Кіріспе
Андроцентризм (көне грекше: ἀνήр, "адам, еркек") – адамның дүниетанымы, мәдениеті және тарихының ортасына еркек көзқарасын қою, осы арқылы әйелдікті мәдени тұрғыдан шеттетудің әдейі немесе бейсана практикасы. Бұл сөзбен байланысты сөз – андроцентрикалық, ал әйел көзқарасын ортаға қою практикасы – гиноцентрикалық. Андроцентризм сексизмнің кең таралған түрі ретінде сипатталған. Дегенмен, ол ерлерге немесе еркек мүдделеріне бағытталған, оларға басымдық беретін немесе олардың үстемдігін көрсететін құбылыс ретінде де қарастырылады.
Androcentrism (Ancient Greek, ἀνήρ, "man, male") is the practice, conscious or otherwise, of placing a masculine point of view at the center of one's world view, culture, and history, thereby culturally marginalizing femininity. The related adjective is androcentric, while the practice of placing the feminine point of view at the center is gynocentric. Androcentrism has been described as a pervasive form of sexism. However, it has also been described as a movement centered on, emphasizing, or dominated by males or masculine interests.
Этимология
Андроцентризм термині ғылыми пікірталас барысында Шарлотта Перкинс Гилман тарапынан аналитикалық ұғым ретінде енгізілді. Перкинс Гилман «Адам жасаған әлем; немесе, біздің андроцентрикалық мәдениетіміз» атты 1911 жылы жарық көрген зерттемесінде қоғамдағы андроцентрикалық тәжірибелерді және олардың салдарларын сипаттады. Осы себепті андроцентризм – барлық нәрсенің бастауы еркектік деп қаралатын, еркектікке қоғамның толыққанды берілуі ретінде түсіндіріледі. Андроцентризмде еркектік – нормативті болып саналады, ал одан өзгеше нәрселер «басқа» деп анықталады. Перкинс Гилманның сөзіне сүйенсек, еркектік өмір салты мен ойлау қалыптары әмбебап деп жарияланып, әйелдердің өмір салты бұрмаланған деп есептелген. 300 жылдан астам уақыт бойы Гарвард университетіне тек беделді отбасылардан шыққан ақ нәсілді ер адамдар ғана қабылданып келді. Кейін әйелдердің университет және академиялық өмірге қол жеткізуіне байланысты, олардың негізгі зерттеулерге қатысуы шектеулі болып қалды. Сондықтан ғылымның, тіпті гуманитарлық ғылымдардың да негізгі принциптері көбінесе ер адамдар тарапынан қалыптастырылған. Осылайша, ғылымда субъективтік көзқарас бар, оның объективтілігі мен әмбебаптығына күмән тудыру қажет.
Медицина
Денсаулық сақтау саласындағы гендерлік деректерде кемшілік бар, және медицинада әйелдер жүйелі түрде кемсітіліп, дұрыс диагноз қойылмайды. Алғашқы медициналық зерттеулер негізінен еркек денелерінде жасалған. Әйелдер "ұсақ еркектер" деп есептелгендіктен, олар жете зерттелмеді. Күні бүгінге дейін клиникалық сынақтар көбінесе екі жынысқа арналған деп көрсетілсе де, оларға тек еркектер қатысады. Тіпті "әйелдерге тән аурулар" зерттелген кезде де, жануарлар үстіндегі сынақтарда әйелдер ағзасы ескерілмейді. Дегенмен, әйелдер мен еркектер ағзасы жасуша деңгейінде де өзгеше. Бір және бірдей ауру әртүрлі жыныстарда әртүрлі белгілермен көрініс беруі мүмкін, сондықтан әртүрлі емдеу қажет. Сондай-ақ, дәрілердің әсері де әртүрлі болуы мүмкін, оның ішінде қосымша әсерлері де. Ерлердегі симптомдар көбінесе анық байқалатындықтан, әйелдерде симптомдар дұрыс танылмауы немесе нашар танылуы мүмкін. Мысалы, әйелдерде жүрек талмасынан қаза болу қаупі 50%-ға жоғары. Еркектерде жүрек талмасының белгілері көкірек және иық ауыруы болса, әйелдерде жоғарғы іш ауыруы мен құсыма белгілері байқалады.
