Кіріспе
Лапагерия – гүлді өсімдіктер туысы. Бұл туыста белгілі бір түрі ғана бар – Лапагерия роза, ол Чили қоңырау гүлі немесе копихью (мапудунгун тілінен копиуэ) деп аталады. Лапагерия роза Чилиге ендемик және бұл елдің ұлттық гүлі болып табылады. Ол Чилидің оңтүстік бөлігіндегі ормандарда өседі, Вальдивияның қоңыржай ылғалды ормандарының флорасының құрамына кіреді.
Lapageria is a genus of flowering plants with only one known species, Lapageria rosea, commonly known as Chilean bellflower or copihue (copeewueh, from Mapudungun kopiwe). Lapageria rosea is endemic to Chile and it is the national flower of this country. It grows in forests in the southern part of Chile, being part of the Valdivian temperate rainforests ecoregion flora.
Сипаттама
Лапагерия роза - бұталар мен ағаштар арасында биікке жететін мәңгі жасыл, өрмелегіш өсімдік. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, мәңгі жасыл, былғары, сүйір жапырақша тәрізді және үштен жетіге дейін айқын, параллель тамырлары бар. Өрмелер Оңтүстік жарты шарда сағат тіліне қарсы, ал Солтүстік жарты шарда сағат тілі бойымен (күннің көрінетін қозғалысына байланысты болуы мүмкін) оралады. Гүлдері алты қалың, балауыз тәрізді гүл жапырақшасынан тұрады, олар көбінесе қызыл түсті және ақ дақтармен өрнектелген. Олар көбінесе жаздың соңы мен күзде гүлдейді, бірақ басқа уақытта да гүлдеуі мүмкін. Жемісі - домалақ пішіндес, қалың қабықты жидек, ішінде қызанақ тұқымындай көптеген ұсақ тұқымдар бар, олар жеуге жарамды, ет тәрізді қабықшамен қапталған. Табиғатта өсімдіктің тозаңдалуын құсқойлар жүзеге асырады.
Аңтану
Көбінесе құсқұстар, соның ішінде олар, гүлдің тозаңын таратады, сондай-ақ жәндіктер мен басқа да жануарлар. Гүлдің пішіні құсқұстармен тозаңдануға бейімделген арнайы белгілеріне сәйкес келеді. Жәндіктермен тозаңдануға қатысатындар: Bombus dahlbomii (Оңтүстік Америкаға тән жергілікті түр) және Bombus terrestris және Bombus ruderatus (екеуі де Оңтүстік Американың оңтүстігінде тумаған, керісінше, жаулап алушы түрлер).
Тарихи қолданысы
Бұрын оның жемісі базарларда сатылатын, бірақ көптеп теру және орманды кесу салдарынан қазір бұл өсімдік сирек кездеседі. Бұрын тамыры жиналып, сарсапарилланың орнына қолданылған. 1977 жылы Чилиде бұл өсімдік заңмен қорғауға алынды.
Этимология
Лапагерия Мари Жозефин Роза Ташер де ла Пажери (1763–1814) құрметіне аталған, ол Наполеонның императрицасы Жозефина ретінде де белгілі, және Мальмезон сарайындағы бағы үшін өсімдіктерді ынтамен жинаған. "Rosea" сөзі "күлгін қызғылт" немесе "жарқыраған қызғылт" деген мағынаны білдіреді. Өсімдікті өсіру үшін қышқыл немесе нейтралды топырақпен көлеңкелі, қорғалған жер қажет. Ол 5 °C (23 °F) дейін шыдамды, сондықтан Ұлыбританияда қоңыржай немесе жағалау аймақтарында сыртта өсіруге болады. Ол Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық еңбек сыйлығына ие болды.
Өсімдіктер
Көптеген атаулы бақша өсімдіктерінің сорттары бар, көбінесе Чилидегі бір-бір бақшада дамытылған. Гүлдерінің түсі терең қызылдан, қызғылтқа дейін, таза ақ түске (L. rosea 'Albiflora') дейін өзгереді, ал кейбіреулері түрлі-түсті гүлдерге ие. АҚШ-та Калифорния университетінің Берклидегі Ботаникалық бағында Лапагерия туысының ең ірі коллекцияларының бірі сақталған, онда 24 атаулы және атаусыз сорт бар. Бұл коллекцияны UCB-нің ботаника профессоры, сондай-ақ 1919-1957 жылдар аралығында бақтың кураторы немесе директоры болған Т. Харпер Гудспид құрастырған. Университет Чилидің Анголь қаласындағы методисттік миссия және ауыл шаруашылығы мектебі – "Эль Вергель" фермасымен байланыс орнатқан, ол әлемдегі атаулы сорттардың және жабайы лапагерияның ең ірі коллекциясын қамтиды.
Көбейту
Жергілікті құстар болмаса, егін шаруашылығында жеміс алу үшін көбінесе қолмен тозаңдау қажет. Чили қоңырауқұлағын кесу арқылы, қабаттап өсіту және жаңа тұқымдардан көбейтуге болады. Кейбір сорттары өздігінен жеміс береді, бірақ әртүрлі ата-аналары болғанда тозаңдану жақсырақ болады. Жаңа, ылғалды тұқымдар жақсырақ өнеді, ал кептірілген тұқымдарға арнайы күтім қажет, олардың өну деңгейі төмендеу болады. Сорттарды кесу арқылы (әдетте тұман астында тамырландырылады), қабаттап өсіту немесе бөлу арқылы көбейтуге болады. Тұқымдар гүлдей бастауға үштен он жылға дейін уақыт кетеді. Кесулер көбінесе жылдамырақ гүлдейді.