Кіріспе
Келешек биржасы немесе фьючерстік нарық – адамдар биржада белгіленген стандартталған фьючерстік келісімшарттарды саудалай алатын орталық қаржылық биржа. Фьючерстік келісімшарттар – белгілі бір бағамен тауардың немесе қаржы құралының нақты көлемін сатып алу немесе сату бойынша жасалатын, болашақта белгілі бір уақытта жеткізілетін туынды келісімшарттар. Фьючерстік биржалар физикалық немесе электрондық сауда алаңдарын, стандартталған келісімшарттар туралы толық мәліметтерді, нарық және баға деректерін, клиринг орталықтарын, биржаның өзін-өзі реттеуін, маржалық жүйелерді, есеп айырысу тәртібін, жеткізіп беру мерзімін, жеткізіп беру шараларын және фьючерстік келісімшарттармен сауданы ынталандыру үшін басқа да қызметтерді ұсынады. Фьючерстік биржалар коммерциялық емес, мүшелеріне тиесілі ұйымдар немесе коммерциялық ұйымдар ретінде құрылуы мүмкін. Фьючерстік биржалар басқа типтегі биржалармен, мысалы, қор нарықтарымен, опцион нарықтарымен және облигация нарықтарымен бір бренд атымен немесе бір ұйым аясында біріктірілуі мүмкін. Коммерциялық емес, мүшелеріне тиесілі фьючерстік биржалар өз мүшелеріне пайда әкеледі, олар брокерлер немесе нарық жасаушылар ретінде комиссиялар мен кірістер табады. Пайдаға бағытталған фьючерстік биржалар кірістерінің көп бөлігін сауда және клирингтік төлемдерден алады.
A futures exchange or futures market is a central financial exchange where people can trade standardized futures contracts defined by the exchange. Futures contracts are derivatives contracts to buy or sell specific quantities of a commodity or financial instrument at a specified price with delivery set at a specified time in the future. Futures exchanges provide physical or electronic trading venues, details of standardized contracts, market and price data, clearing houses, exchange self regulations, margin mechanisms, settlement procedures, delivery times, delivery procedures and other services to foster trading in futures contracts. Futures exchanges can be organized as non profit member owned organizations or as for profit organizations. Futures exchanges can be integrated under the same brand name or organization with other types of exchanges, such as stock markets, options markets, and bond markets. Non profit member owned futures exchanges benefit their members, who earn commissions and revenue acting as brokers or market makers. For profit futures exchanges earn most of their revenue from trading and clearing fees.
Фьючерстік келісімшарттарды стандарттаудағы рөлі
Фьючерстік биржалар өз сауда алаңдарында сауда жасау үшін стандартталған шарттарды белгілейді және олар әдетте келесілерді көрсетеді: шартта тапсырылатын активтер, тапсыру шарттары, тапсыру айлары, күнделікті және соңғы есептесуге арналған баға формуласы, шарттың көлемі, баға позициясы және лимиттері. Тапсырылатын активтер үшін фьючерстік биржалар әдетте тапсыруға жарамды тауардың бір немесе бірнеше сорттарын және тапсыруға қолданылатын кез келген баға түзетулерін анықтайды. Мысалы, CME Group-тың жүгері фьючерстік шартының стандартты сорты "No. 2 Сары", бірақ шарттағы қысқа позиция иелері "No. 3 Сары" жүгеріні шарт бойынша бір бушельге 1,5 цент арзанға тапсыра алады. Активтер тапсырылатын орындар да фьючерстік биржалармен анықталады, сондай-ақ олар балама тапсыру орындарын және балама орындарға тапсыру кезінде қолжетімді баға түзетулерін де көрсете алады. Тапсыру орындары тапсырылатын активтің тапсыру, сақтау және сату қажеттіліктерін қамтиды. Мысалы, ICE қатырылған апельсин шырыны шартында тапсыру орындары Флорида, Нью-Джерси немесе Делавэрдегі биржаға лицензия берілген қоймалар ретінде белгіленген, ал CME тірі мал шартында тапсыру Орталық Батыстағы биржа бекіткен мал аулалары мен сою зауыттарына жүзеге асырылады. Фьючерстік биржа сонымен қатар әрбір шарт бойынша тапсырылатын активтердің мөлшерін анықтайды, бұл шарттың көлемін анықтайды. Шарт көлемі тым үлкен болса, сауда жасау және кішкентай позицияларды сақтандырудан бас тартылуы мүмкін, ал шарт көлемі тым кішкентай болса, транзакциялық шығындар артады, себебі әрбір шартқа байланысты шығындар бар. Кейбір жағдайларда фьючерстік биржалар кішкентай саудагерлерді тарту үшін "мини" шарттар жасады. Мысалы, CME Group-тың Mini Nasdaq 100 шарты Nasdaq 100 индексінің 20 еселенгеніне тең.