Жалпы ерлер тілі
Әдебиетте ерлер, әйелдер, интерсекс және гендерлік белгісіз адамдарға қатысты еркек тілінің қолданылуы қоғамда ерлердің «норма» ретінде, ал әйелдер, интерсекс және гендерлік белгісіз адамдардың «басқа» ретінде қарастырылатын еркекке немесе андроцентрикалық көзқарасқа бейімділікті көрсетеді. Философия ғалымы Дженнифер Соул еркек жалпылама тілінің қоғамда әйелдерді, интерсекс және гендерлік белгісіз адамдарды шеттетуі мүмкін екенін айтады. Соңғы жылдары кейбір авторлар гендерлік инклюзивті тілді жиі қолдана бастады (мысалы, «олар/олар» жалғаулықтарын және «адамзат», «адам», «серіктес», «жұбай», «кәсіпкер», «өрт сөндіруші», «төраға» және «полиция қызметкері» сияқты гендерлік инклюзивті сөздерді пайдаланады). Көптеген зерттеулер еркек жалпылама тілінің шынайы гендерлік инклюзивтілік ретінде қабылданылмайтынын көрсетті. Психологиялық зерттеулер «олар» және «адамзат» сияқты бейтарап терминдермен салыстырғанда, еркек тілінің тыңдаушы мен сөйлеушінің санасында еркекке бейімді бейнелер тудыратынын көрсетті. Майкол Гамильтонның үш зерттеуі еркекке → адамдарға және адамдар → еркекке бейімділік бар екенін көрсетті. Яғни, гендерлік бейтарап тілге ұшыраған жағдайда да еркекке бейімділік сақталады (бірақ оның күші азаяды). Оның екі зерттеуінде қатысушылардың жартысы (гендерлік бейтарап тілге ұшырағаннан кейін) еркекке бейімді бейнелерді көрсетеді, ал қалғандары ешқандай гендерлік бейімділік танытпады. Үшінші зерттеуінде гендерлік бейтарап тілге ұшырағаннан кейін тек ерлер ғана еркекке бейімділік көрсетті, ал әйелдер гендерлік бейімділік танытпады. Гамильтон бұл еркектердің әйелдерге қарағанда «әркімді» жалпылама «ол» деп ойлауға оңайырақ дамығанымен байланысты болуы мүмкін екенін айтты, себебі «ол» оларға қатысты. Сонымен қатар, бейтарап тілдің екі түрінің ішінде әйелдерді нақты атаған бейтарап тіл (мысалы, «ол немесе ол») гендерді мүлдем атамайтын бейтарап тілге қарағанда андроцентризмді тиімдірек азайтады (мысалы, «адам»). Феминист-антрополог Салли Слокум антропологиялық ойлауда еркекке бейімділіктің ұзақ жылдар бойы қалыптасқанын, бұл қоғам, мәдениет және адамзат туралы терминологияда көрінетінін айтады. Слокумның сөзіне göre, «адам» сөзі көбінесе екі мағыналы қолданылады, сондықтан оның еркектерге немесе жалпы адамзатқа, яғни еркек және әйелдерге қатысты екенін анықтау қиын. Ерлердің тілі «норма» ретінде қарастырылады, ал әйелдердің тілдік ерекшеліктері осы нормаға қатысты теріс бағаланады. Әлеуметтік жағынан бағынышты топтың сөйлеуі әлеуметтік жағынан үстемдік құратын топтардың сөйлеуімен салыстырғанда жеткіліксіз деп түсіндіріледі. Зерттеулер көрсеткендей, әйелдер ерлерге қарағанда көбірек шектеулер мен нақтылаулар қолданады. Әйелдердің сөйлеуі күмәнді деп қарастырылады және олардың сөйлеуі күшсіз деп саналады. Бұл еркек тілінің стандарт ретінде қарастырылуына негізделген.
Жалпы ерлер символдары
Интернетте көптеген аватарлар жыныссыз болады (мысалы, күлімдеген жүздің суреті сияқты). Бірақ, егер аватар адам болса және оның жынысын ажырату мүмкін болса, көбінесе ол ер адам болып көрінеді.
Тиісті әсерлері
Ерлер андроцентрикалық ойлаудың күшті әсеріне ұшырайды.