Кіріспе

Бразилия музыкасының стилі

Босса-нова (ˈbɔsɐ ˈnɔvɐ) – Бразилияның Рио-де-Жанейро қаласында 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында дамыған самбаның бірқалыпты, тыныш стилі. Ол негізінен "ерекше ырғақпен" сипатталады, ол дәстүрлі хордтардың енгізілуі арқылы үйлесімділіктерді өзгертіп, дәстүрлі самбаның инновациялық синкопациясын бір ырғақты бөлісте жаңартты. "Босса-нова ырғағы" – самба стиліне тән, жеке жанр емес. Босса-нова толқыны бүкіл әлемде танымал болды, бұл танымалдылықтың артуы самбаны жаңартуға көмектесті және бразилиялық музыканы жалпы жаңғыртуға септігін тигізді. Бразилиялық журналист Руй Кастроның сөзіне сәйкес, барабаншы Милтон Банана жасаған босса ырғағы – "самба мектебінің ырғағының едәуір жеңілдетілген нұсқасы", барлық аспаптар алынып тасталғанда тек тамборим ғана сақталғандай. Осы тұжырымға сәйкес, Баден Пауэлл, Роберто Менескал және Роналдо Босколи сияқты музыканттар бұл ырғақтың самба мектебінің тамборимімен байланысты екенін айтады. Босса-нованың маңызды жаңалықтарының бірі – классикалық гитарада самбаның ырғағын синтездеу тәсілі болды. Музыктанушы Жилберто Мендестің пікірінше, босса-нова – "самбаның үш ырғақты кезеңінің" бірі, онда "босса ырғағы" Жоао Жилберто дәстүрлі самбадан бөліп алған. Автор Уолтер Гарсияның айтуынша, Жилбертоның гитарасы жасаған синтез – самбаның "батукадасы", перкуссиялық аспаптардың бірінен жасалған стильдеу: бас бармақ сурдоны, ал бас бармақ, орта және сақина саусақтары тамборимді еске түсіретіндей ырғақтарды орындады.

Этимология

Бразилияда «босса» деген сөз – ерекше тартымдылықпен, табиғи шеберлікпен немесе туа біткен қабілетпен жасалған нәрсені білдіретін ескі сленг. 1932 жылы Ноэль Роза бұл сөзді самбасында қолданған: «O samba, a prontidão e outras bossas são nossas coisas, são coisas nossas». («Самба, дайындық және басқа да боссалар – біздің нәрселеріміз, бізден шыққан нәрселер»). «Босса-нова» сөзі португал тілінде «жаңа үрдіс» немесе «жаңа толқын» деген мағынаны білдіреді. Кейбір авторлардың пікірінше, «босса-нова» терминінің нақты шығу тегі көптеген жылдар бойы белгісіз болды. 1950 жылдардың соңындағы Рио-де-Жанейроның жағажайдағы көркем мәдениетінде «босса» термині кез келген жаңа «трендті» немесе «модалық толқынды» білдіру үшін қолданылды. Бразилиялық автор Руй Кастро өзінің «Bossa Nova» кітабында музыканттар 1950 жылдары ерекше ойнау немесе ән айту қабілетін сипаттау үшін «босса» сөзін қолданғандарын айтады. Кастроның сөзіне қарағанда, «босса-нова» термині алғаш рет 1957 жылы Бразилия еврей университетінің тобы (Grupo Universitário Hebraico do Brasil) берген концертте қолданылған болуы мүмкін. «Босса-нова» терминінің авторы сол кездегі жас журналист Мойсес Фукс, ол осы шараны насихаттаған. Бұл топқа Сильвия Теллес, Карлос Лира, Нара Леао, Луис Эса, Роберто Менескал және басқалар кірді. Фукс мырзаның сипаттамасына «босса-нова» тобының көпшілігі келісіп, жай ғана «HOJE. SYLVIA TELLES E UM GRUPO BOSSA NOVA» («Бүгін. Сильвия Теллес және «Босса-нова» тобы») деп жазды, себебі Сильвия Теллес сол кезде топтың ең танымал музыканты болды. 1959 жылы Нара Леао да «босса-нованың» бірнеше бастапқы көрінісіне қатысты. Олардың ішінде Понтифисиан Католикалық университетінің студенттік одағы ұйымдастырған 1-ші самба фестивалінің сессиясы бар. Бұл сессияны Карлос Диегес (кейіннен танымал «Cinema Novo» кинорежиссері), Леао кейіннен тұрмысқа шыққан заң студенті басқарды.