Клиринг және маржалық механизмдер
Фьючерстік биржалар әрбір сауда-саттықтың ортасында тұратын клирингтік палаталарға қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Егер саудагер А саудагер Б-ден алтын фьючерстік келісімшарттарын сатып алса, саудагер А клирингтік палатадан болашақта алтын сатып алуға келісімшарт сатып алған болады, ал саудагер Б сол уақытта клирингтік палатаға сатуға келісімшартқа ие болады. Клирингтік палата осы сауда-саттықтың екі тарапының да міндеттемелерін өз мойнына алғандықтан, саудагер А саудагер Б-нің келісімшартты орындамауы немесе орындауға ниеті болмауынан қауіптенуіне қажет жоқ. Саудагерге клирингтік палатаның келісімшартты орындау қабілетіне ғана алаңдау жеткілікті. Клирингтік палаталар биржадағы барлық сауда-саттыққа қатысқандықтан, олар несиелік тәуекелді басқару үшін көбірек құралдарға ие. Клирингтік палаталар саудагерлерден позиция ашқанда бастапқы маржаны салуды, ал қолданыстағы позициялар күнделікті шығындарға ұшырағанда өзгеру маржасын (немесе нарыққа сәйкес маржаны) салуды талап ету үшін маржалық шақырулар жіберуі мүмкін. Маржа – бұл қаржы құралының иесі өзінің қарсы тарапының, яғни орталық қарсы тараптың клирингтік палаталарының кредиттік тәуекелін толық немесе жартылай жабу үшін сақтауға тиіс кепілдік. Сауданың екі жағындағы саудагерлер бастапқы маржаны салуға міндетті, және бұл сома клирингтік палатада сақталады және басқа саудагерлерге қайтарылмайды. Клирингтік палаталар күнделікті пайда мен шығын сомаларын есептеу үшін барлық позицияларды «нарыққа сәйкес» белгілейді, яғни олардың жаңа құнын алдыңғы күнгі есептесу құнына сәйкес анықтап, ағымдағы күнгі есептесу құны мен жаңа құн арасындағы айырманы есептейді. Егер саудагерлер өз позициялары бойынша шығынға ұшыраса, олардың қолданыстағы маржасы мен шығыннан туындаған жаңа дебитінің қалдығы күнінің соңында техникалық қызмет көрсету маржасы деп аталатын белгілі бір шектен төмен болса, олар осы ақшаны осы позицияның қарама-қарсы жағында пайда табушы саудагерлерге беру үшін биржаға өзгеру маржасын жіберуі керек. Егер саудагерлер өз позициялары бойынша пайда тапса, олардың маржалық қалдығы техникалық қызмет көрсету маржасынан жоғары болса, олар артық қалдықты алуға құқылы. Маржа жүйесі кез келген күні сауда-саттыққа қатысушы барлық тараптар өз позицияларын жапса, ешкімге қосымша төлем жасау қажет болмайды, себебі позицияның ұтылған бөлігі пайда тапқан бөлігіне барлық соманы жіберген болар еді. Клирингтік палаталар өзгеру маржасын сақтамайды. Егер саудагерлер өзгеру маржасын төлей алмаса немесе басқа да дефолт жағдайы туындаса, клирингтік палата олардың позицияларын жабады және басқа саудагерлерге қатысты қалған міндеттемелерін олардың бастапқы маржасы мен клирингтік палатаға қол жетімді резервтерді пайдалану арқылы жабуға тырысады. Бастапқы маржаны есептеу үшін бірнеше танымал әдістер бар. Оларға CME-ге тиесілі SPAN (CME және тағы 70-ке жуық биржа қолданатын желілік модельдеу әдісі), STANS (Options Clearing Corporation (OCC) қолданатын Монте-Карло модельдеуіне негіделген әдістеме) және TIMS (бұрын OCC