авторлық құқығына жатқызылады. 1965 жылдың 17 қарашасында Палатада сөйлеген сөзінде ол былай деді: "Қазір бізде екі жағдайдың да ең жаман тұсы бар – бір жағынан инфляция, екінші жағынан тоқырау ғана емес, екеуі де бірге. Бізде бір түрі 'стагфляция' жағдайы бар. Қазіргі заманғы түсінік бойынша, тарих жаңарып тұр." Маклиод өлім жазасына қарсы болды және аборт пен гомосексуализмді заңдастыруды қолдады; бұл сол кездегі өз партиясының консервативтік қанаттарының оны қабылдауына кедері келтірді. Маклиод Лейбористік партиядан бірнеше өкілдермен, соның ішінде Беван мен Джеймс Каллаганмен жақсы қарым-қатынас орнатты, тіпті ол 1960 жылдары көлеңкелік канцлер болып қызмет еткенде Каллаганмен көп рет пікір келіспеді (керісінше, ол Каллаганның орнын бастан кешірген канцлер Рой Дженкинспен тіл табыспады, оны мақтанқор және жоғарыпарлы деп есептеді). Ол көлеңкелік канцлер ретінде салық реформасына баса назар аударды. Кейінірек Дженкинс Маклиодтың "әдемі "көктем" емес екенін" жазды. Оның ауырсынып жатқаны күмәнсіз. Мүмкін, ол уақыттың азайып бара жатқанын сезінген шығар. 1968 жылы Маклиод Кениялық азаматтарға консервативтік үкімет берген уәделерін бұзу деп есептегендіктен, Лейбористік үкіметтің Иммиграциялық заңына қарсы дауыс беріп, Көлеңкелік кабинеттің шешіміне бағынбады. Пауэллдің сөйлеген сөзі үлкен қоғамдық қолдауға ие болды және Маклиод оған хат жазған көптеген адамдардың ашық нәсілшілдігінен қорқыныш білдірді, оларды тасты аударғанда көрінетін жиренішті жаратылыстармен теңеді. Осы кезеңде Маклиод Уилсонды сынағанымен танымал болды. Ол Уилсонды "кішкентай адам" деп атады, бірақ Уилсон іс жүзінде одан сәл жоғары болды. Уилсонның кейбір жақтастары Маклиодты "улы ергежейлі" деп атады, бірақ Маклиодтың өмірбаян авторының сөзіне сәйкес, Уилсон оған "сақтықпен құрметпен" қарады. 1960 жылдардың соңында ол Уилсонды консерваторларды патриоттық емес деп айыптағаны үшін жария түрде сынады. Ол Уилсонды "көзқарасы ертеңгі күннің тақырыбымен шектелген адам" деп атады және жиі цитата келтірілетін сөзінде президент Кеннеди өзін "иллюзиясыз идеалист" деп атағанда, Уилсон "идеалсыз иллюзионист" болды. 1970 жылдың 14 мамырында, Жалпы сайлауға дейін Төменгі палатада, Уилсон консерваторлардың көлік саясаты балалардың жол апаттарынан қаза болуының артуына әкелуі мүмкін деп мәлімдегенде (Лейбористер жақында алкогольдік тестілеуді енгізді), ол оны осындай мәселеден саяси пайда табуға тырысқаны үшін сынады және спикер оны сөккені үшін айыптады (нақты сөздер Хансардта тіркелмеген; басқа депутаттың айтуынша, ол Уилсонға "шошқа!" деп айқайлаған).

Қаржы министрі және қайтыс болуы

1970 жылы 20 маусымда Консервативтік партияның күтпеген сайлау жеңісінен екі күн өткен соң Маклиодты жаңа премьер-министр Хит қазына министрі етіп тағайындады. Ауырсынуға қарамастан, ол 1970 жылы 7 шілдеде канцлер ретінде экономика туралы маңызды бірде-бір сөйлеуін жасады. Ол 11 күннен кейін жазылып шықты. 20 шілде күні түнгі сағат 10:30-да Даунинг-стрит, 11-де жүргенде жүрек талмасынан қайтыс болды, сағат 11:35-те болған оқиғадан көз жұмды. Оның өлімі Хит үкіметі үшін ауыр соққы болды. Роберт Карр оны "біздің дауыс зорайтқышымыз" деп сипаттады, "әрбір үкіметке керемет дауыс зорайтқыш керек".

