Жак Николя Бийо Варенн: Француз революциясының қайраткері

Кіріспе

Француз революциялық көшбасшысы (1756–1819)

Жак Николас Било Варен (ʒak nikɔla bijo vaʁɛn; 23 сәуір 1756 – 3 маусым 1819), сондай-ақ Жан Николас немесе «Әділ патриот» немесе «Тайгер» деген лақап атымен де белгілі. Термидордан кейін Било Варен «Таудан» келген депутаттардың соңғы тобы – Кретоидің құрамына кірді. Ол Вандея соғысы кезінде жасаған іс-әрекеттері үшін Луи-Мари Турро мен Жан-Батист Карьерді қуғындауға жетекшілік етті. Било Варенн кейін Термидориялық реакция кезінде тұтқындалды. Сотсыз Кайенге жер аударылып, бұрынғы қара құлға үйленді, Наполеонның кешірімін қабылдамады және 1819 жылы Порт-о-Пренсте қайтыс болды. Било Варенн француз революциясының алғашқы кезеңінің маңызды тұлғаларының бірі болды, бірақ оның өмірі мен қызметі жеткілікті зерттелмеген және түсінілмеген.

Ерте өмір

Било Варенн Париж Парламенті адвокатының ұлы ретінде Ла-Рошельде дүниеге келді. Әкесі мен әдесі заңгер болғандықтан, тікелей отбасының тұңғыш ұлы ретінде Вареннге жақсы білім беруге және сол мамандықтың кепілдігі берілді. Било Варенн француз ораториандары басқаратын Ниорт колледжінде білім алып, Ла-Рошельде философияны оқыды. Ниортта алған білімі оның мінез-құлқын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды, себебі оның оқыту әдістері революцияға дейінгі дәуірден ерекшеленетін. Ниортта сол кездегі көптеген мектептерден айырмашылығы, заманауилық пен төзімділікке баса назар аударылды. Било Варенн Исаның тағы бір ораториялық мектебіне, Джуили колледжіне де жіберілді, онда ол студенттер үйінің префекті болды. Кейіннен заңгерлікпен айналысудан қанағаттанбағандықтан, профессор болып жұмыс істеді, бірақ қысқа ғана уақыттан кейін, жазған комедиясы мектеп басшылығымен қарым-қатынасын нашарлатты және 1785 жылы мектепті тастауға мәжбүр болды. Содан кейін Парижге барып, үйленді және Парламентте заңгерлік қызметін сатып алды. 1789 жылдың басында Амстердамда Франция министрлерінің зұлымдығы туралы үш томдық еңбегі мен "Ырым-сенімге қарсы соңғы соққы" атты антиклерикалдық мәтіні жарияланды, ол жақсы қабылданды. Бастилияға шабуылға жақындаған кезде, ол француз революциясының принциптерін ынтамен қабылдады. Оның шіркеуге деген сенімінің мысалы мына мәтінде кездеседі: Көтерілісшілерді басу үшін сол түні Било Варенн екі апталық арнайы сессия үшін Ұлттық конвенттің төрағасы болып тағайындалды, ал ертесіне Қоғамдық қауіпсіздік комитетіне кірді. Сол күні тағайындалған Колло д’Эрбуамен бірге, оның тағайындалуы Париж коммунасын бағындырудың тәсілі ретінде қарастырылды. Қоғамдық қауіпсіздік комитетіне кіргеннен кейін, ол оны қорғауда маңызды рөл атқарды – 25 қазанда Ұлттық конвент комитетке шағымданғанда, өзгеріс орнына бірлікке шақырды және комитет ресми түрде қолдау тапты. Ол Террор дәуіріндегі Қоғамдық қауіпсіздік комитетіне кірді, ол барлық күдіктілерді жаппай тұтқындауға және революциялық армия құруға жарлық шығарды, соның нәтижесінде төтенше қылмыстық сот ресми түрде "Революциялық сот" деп аталды (29 қазан 1793 ж.), Мари Антуанеттаның өлім жазасын талап етті, содан кейін Жак Рене Эбер мен Дантонға шабуыл жасады. Осы уақытта ол "Республикалықтың элементтері" атты еңбегін жариялады, онда азаматтар арасында мүлікті бөлуді талап етті. Комитетке тағайындалғаннан кейін, Било Варенн осы органның белсенді қорғаушысы болды. Било Варенн мен Барер осы жылдың көп бөлігінде Парижде болғандықтан, әкімшілік құрылымды дамыту және комитеттің билігін нығайту үшін жұмыс істеді. Осы мақсатта желтоқсанның басында ол билікті радикалды түрде орталықтандыруды ұсынды, бұл заң 14 Фример заңы ретінде белгілі болды. Бұл заң бақылауды, экономикалық реквизицияны, заңнамалық жаңалықтарды жіберуді, жергілікті әкімшілерді және миссиядағы өкілдерді комитеттің бақылауына алды. Ол Террорды қорғауда да маңызды рөл атқарды: 1793 жылдың қараша айының ортасында айыпталушыларға қорғану құқығын беруге қатысты заң қабылданғанда, Било Варенн Террорды қорғау үшін өзінің танымал сөздерін айтты: "Жоқ, біз кері шегінбейміз, біздің ынтамыз тек қабірде ғана тоқтатылады; революция жеңіске жетеді немесе біздің бәріміз өлеміз." Қорғану құқығын беруге қатысты заң ертесі күні күшін жойды.