қолданған және әлі де бірнеше биржалар қолданады) жатады. Саудагерлер биржамен тікелей қарым-қатынас жасамайды, олар клирингтік палата мүшелерімен, әдетте фьючерстік брокерлермен қарым-қатынас жасайды, олар келісімшарттар мен маржа төлемдерін биржаға жібереді. Клирингтік палата мүшелері өз клиенттері өз міндеттемелерін орындамаған жағдайда да биржадағы бастапқы және өзгеру маржасы талаптары үшін толық жауапкершілікке ие, сондықтан олар өздерін қорғау үшін биржа талап еткеннен көп бастапқы маржаны (бірақ өзгеру маржасын емес) талап етуі мүмкін. Клирингтік палата мүшелерінің көптеген клиенттері болғандықтан, олар клиенттерінің өтемдік позицияларынан маржа төлемдерін өтей алады. Мысалы, егер клирингтік палата мүшесінің клиенттерінің жартысы келісімшартта жалпы 1000 ұзақ позицияны, ал жартысы жалпы 500 қысқа позицияны ұстаса, клирингтік палата мүшесі тек таза 500 келісімшарттың бастапқы және өзгеру маржасына ғана жауапты болады.
Келісімшарттардың сипаты
Биржалық сауда шарттары олар сауда-саттық жасайтын биржалар арқылы стандартталады. Шартта қандай активтер сатып алынуы немесе сатылуы, сондай-ақ оның қалай, қашан, қайда және қандай көлемде жеткізілуі тиіс екендігі нақты көрсетіледі. Шарттар сондай-ақ келісімшарттың саудаланатын валютасын, ең төменгі баға белгісін, соңғы сауда күнін және мерзімі өткен немесе жеткізілген айды анықтайды. Стандартталған тауарлық фьючерстік келісімшарттарында "стандартты" тауардан ауытқуларға негізделген келісімшарттық бағаны түзету шаралары болуы мүмкін, мысалы, келісімшарт ауыр USDA No 1 қарабидайын номиналды бағамен жеткізуді нақтылай алады, бірақ No 2 қарабидайын жеткізуге рұқсат береді, сатушыға бір бушель үшін белгілі бір айып төлеу шартымен. Жаңа фьючерстік келісімшарттың сауда-саттыққа шығарылатын алғашқы күні нарық ашылғанға дейін спецификация болады, бірақ нақты келісімшарттар жоқ. Фьючерстік келісімшарттар басқа бағалы қағаздар сияқты шығарылмайды, бірақ ашық қызығушылық артқан сайын "жасалады", яғни бір тарап екінші тараптан келісімшартты бірінші рет сатып алады (ұзақ позиция ашады), ал екінші тарап сатады (қысқа позиция ашады). Келісімшарттар, сондай-ақ, ашық қызығушылық азайған кезде керісінше "жойылады", өйткені трейдерлер ұзақ позицияларын азайту үшін қайта сатады немесе қысқа позицияларын азайту үшін қайта сатып алады. Фьючерстік бағаның құбылуына қатысты болжамдар жасайтындар, соңғы жеткізуді жасағысы келмейтін немесе қабылдағысы келмейтін болса, келісімшарттың мерзімі аяқталғанға дейін "позицияларын нөлге дейін" келтіруге тырысуы керек. Шарттың мерзімі аяқталғаннан кейін әрбір шарт нақты жеткізу арқылы (әдетте тауарлық базалық активтер үшін) немесе ақшалай есеп айырысу арқылы (әдетте қаржылық базалық активтер үшін) есептеледі. Келісімшарттар түпкілікті сатып алушы мен бастапқы сатушының арасында емес, мерзімі өткенде иеленушілер мен биржа арасында жасалады. Келісімшарт бастапқы сатып алу мен сату арқылы құрылғаннан кейін немесе тіпті жойылғаннан кейін көптеген қолдардан өтуі мүмкін болғандықтан, есеп айырысу тараптары олармен кіммен сауда жасағанын білмейді.