Ауызекі сөйлеу, жеке тұлға және саяси көзқарастар

Көптеген консервативті саясаткерлер Маклеодтан кейінгі буын оны өте тиімді спикер ретінде еске алды. Оның тоқшаң басы мен өткір көзқарасы оған ерекше келбет берді, ол өзінің замандастарының ең күшті трибуна спикерлерінің бірі болды, тіпті Черчилль мен Анеурин Беванмен де теңестірілді. Ол сонымен қатар егжей-тегжейлі мәліметтерді ұғына білетін, шебер келіссөзші еді. Оның саяси қарсыласы Рой Дженкинс кейіннен Маклеодтың шабуылдарын орталық саяси кеңістікке таласқан, орташа лейборист саясаткерлерге бағыттағанды жақсы көретінін жазды. Дженкинс Маклеодтың "ішінде өзін-өзі жоюға бейімділік бар" екенін айтты. Ол Маклеодтың "феноменалды жадымен нығайтылған, жылдам шешім қабылдайтын, кроссвордтарды шешуге ұқсайтын ойлау қабілетіне ие" екенін жазды, сондай-ақ "ол аса жақсы адам екеніне көз жеткізбедім, бірақ оның көрегендігі мен қайраттылығы болды" деп қосты. Дженкинс оны Бенджамин Дизраэлиге немесе Джордж Кэннингке теңеді, олар жас жігіттердің құрметіне ие болып, нақты жетістіктерінен гөрі үлкен аңыз қалдырды. Хью Гейтскеллдің (1955-1963 жылдардағы оппозиция жетекшісі) басшылығымен жұмыс істеген лейборист парламентарийлері туралы пікір білдірді, олар қару таңдау мүмкіндігі алғанда, әрдайым кері соққы беретін бумерангтарды таңдайтын. Маклеодтың Гарольд Уилсоннан, Гейтскеллдің лейбористтік партиядағы ізбасарынан, ең көп қорқыныш көрген консерватор дебатшы екені айтылады. Уилсон "олар оны [жетекші ретінде] таңдауға ешқашан ақылға келмейді" деді. Ол өзін "консерватор" емес, "тори" деп атауды қалаған. Ол нәтижелердің теңдігінен гөрі мүмкіндіктердің теңдігіне сенді және "адамдардың өзін-өзі жетілдіруге тең мүмкіндіктері бар екенін көру" – оның идеалы екенін жазды.

Отбасы

МакЛоуд 1939 жылдың қыркүйегінде әскерге шақыруды күтіп тұрғанда Эвелин Хестер Мейсонмен танысты, ол оны жедел жәрдем көлігінің жүргізушісі лауазымына сұхбаттан өткізді. Эвелин – Рев. Герваз Ваннек Блойс, Уорстерширдегі Ханбери шіркеуінің пасторы, 8-ші баронет сэр Джон Блойс пен оның әйелі Хестердің қызы, ал оның әкесі Герберт Пэкингтон, 3-ші барон Хэмптон болған. Алан Уоткинс «Қысқа өмірлер» (1982) кітабында МакЛоуд туралы жазған портретінде, ол «әрдайым әйелінің жоғары әлеуметтік байланыстарымен мақтанған» деп атап өткен. Оның әйелі алғашқы күйеуі соғыста қаза болғаннан кейін, 1941 жылдың 25 қаңтарында олар үйленді. МакЛоудтардың 1942 және 1944 жылдары туған Торквил және Диана есімді ұл мен қызы болды. Эвелин МакЛоуд 1952 жылдың маусымында менингит пен полиомиелитке шалдықты, бірақ кейін таяқтардың көмегімен қайтадан жүре алды және күйеуінің мансабын қолдау үшін көп еңбек етті. Күйеуінің қайтысынан кейін ол 1971 жылы пэрлік мәртебесін қабылдады және Лордтар палатасында Баронесса Маклоуд де Борве ретінде орын алды. МакЛоудтың қызы Диана Хейман 2005 жылғы жалпы сайлауда Банбери округінде Ұлыбританияның тәуелсіздік партиясынан кандидат болды. МакЛоуд Солтүстік Йоркширдегі Гаргрейв шіркеуінің зиратында, жеті апта бұрын қайтыс болған анасының қасына жерленген. Оның мүлігі мұрагерлік үшін 18 201 фунт стерлингке (2016 жылғы баға бойынша шамамен 250 000 фунт стерлинг) бағаланды.