Billaud Varenne was born in La Rochelle as the son of a lawyer to the parlement of Paris. Since both his grandfather and father were lawyers, and he was the first son in his direct family, Varenne was guaranteed a solid education and the same profession. Billaud Varenne was educated at the college at Niort run by the French Oratorians, and took Philosophy at La Rochelle. His education at Niort was particularly important in shaping his character because its methods of teaching were uncommon to the revolution. At Niort, modernity and tolerance were emphasized, as opposed to most other schools of the time. Billaud Varenne was also sent to another Oratory of Jesus school, the College of Juilly, where he was Hall prefect of studies. Here he later became a professor when he felt dissatisfied with practicing law, remaining for a short while, until his writing of a comédie strained his relationship with those who ran the school and he was obliged to leave in 1785. He then went to Paris, married and bought a position as lawyer in the parlement. In early 1789 he published at Amsterdam a three volume work on the Despotisme des ministres de la France, and a well received anti clerical text titled "The Last Blow Against Prejudice and Superstition." As events moved closer to Bastille Day, he adopted with enthusiasm the principles of the French Revolution. An example of his beliefs regarding the Church can be found in this text: To mollify the insurrectionists, that night Billaud Varenne was named President of the National Convention for a special two week session, followed by him being named to the Committee of Public Safety the next day. Along with Collot d'Herbois, who was named the same day, his addition was seen as a way to co opt the Paris Commune. Once added to Committee of Public Safety, he then played a major role in defending it – calling for unity instead of change – on 25 October when the National Convention complained about the committee and then officially sanctioned them. He was included in the Reign of Terror's Committee of Public Safety, which had decreed the mass arrest of all suspects and the establishment of a revolutionary army, caused the extraordinary criminal tribunal to be named officially "Revolutionary Tribunal" (on 29 October 1793), demanded the execution of Marie Antoinette, and then attacked Jacques René Hébert and Danton. Meanwhile, he published Les Éléments du républicanisme, in which he demanded a division of property among the citizens. Once named to the committee, Billaud Varenne became a vocal defender of that body. Based in Paris during much of this year, Billaud Varenne and Barère worked to develop the administrative apparatus and consolidate the power of the committee. To that end, in early December he proposed a radical centralization of authority, a law that became known as the Law of 14 Frimaire. This law brought surveillance, economic requisition, the dispatch of legislative news, local administrators, and representatives on mission under the control of the committee. He was also instrumental in defending the Terror: when a measure was passed into law in mid November 1793 allowing the accused the right of defense, Billaud Varenne uttered his famous words in defense of the Terror:
No, we will not step backward, our zeal will only be smothered in the tomb; either the revolution will triumph or we will all die. The law enabling right of defense was overturned the next day.