Ежелгі заман
Ежелгі Месопотамияда, шамамен б.з.д. 1750 жылы алтыншы вавилон патшасы Хаммурапи алғашқы заң кодекстерінің бірін – Хаммурапи кодексін жасады. Хаммурапи кодексі тауарлар мен мүлікті сатуды келісілген бағамен кейінірек жеткізуге мүмкіндік берді; келісімшарттарды жазбаша түрінде және куәгерлердің қатысуымен жасауды талап етті; сондай-ақ келісімшарттарды беруге рұқсат берді. Кодекс алғашқы туынды құралдарын – фьючерстік және форвардтық келісімшарттар түрінде қамтамасыз етті. Белсенді туынды нарығы болды, сауда ғибадатханаларда жүзеге асырылды. Фьючерстік сауданың ең ерте жазбаларының бірі Аристотельдің «Саясат» еңбегінде кездеседі. Ол Милеттен шыққан кедей философ Талес туралы айтады, ол «жалпыға ортақ принципті қамтитын қаржылық құралды» ойлап тапты. Талес өзінің болжамдау дағдысын пайдаланып, келесі күзде зәйтүннің өнімі тым жақсы болатынын болжады. Өзінің болжамына сенімді болған Талес, жергілікті зәйтүн майын сығу орындарының иелерімен келісім жасасып, оларға ақшасын салды, осылайша егін жиналғанда олардың зәйтүн майын сығу машиналарын пайдалануға толық құқық алатын болды. Талес болашақ өнімге байланысты бағаны төмендетуге қол жеткізді, себебі ешкім егіннің мол немесе нашар болатынын білмеді, ал зәйтүн майын сығу орындарының иелері нашар өнімге қарсы сақтандыруды қалады. Егін жинау уақыты келгенде, зәйтүн майын сығу машиналарын пайдалануға деген сұраныс ұсыныстан асып түсті (сығу машиналарынң болуы), Талес зәйтүн майын сығу машиналарын пайдалануға жасаған болашақ келісімшарттарын өзі қалаған бағамен сатып, көп ақша тапты. Бұл фьючерстік сауданың шамалы ғана мысалы, және шын мәнінде, Талес өнім нашар болған жағдайда зәйтүн майын сығу машиналарын пайдалануға міндетті болмағандықтан, ол опциондық келісімшартқа көбірек ұқсайды.
Қазіргі заман
Алғашқы қазіргі заманғы ұйымдастырылған фьючерстік биржа 1710 жылы Жапонияның Осака қаласындағы Доджима күріш биржасында құрылды. Лондон металл нарығы және биржасы (Лондон металл биржасы) 1877 жылы негізделді, бірақ нарықтың тарихы 1571 жылға және Лондонның Корольдік биржасының ашылуына дейін жетеді. Биржа құрылмас бұрын, саудагерлер Лондон кофеханаларында еденге қаламмен салынған дөңгелек ішінде сауда-саттық жүргізетін. Алғашқыда тек мыс сатылды. Қорғасын мен мырыш та бұрын соңғы қосылды, бірақ 1920 жылға дейін ғана ресми сауда мәртебесіне ие болды. Биржа Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жабылып, 1952 жылға дейін қайта ашылмады. Саудаға қойылған металдар тізімі алюминийге (1978), никельге (1979), қалайыға (1989), алюминий қорытпасына (1992), болатқа (2008) және кобальт пен молибден сияқты сирек металдарға (2010) дейін кеңейтілді. Биржа 2011 жылы пластикпен сауда жасауды тоқтатты. Сауданың жалпы көлемі жылына шамамен 11,6 триллион долларды құрайды. Чикагода әлемдегі ең ірі фьючерстік биржа – CME Group орналасқан. Чикаго Ұлы көлдердің жанында, Орта Батыстың егістік жерлері мен мал шаруашылығына жақын орналасқан, сондықтан ол ауылшаруашылық өнімдерін тасымалдау, тарату және саудалау үшін табиғи орталық болып табылады. Осы өнімдердің артық өнім беруі мен жетіспеушілігі бағаның тұрақсыз өзгеруіне алып келді, бұл астық саудагерлеріне, өңдеушілерге және ауылшаруашылық компанияларына "келісімге сәйкес" немесе "ақшалай форвардтық" келісімдермен сауда жасауға мүмкіндік беретін нарықтың дамуына себеп болды, бұл оларды бағаның қолайсыз өзгеру қаупінен қорғайды және оларды сақтандыруға мүмкіндік береді. 