Кіріспе
Көптеген теорияларға, стильдерге немесе идеяларға сүйенетін тұжырымдамалық тәсіл. Эклектицизм – бұл бір парадигмаға немесе болжамдар жиынтығына қатаң мойын бұрмайтын, керісінше, бір тақырыпты толыққанды түсіну үшін әртүрлі теорияларды, стильдерді немесе идеяларды пайдаланатын, немесе нақты жағдайларда әртүрлі теорияларды қолданатын тұжырымдамалық тәсіл. Дегенмен, мұндай жағдайларда, қандай теориялардың және қалай біріктірілгенін анықтайтын белгілі бір ережелер немесе конвенциялар көбінесе болмайды. Кейде бұл тәсіл ұқыпсыз немесе түсініксіз болып көрінеді, ал эклектиктер ойлаудағы дәйектілік жоқтығы үшін сынға ұшырайды. Алайда, бұл көптеген ғылым салаларында кең таралған. Мысалы, көптеген психологтар мінез-құлық теориясының кейбір аспектілерін қабылдаса да, оны адам мінез-құлығының барлық түрлерін түсіндіру үшін пайдалануға тырыспайды. Этика, философия, саясат және дін салаларындағы эклектицизмді көбінесе синкретизммен салыстырады, бірақ екі ұғымның да әртүрлі дәстүрлердің элементтерін біріктіруге қатысты көзқарастары өзгеше. Діндегі синкретизм әртүрлі дәстүрлерді біріктіруді немесе жаңа, біртұтас жүйеге ассимиляциялауды білдірсе, эклектицизм әртүрлі жүйелерден элементтерді қабылдайды, бірақ оларды міндетті түрде біртұтас құрылымға біріктірмейді. Бұл айырмашылық эклектицизмде кеңірек және инклюзивті көзқарасқа мүмкіндік береді, онда таңдау жаңа біртұтас дәстүрді құруға тырысудың орнына жекелей артықшылықтарға немесе қажеттіліктерге негізделеді.
Eclecticism is a conceptual approach that does not hold rigidly to a single paradigm or set of assumptions, but instead draws upon multiple theories, styles, or ideas to gain complementary insights into a subject, or applies different theories in particular cases. However, this is often without conventions or rules dictating how or which theories were combined. It can sometimes seem inelegant or lacking in simplicity, and eclectics are sometimes criticized for lack of consistency in their thinking. It is, however, common in many fields of study. For example, most psychologists accept certain aspects of behaviorism, but do not attempt to use the theory to explain all aspects of human behavior. Eclecticism in ethics, philosophy, politics, and religion is often compared to syncretism, but the two concepts differ in their approach to combining elements from different traditions. While syncretism in religion involves the merging or assimilation of several distinct traditions into a new, unified system, eclecticism adopts elements from various systems without necessarily integrating them into a single cohesive framework. This distinction allows for a broader, more inclusive approach in eclecticism, where the selection is based on individual merit or preference rather than an attempt to create a new unified tradition.
Шығу тегі
Эклектицизмді алғаш рет ежелгі грек және рим философтарының тобы қолданғандығы жазылған. Олар ешқандай нақты жүйеге жатпай, қазіргі философиялық сенімдерден өздеріне ең орынды көрінген ілімдерді таңдады. Осы жиналған материалдан олар өздерінің жаңа философиялық жүйесін құрастырды. Бұл термин грекше ἐκλεκτικός (eklektikos) сөзінен шыққан, мағынасы – «ең жақсысын таңдау», ал ол сөз ἐκλεκτός (eklektos) сөзінен туындаған, «таңдалып алынған, бөлініп алынған» деген мағына береді. Грек философиясындағы белгілі эклектиктер – стоиктер Панатий мен Посидоний, жаңа академиялық мектеп өкілдері Карнеад және Ларисалық Филон. Римдіктер арасында Цицерон перипатетикалық, стоикалық және жаңа академиялық ілімдерді біріктіргендіктен, толыққанды эклектик болды. Филонның ізбасары және Цицеронның ұстазы Аскалондық Антиох Академияға ықпал етіп, оны скептицизмнен эклектицизмге көшірді. Басқа эклектиктердің қатарында Варро мен Кіші Сенека да бар. Алайда, Рошкер мен Сухадолниктердің айтуынша, эклектицизм грек тарихымен байланысты болғанымен, бұл термин сирек қолданылған және грек ой-санасының тарихшылары оған «таза емес және түпнұсқасыз ойлау» сипаттамасын беріп, теріс мағына қабылдаған. Александриялық Климент сияқты ғалымдар эклектицизмнің грек философиясында ұзақ тарихы бар екенін және оның негізінде абсолютті/Құдайдың барлық асыл ойлардың бастауы ретіндегі терең метафизикалық және теологиялық сенімі жатқанын, ал шындықтың барлық аспектілерін түрлі философиялық жүйелерде табуға болатынын айтқан.