Термидор және жер аударылу

1794 жыл өркендеген сайын Робеспьер ашкөз топтарға қарсы сөйлей бастады: ол террорға ынтасы бар және кешірімді ұстанымдардың Революцияның әл-ауқаты үшін қауіпті деп сенді. Робеспьер революция мүшелерінде қауіпті көрді, мысалы, Било Варенн, Колло д’Эрбуа және Марк Гийом Алексис Вадье шіркеу мүліктеріне шабуыл жасауға тым берілген немесе революциялық әділдікті іздеуде тым күшті болған (мысалы, Лиондағы Колло). Конвенттегі кейбір мүшелер дехристианизация бағдарламасын жік салатын және қажетсіз деп қарады. Сонымен қатар, 22 Prairial заңы конвенцияның полициялық бөлімін оқшаулады: жалпы қауіпсіздік комитеті, дінге қарсы күшті орган, заңмен олардың билігі күрт азайды. 22 Prairial заңы қорғаныс құқығын сот алдында ғана болумен шектеді, ал өлім жазасына кесілетін қылмыстар тізімін едәуір кеңейтті. Бұл тікелей Ұлы террорға әкелді, онда Париждегі Революциялық трибунал осы жеті аптада алдыңғы он төрт айда өлтірілгеннен көп адамды өлімге жіберді. Било Варенн конвенцияда оны ашық қорғаса да, бұл заң комитетке қарсы жазалаудың басты себебі болды. Било Варенн мен Колло д’Эрбуа Робеспьер мен Сент-Жюстің қарсыласы ретінде комитетке қатысты үлкен даулар тудырды. 26 маусымда олар Революциялық трибуналға жаңа прокурор тағайындау туралы дауласқан. 29 маусымда Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің мүшелері арасында тағы да дау туды. Бұл Екатерина Тэот ісі немесе 22 Prairial заңы туралы болғанымен, Било Варенн Робеспьерді диктатор деп атады, ал ол комитеттің штаб-пәтерінен ашуланып шығып, отырыстарға қатысуын тоқтатты. Керісінше, жағдай шиеленісіп, күн сайын гильотинаға жіберілетін адамдар саны артты – Париждегі өлім жазасы күніне 5 адамнан Джерминалда күніне 26 адамға дейін өсті. Термидордың алғашқы күндері Бертран Барер бөлініп жатқан комитет арасында келісімге келуге тырысты. Алайда Робеспьер конвенттің одан әрі тазартуды қажет деп сенді, сондықтан 8 Термидорда ол Термидорлық реакцияны тудырған сөз сөйлеу үшін осы органның алдына шықты. Республикаға қарсы сөз байласумен қатер төндірген «монстрлар» туралы айта отырып, оның сөзі ескерту ретінде жеткілікті болды, бірақ көптеген мүшелерді алаңдатуға жеткілікті емес еді. Олар осы құдайлық қауіпсіздік комитетіне оралып, Робеспьердің қамқоршысы Сент-Жюстің келесі күні сөйлеуге ниеттенген сөзді дайындап жатқанын көрді. Террордың басты хабаршылары ретінде Колло мен Било Варенн Сент-Жюст олардың айыптамаларын жазып жатыр деп болжады. Осы сәтте комитеттің соңғы пікірі пайда болды, Колло, Било Варенн және Барер Сент-Жюсті «ұлтты бөлді» деп шабуылдады. Біраз уақыттан кейін олар комитеттен шығып, Термидорлық реакцияның соңғы элементтерін ұйымдастырды. Келесі күні, 9 Термидорда, Било Варенн Робеспьер мен оның одақтастарына қарсы соңғы соққы беруде маңызды рөл атқарды. Сент-Жюст сөйлегенде, оны бастамасынан бұрын басқа да жанкүйер Жан Ламберт Таллиен үзіп тастады. Келесі сөзді Било Варенн алды, ал Колло д’Эрбуа президенттік креслодан талқылауларды бақылады және әсем жоспарланған айыптамада Робеспьерді Республикаға қарсы құдақтасуда тікелей айыптады. Бұл сөз және басқалары жылы қабылдады, содан кейін пікірталас жалғасты, нәтижесінде Робеспьер, Сент-Жюст және олардың одақтастарына тұтқындауға ордер берілді. Қысқа қарулы қақтығыстан кейін, заговоршылар жеңіске жетті, ал Робеспьер мен оның одақтастары келесі күні өлім жазасына кесілді. Алайда, 9 Термидордан кейін Било Варенн көп ұзамай өзін түрмеде тапты. Террорлық биліктің шектен тыс әрекеттерімен тығыз байланысты болғандықтан, ол көп ұзамай өзінің қатыгездігі үшін конвентте шабуылға ұшырады, ал оның және бұрынғы Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің кейбір мүшелерінің мінез-құлқын тексеру үшін комиссия тағайындалды. Било Варенн тұтқындалды, ал III жылдың 12 Germinal-ында (1 сәуір 1795 ж.) жакобиндік көтерілістің нәтижесінде конвент оның дереу Француз Гвианасына депортациялануын жарлық етті, ол жерде ол Колло д’Эрбуа және Бертран Барре де Виузакпен бірге шаруашылықпен айналысып, Бриджит есімді қара құл қызға үйленді. Наполеон Бонапарттың 18 Брумаре төңкерісінен кейін француз консулдығы ұсынған кешірімді қабылдамады. 1816 жылы Гвианадан шығып, Нью-Йоркке бірнеше айға барып, ақырында Порт-о-Пренске (Гаити) қоныс аударды. Гаити президенті Александр Петион оған өлгенге дейін зейнетақы берді. Франция Корольдігінің Гаитиді отарлауына және Людовик XVIII-нің аралды дипломатиялық жолмен қайтаруға жасаған әрекеттеріне қатысты ол Петионға былай деді:
«Революция барысында сіз жасаған ең үлкен қате – барлық отарлаушыларды, соңғысының қалдығына дейін құрбан ету болды. Францияда да сондай қателік жасадық, Бурбондардың соңғысының қырылуын қамтамасыз етпедік». Ол 1819 жылы Порт-о-Пренсте қайтыс болды. Өмірінің соңғы сәттерінде ол былай деді: «Менің сүйектерім, кемінде, бостандыққа құштар жерде жатар, бірақ мен кейінгі ұрпақтың менің Еуропаның тирандарының қанын тым аяғаным үшін айыптайтынын естимін». Ол барлық мүлігін әйелі Бриджитке сыйлады және осы туралы өсиетнамасында былай жазды: «Мен осы артық қалдықты, оның құны қандай болса да, осы адал қызға беремін; оның маған оннан астам жыл бойы көрсеткен ұлы қызметтерін өтеу үшін де, менің қасында қайда болсам да, оның берілгендігінің жаңа және толық дәлелін мойындау үшін де».