2008 жылдың наурыз айында CME Нью-Йорк тауар биржасы мен тауар биржасының бас компаниясы NYMEX Holdings, Inc. компаниясын сатып алғанын жариялады. CME-нің NYMEX-ті сатып алуы 2008 жылдың тамызында аяқталды. Көптеген биржаларда сол кезде форвардтық келісімдер стандартты болды. Дегенмен, форвардтық келісімдерді сатып алушы да, сатушы да орындамаған жағдайлар жиі кездесетін. Мысалы, егер жүгері форвардтық келісімді сатып алушы жүгері сатып алу туралы келісім жасаса, ал жеткізілім кезінде жүгері бағасы бастапқы келісім бағасынан күрт өзгеше болса, сатып алушы немесе сатушы келісімнен бас тартатын. Сонымен қатар, форвардтық келісімдер нарығы өте өтімді емес еді, сондықтан адамдар сатып алушы немесе сатушы табу қиындықтарын көтере алмастан, тауардың әлеуетті сатып алушылары мен сатушыларын біріктіретін биржа қажет болды. 1848 жылы Чикаго сауда кеңесі (CBOT) құрылды. Сауда бастапқыда форвардтық келісімдерде жүргізілді; алғашқы келісім (жүгері бойынша) 1851 жылдың 13 наурызында жасалды. 1865 жылы стандартталған фьючерстік келісімдер енгізілді. Чикаго өнім биржасы 1874 жылы құрылды, 1898 жылы Чикаго май және жұмыртқа кеңесі деп аталды, содан кейін 1919 жылы Чикаго тауар биржасы (CME) болып қайта ұйымдастырылды. Соғыстан кейінгі халықаралық алтын стандартының тоқтатылуынан кейін, 1972 жылы CME халықаралық валюта нарығы (IMM) деп аталатын бөлімді құрды, ол шетелдік валюталар бойынша фьючерстік келісімдерді ұсынды: британ фунт стерлингі, канадалық доллары, неміс маркасы, жапон иені, мексикалық песо және швейцариялық франкі. 1881 жылы Миннеаполисте (Миннесота штаты) аймақтық нарық құрылды, ал 1883 жылы алғаш рет фьючерстер енгізілді. Содан бері үздіксіз сауда-саттық жүргізіліп келеді, бүгін Миннеаполис астық биржасы (MGEX) – қатты қызыл көктемдік бидай фьючерстері мен опциялары үшін жалғыз биржа. Фьючерстік сауда 19 ғасырдың басында және соңында Марвари бизнес қауымдастығында Үндістанда өте белсенді болды. Бірнеше отбасы Калькутта мен Бомбей қалаларында апиум фьючерстерін саудалау арқылы байлық жинады. 1870-1880 жылдары Калькуттада жасалған стандартталған опиум фьючерстік келісімдерінің жазбалары сақталған. Тауар фьючерстері осы уақытқа дейін мыңдаған жылдар бойы Үндістанда болған болуы мүмкін дегенге сенуге негіз бар, бұл туралы біздің заманымызға дейінгі 2 ғасырда жазылған Каутильяның Арташастрасында қазіргі заманғы фьючерстік нарыққа ұқсас нарық операцияларының болуы туралы айтылған. Алғашқы ұйымдастырылған фьючерстік нарықты 1875 жылы Бомбей мақта сауда қауымдастығы мақта келісімшарттарын саудалау үшін құрды. Бұл Ұлыбританияда мақта фьючерстерін саудалауды құрғаннан кейін көп ұзамай болды, өйткені Бомбей Британ империясында мақта саудасының маңызды орталығы болды. Шикі джут пен джут тауарларының фьючерстік саудасы 1919 жылы Калькуттада Калькутта Гессиан биржасы (Hessian Exchange Ltd.) құрылғаннан кейін басталды. Қазіргі уақытта фьючерстік сауданың көп бөлігі Ұлттық көптауарлық биржада (NMCE) жүзеге асырылады, ол 26 қараша 2002 жылы 24 тауар бойынша фьючерстік сауданы ұлттық деңгейде бастады. Қазіргі таңда (2007 жылдың тамызы) NMCE-де 62 тауар саудаланып жатыр.