Тарих

1959 жылы "Қара Орфей" (Orfeu Negro) фильмінің саундтрегі жарық көрді, оған болашақ джаз стандарты "Манха де Карнавал", "Карнавалдың таңы" енді. Босса-нова толқыны самбаны жаңартып, бразилиялық музыканың модернизациясына үлкен үлес қосты, бұл – шешуші кезең болды. Бұл стиль самба-кансао бразилиялық музыка сахнасында басым ырғақ болған кезде пайда болды. Оның алғашқы көрінісі Canção do Amor Demais альбомында болды, онда әнші Элиза Кардосо Антонио Карлос Жобим мен Винициус де Мораес дуэтінің "Outra Vez" және "Chega de Saudade" атты екі композициясын орындады, оларға Жоао Гилбертоның гитарасы ырғақ берді. Бұл баиялық музыканттың гитарасындағы ерекше соққыны алғаш рет таныстырғаны еді, ол бұл стилдің айрықша белгісіне айналды. Кардосоның әніне ілесіп, Гилберто ырғақты жылдамдатуда жаңашылдық жасады, әлсіз уақыттарды ерекшелеп, самбаның гитараға арналған соққысын біріктірді. 1959 жылы Жоао Гилбертоның "Chega de Saudade" және "Bim Bom" тректерін қамтитын босса-нова альбомы жарық көрді. Босса-нованың тууының маңызды кезеңі саналған бұл альбомда Гилбертоның самбаны жаңаша орындау тәсілі де бар, ол Доривал Кайммиден шабыт алды. 1959 жылы шыққан Chega de Saudade альбомымен Гилберто босса-нованы самбаны ойнаудың жаңа стилі ретінде бекітті. Оның самбаны ойнау және ән айтудың жаңа тәсілдері, Антонио Карлос Жобимнің гармониясы және Винициус де Мораес жазған өлеңдері Рио-де-Жанейрода самбаға жаңа көзқарас іздеген музыканттардың арасында тез тарады, олардың көпшілігі американдық джаздың ықпалында болды. 1964 жылы Жоао Гилберто мен Стэн Гетц Getz/Gilberto альбомын шығарды. Содан кейін Гилберто және басқа да кәсіби музыканттар, мысалы, Жобим, Мораес және Баден Пауэлл сияқты, Рио-де-Жанейроның Оңтүстік аймағынан келген жас әуесқой музыканттарды – Карлос Лира, Роберто Менескал, Роналдо Босколи және Нара Леаоны – біріктіретін көркемдік қозғалыс пайда болды. Хорхе Бен 1963 жылы "Mas que Nada" әнін жазды, ал Серхио Мендес & Brazil 66 тобы 1966 жылы "Mas que Nada" атты босса-рок хитін шығарды. Бұл ән Латын Грэмми атақ-даңқы залына енгізілді. 1960 жылдары Стэн Гетц, Хэнк Мобли, Зут Симс, Пол Винтер және Куинси Джонс сияқты АҚШ джаз музыканттары босса-джаз альбомдарын жазды. Босса-нова 1960 жылдардың соңында халықтық музыкаға да әсер етті. Мысалы, американдық рок-топ The Doors тобының "Break on Through (To the Other Side)" әнінде, әсіресе барабан ырғағында оның ықпалы байқалады. Барабаншы Джон Денсмор әннің барабан бөлімін жасағанда Бразилияның дыбыстары оған үлкен әсер еткенін айтты.

Классикалық гитара

Босса-нова көбінесе нейлон ішекті классикалық гитарада орындалады, ол медиатордың орнына саусақтармен тартылды. Оның ең таза түрі – вокалмен орындалатын, тек гитарадан тұратын нұсқасы болып есептеледі, осыны Жао Гилберто жасап, дамытып, үлгі еткен. Тіпті үлкен, джаз стиліндегі топтарға арналған аранжировкаларда да, әдетте, негізгі ырғақты ойнайтын гитара болады. Гилберто самба ансамблінің көптеген ырғақтық қабаттарының бірін, атап айтқанда тамборимді алып, оны гитараны тартатын қолға бейімдеді. Бразилиялық музыкант Пауло Битенкурттың айтуынша, ерекше мінезімен және гитарада ойнаудың жаңа жолын табуға құштар болған Жоао Гилберто кейде дәретханаға жабылып, бірнеше сағат бойы бір аккордты қайталап ойнаған.

Дауылдар мен соққы

Самбадағыдай, сурдо бірінші такттің төменгі соққысында, бірінші такттің "а" әуенінде, екінші такттің төменгі соққысында және екінші такттің "а" әуенінде остинато үлгісін орындайды. Клав үлгісі кубалық ма́мбо сияқты екі-үш немесе үш-екі клавеге өте ұқсас, бірақ клаведің "екі" жағы сегіздік нотамен жылжытылған. Босса-нованың соққы аспаптар бөлімінде кабаса да маңызды рөл атқарады, ол тұрақты он алтыншы нота үлгісін орындайды. Бұл бөліктерді барабан жиынтығына оңай бейімдеуге болады, сондықтан босса-нова барабаншылар үшін танымал бразилиялық стильге айналған.

