Кіріспе

Солтүстік елдерін сипаттауға қабылданған мінез-құлық кодексі. Янте заңы (Янту, Янтеловен) – бұл көркем әдебиетте туындаған және қазір жеке ерекшелік пен жеке жетістіктерді көрсетуге деген наразылықты білдіретін кең таралған әлеуметтік көзқарас кодексі. Дания-норвегиялық автор Аксель Сандемозе жасаған бұл заң сонымен қатар Скандинавия елдерінің теңдік қағидасын көрсетеді. "Заң" алғаш рет Сандемозенің 1933 жылы жарық көрген "Қашқын іздерін кесіп өтеді" (En flyktning krysser sitt spor) атты сатирикалық романында он ереже түрінде жазылған, бірақ мұндай көзқарастардың тамыры одан да ертерек. Сандемозе 1930 жылдардағы өзінің туған қаласы Нюкёбинг Морс үлгісінде, ешкімнің анонимді болмаған, шағын қалаларға тән өмір салтымен сипатталатын Данияның шағын қалашығы Янтені бейнелейді.

Әлеуметтік әсерлері

Жалпы қоғамды сынға алу мақсатымен жасалғанмен, 1990 жылдары кейбір сыншылар Жанте заңының әлеуметтік топтарынан шығып, жоғары дәрежеге қол жеткізуді қалайтын адамдарға қатысты жеке сынға ұласқанын айтты. Скандинавияда Жанте заңы Дания, Норвегия немесе Швецияға тән нәрсе деп есептелуі кең таралған. Бұл ережелерге сәйкес болу үшін мінез-құлықтың бір жолы ретінде қарастырылады, нәтижесінде адамдар ұқсас киім киіп, бірдей машиналар сатып алып, үйлеріне де ұқсас заттар алады. Білім беру кеңесшісі Жанте заңы мектептерде әлеуметтік кодекс ретінде оқытылатынын, топтық мінез-құлықты ынталандыратынын және скандинавиялық елдердің жоғары бақыт деңгейін қамтамасыз етуге көмектесетінін мәлімдейді. Скандинавия елдерінде қарапайым өмір салтының бақыттың бір бөлігі екендігі де айтылады. Дегенмен, Скандинавияда Жанте заңының жоғары суицид деңгейімен байланысты журналистік мақалалар да жарық көрді. Бұл ережеге қарсылық болды, тіпті Норвегияда біреу 2005 жылы Жанте заңы үшін қабір орнатып, оны қайтыс болған деп жариялады. Бірақ, басқалары оның қоғамға терең сіңгендіктен, ешқашан жойыла қоймасы мүмкін деген күдік білдірді. 2019 жылғы норвегиялық полициялық телесериал "Вистинг" (жартылай ағылшын тілінде) кейіпкері Лайн (аудармада) «Газет сату көрсеткіштері мен Жанте заңы бірігіп келе жатыр» дейді. Энтони Бурденнің «Белгісіз бөліктерінде» Бурден мен Рене Редзепи Жанте заңының Дания мәдениетіне тигізетін әсерін талқылайды. Кейбір сұхбаттарында Грета Тунберг оны жұрт көзінде көрген шведтердің назарына алмауы үшін заңға алғыс айтады.