Соңғы өзгерістер
1970 жылдары қаржылық фьючерстік келісімшарттар дамыды, бұл пайыздық мөлшерлеменің болашақ құны бойынша сауда жасауға мүмкіндік берді. Бұл (әсіресе 1981 жылы енгізілген 90 күндік еуродолларлық келісімшарт) пайыздық ставкалар своп нарығының дамуына зор ықпал етті. 1982 жылы Лондон халықаралық қаржылық фьючерстік биржасы (LIFFE) Ұлыбританияда 1979 жылы валюта бақылауы алынғаннан кейін пайда табу үшін құрылды. Биржа Чикаго сауда кеңесі мен Чикаго тауар биржасы үлгісінде салынды. 2002 жылы LIFFE Euronext компаниясын сатып алды, ал 2006 жылы NYSE сатып алды. 2014 жылы ICE, LIFFE-ті қоса алғанда NYSE Euronext компаниясын сатып алды. Бүгінде фьючерстік нарықтар өздерінің бастапқы ауыл шаруашылығымен байланысты кезеңінен асып кетті. Нью-Йорк тауар биржасының (NYMEX) қосылуымен фьючерстерді пайдалана отырып қаржы өнімдерін саудалау және сақтандыру дәстүрлі тауар нарықтарынан басып өтеді және әлемдік қаржы жүйесінде маңызды рөл атқарады, 2005 жылы күніне 1,5 триллион доллардан астам сауда жасалды. Бұл биржалардың соңғы тарихында (2006 жылдың тамызында) Чикаго тауар биржасы өзінің фьючерстік келісімшарттарының 70% астамын "Globex" сауда платформасында саудалап, бұл үрдіс күннен күнге өсіп келеді. Бұл "электрондық саудада" номиналды сауданың 45,5 миллиард долларынан астам (1 миллионнан астам келісімшарт) құрайды, бұл фьючерстер, опциондар және туынды құралдарды ашық айғайлау саудасына қарағанда жоғары. 2001 жылдың маусым айында Intercontinental Exchange (ICE) Еуропаның жетекші ашық энергетикалық фьючерстік биржасын басқарған International Petroleum Exchange (IPE) компаниясын сатып алды. 2003 жылдан бастап ICE өзінің электрондық нарығын өткізу үшін Чикаго климаттық биржасымен (CCX) серіктестік құрды. 2005 жылдың сәуір айында ICE-нің барлық энергетикалық фьючерстері толығымен электронды форматқа көшті. 2005 жылы Африка тауар биржасы (AfMX®) кең компьютерлік терминалдар желісі арқылы нарық деректері мен ақпаратын онлайн режимінде, нақты уақыт режимінде таратуға арналған автоматтандырылған жүйені енгізген алғашқы африкалық тауар нарығы болды. 2007 жылдың соңында AfMX® брокерлік фирмаларға онлайн қызметтер ұсынатын қауіпсіз деректерді сақтау жүйесін құрды. 2010 жылы биржа After® деп аталатын жаңа электрондық сауда жүйесін ұсынды. After® ақпаратты өңдеудің әлеуеттік көлемін кеңейтеді және биржаның жалпы сауда-саттық көлемін арттыруға мүмкіндік береді. 2006 жылы Нью-Йорк қор биржасы Амстердам, Брюссель, Лиссабон және Париж биржаларымен – "Euronext" электрондық биржасымен бірігіп, алғашқы континенттік фьючерстік және опциондық биржаны құрды. Осы екі оқиға, сондай-ақ бірқатар сауда компаниялары әзірлеген интернет-фьючерстік сауда платформаларының қарқынды өсуі алдағы жылдары фьючерстер мен опциондарды толығымен интернетте саудалауға жарыс болатынын көрсетеді. Сауда көлемі бойынша Мумбаидегі Үндістан Ұлттық қор биржасы әлемдегі ең ірі жеке акциялық фьючерстік сауда биржасы болып табылады.