Құрылымы

Босса-нованың құрылымына тағы да бірқатар аспаптар мен ән дауысы кіреді. Оларға мыналар жатады:

Босса-нова және самба

Босса-нованың негізгі ритмі самбаға негізделген. Самба бұрынғы африкалық құл қауымдастықтарында пайда болған ритмдік үлгілер мен сезімді біріктіреді. Самбаның екінші соққыға баса назар аударуы босса-новаға көшеді (сондықтан ол көбінесе 2/4 тактісімен жазылады). Дегенмен, самбадан өзгеше, босса-новада оны сүйемелдейтін би қимылдары жоқ. Гитарада ойналғанда, қарапайым бір тактідік үлгіде бас бармақ 1-ші және 2-ші тактідің бас ноталарын орындайды, ал саусақтар бірінші тактідің екі сегізінші нотасында және екінші тактідің екінші он алтыншы нотасында бірге тартылады. Екі тактідік үлгілерде көбінесе екінші тактідің басына синкопа түседі. Жалпы, ырғақ джаздың "свинг" сезімінен гөрі "қозғалыспен лебіздейтін" сезім береді. Босса-нова композиторы Карлос Лира өзінің "Influência do Jazz" әнінде айтқандай, самба ырғағы "жақтан-жаққа" жылжыса, джаз "алға-артқа" қозғалады. Босса-новаға блюз де әсер еткен, бірақ ең танымал босса-новалар классикалық блюзге тән 12 тактідік құрылымнан, сондай-ақ жанрға тән мәлімдеме, қайталау және рифмалық шешімдерден айырылғандықтан, босса-нованың блюзбен байланысы көбінесе назардан тыс қалады.

Вокал

Гитара стилінен бөлек, Жоао Гилбертоның тағы бір жаңалығы – әншінің дауысын жаңғырту болды. Босса-новаға дейін бразилиялық әншілер металл дауысты, тіпті опералық стильде ән айтатын. Ал қазір босса-нованың ерекше назалды дауысы – Солтүстік-Шығыс Бразилияның кабокло халықтық дәстүріне тән ерекшелік болып табылады.

Тақырыбы мен әні

Босса-новадағы лирикалық тақырыптарға әйелдер, махаббат, сағыныш, туған жерге деген құштарлық, табиғат кіреді. Босса-нова көбінесе саяси сипатта болған жоқ. 1950 жылдардың соңындағы музыкалық өлеңдер Бразилияның орта және жоғары топтарының жеңіл өмірін бейнеледі, бірақ халықтың көп бөлігі жұмысшы табына жатты. 1960 жылдардың басындағы саяси жағдайлармен (әсіресе 1964 жылғы әскери төңкеріс) байланысты босса-нованың танымалдылығы Música Popular Brasileira (Бразилиялық халық музыкасы) жанрына жол берді, ол 1960 жылдардың ортасында пайда болды және саяси мазмұнымен және жұмысшы табының күресіне бағытталған өлеңдермен ерекшеленді.

Билеу

Босса-нова – музыкаға үйлесетін сәнді би. Ол 1950 жылдардың соңында пайда болып, 1960 жылдардың ортасында сүрініп кетті. Босса-нова музыкасы, жұмсақ, күрделі вокалдық ырғақтары мен импровизацияларымен тыңдауға өте қолайлы, бірақ 1960 жылдары қарқынды насихаттауға қарамастан, би музыкасына айнала алмады. Бидің негізгі қадамдары музыкаға жақсы сай келеді. Ол иілгіш тізелермен биленіп, жамбас қозғалысымен бүйірге қарай итеруге мүмкіндік береді және жеке немесе жұппен билеуге болады. Шамамен он түрлі қарапайым қадамдар жарияланды. Негізгі 8 соққы үлгісінің бір варианты: "алға қадам, соққы, артқа қадам, бірге қадам, қарсы аяқпен қайталау". Осы үлгінің тағы бір түрі – баяу самбамен жүру, онда жоғарыдағы "бірге қадам" "орнына ауыстыру" деп өзгертілді. Рымбаның тіктөртбұрышты қадамдары мен түнгі клубтың екі қадамын шапшаң ырғақтары босса-нова стилінде орындалуы мүмкін. Бездіру элементтеріне бір қолды құрсаққа қойып, екінші қолды бел деңгейінде, ырғақ бағытында, мүмкін, саусақпен шерткілеп қозғау кіреді.