Сәулет және өнер
Эклектизм термині бір туындыда әртүрлі тарихи стильдердің элементтерінің үйлесімін, әсіресе сәулет өнерінде және бейнелеу-қолданбалы өнерде сипаттау үшін қолданылады. Бұл термин кейде неоклассицизмнен кейінгі (шамамен 1820 – одан кейін) 19 ғасыр сәулетінің жалпы стильдік әртүрлілігіне де қолданылады, бірақ 1970 жылдардан бері сол кезеңдегі стильдердің қайта жаңғыруы көбінесе тарихилік аспектілері ретінде қарастырылады. Эклектизм сын-талқылаулар мен бағалауларда маңызды рөл атқарады, бірақ ол қолданылған заттардың нақты формаларынан шалқалап тұрады, сондықтан оның мағынасы анық емес. Терминнің ең қарапайым анықтамасы – әрбір өнер туындысы түрлі ықпалдардың қосындысынан тұрады – тым элементарлы, сондықтан пайдасы шамалы. Эклектизм кейбір жағынан манернизмді еске түсіреді, себебі бұл термин оның кең таралған кезеңінің көп бөлігінде теріс мағынада қолданылды, бірақ манернизмден айырмашылығы, эклектизм ешқашан қозғалысқа айналмаған және нақты стильді құраған жоқ: ол өзінің нақты стиль болмауымен сипатталады.
Жауынгерлік өнерлер
Кейбір жекпе-жек өнерлерін, олар басқа көптеген жекпе-жек өнерлерінен әртүрлі техникаларды қабылдайтындықтан, эклектикалық деп сипаттауға болады.
Филология
Мәтіндік сын тұрғысынан алғанда, эклектизм – көптеген мәтіндік куәліктерді зерттеп, ең дұрысы көрінетін нұсқаны таңдау тәсілі. Осы процестің нәтижесінде көптеген куәліктерден алынған оқылымдарды қамтитын мәтін құралады. Таза эклектикалық тәсілде ешбір куәлік теориялық тұрғыдан басымдыққа ие емес. Керісінше, сыншы жеке куәліктерге қатысты сыртқы және ішкі дәлелдерге сүйене отырып пікір қалыптастырады. 19 ғасырдың ортасынан бері, бір қолжазбаға априорлық көзқарас жоқ эклектизм, Жаңа Өсиеттің грек мәтінін өңдеудің басым әдісі болып табылады (қазіргі уақытта Біріккен Киелі кітап қоғамының 4-ші басылымы және Nestle Åland-тың 27-ші басылымы). Дегенмен, ең көне қолжазбалар Александриялық мәтін типіне жататындықтан, олар ең жоғары бағаланады және сындық мәтін Александриялық сипатқа ие.
Философия
Геллендік философияда эклектиктер түрлі философиялардың, мәтіндердің, өмір тәжірибесінің және өздерінің философиялық ойларының элементтерін пайдаланды. Бұл идеялар өмірдің барлыққа байланыстылығын, білімді, құндылықтарды, ақылды, сананы және тілді қамтиды. Бұл бағыт Орта платонизммен тығыз байланысты. Антиох Аскалондық Филон Ларисскийдің шәкірті және Цицеронның ұстазы болды. Оның ықпалымен Платонизм Жаңа академияның академиялық скептицизмінен эклектицизмге өтті. Филонның "ешнәрсе толыққанды анық емес" деген қағидасын ұстанған Антиох, одан бас тартып, догматизмді қолдады. Оның скептицизмге қарсылығының бірі – нақты сенімдер болмаса, өмірдің ұтымды мазмұны болуы мүмкін емес деген тұжырым болды.
Психология
Эклектицизм – мінез-құлық, таным немесе психикаға әсер ететін көптеген факторларды қарастыратын психологиялық тәсілдерде кездеседі. 1970 жылдары психологтар өз клиенттері үшін тиімді деп санайтын әдістер мен техникаларды қолдана бастады. Олар клиенттің мінез-құлқын анықтау, түсіндіру және өзгерту барысында түрлі көзқарастарды ескереді.