As 1794 progressed, Robespierre began to speak out against over zealous factions: he believed both pro Terror and indulgent positions were dangerous to the well being of the Revolution. Robespierre saw danger in members of the Revolution, like Billaud Varenne, Collot d'Herbois, and Marc Guillaume Alexis Vadier who had been too committed to attacks on Church property or had been too vigorous in their pursuit of revolutionary justice (such as Collot at Lyon). The dechristianization program was seen as divisive and unnecessary by some in the convention. Furthermore, the law of 22 Prairial had isolated the police wing of the convention: the Committee of General Security, a body that was extremely anti clerical, had seen their power severely diminished by the law. The law of 22 Prairial reduced the right of defense to simply an appearance before court, while greatly expanding the list of crimes punishable by death. This is what led directly to the Great Terror, in which more were killed by the Revolutionary Tribunal in Paris in those seven weeks than in the preceding fourteen months. Though Billaud Varenne publicly defended it in the convention, this law was a driving factor in the eventual reprisal against the committee. Serious arguments began to fracture the committee, with Billaud Varenne and Collot d'Herbois pitted against Robespierre and Saint Just. On 26 June, they argued over the imposition of a new prosecutor to the Revolutionary Tribunal. On 29 June, an argument once again broke out between members of the Committee of Public Safety. Though it could have been about the Catherine Théot affair or the law of 22 Prairial, it led to Billaud Varenne branding Robespierre a dictator and the latter storming out of the Committee headquarters and ceasing to attend meetings. With tensions being heightened and more guillotined every day – the rate of executions per day in Paris rose from five a day in Germinal to twenty six a day in Messidor – Billaud Varenne and Collot d'Herbois began to fear for their safety. Throughout the early days of Thermidor, Bertrand Barère attempted to forge compromise between the splintering Committee. However, Robespierre was still convinced that the Convention needed further purging, and on 8 Thermidor he rose before that body to give a speech that would spark the Thermidorian Reaction. Speaking of "monsters" that threatened the Republic with conspiracy, his speech was pointed enough to serve as a warning while being vague enough to worry many in the body. When he was asked for the names of those in the conspiracy, Robespierre declined to provide them, and he was charged with indicting members of the Convention en masse without a hearing. They returned to the Committee of Public Safety where they found Saint Just, the protege of Robespierre, working on a speech he intended to deliver the next day. As one of the chief messengers of the terror, Collot and Billaud Varenne both assumed that Saint Just was writing their denunciation. At this moment the last argument of the Committee erupted, with Collot, Billaud Varenne, and Barère attacking Saint Just for "dividing the nation." After sometime, they departed the committee and organized the last elements of the Thermidorian Reaction. The next day, 9 Thermidor, Billaud Varenne would play a critical role in the final stroke against Robespierre and his allies. As Saint Just delivered his speech, he was interrupted near the beginning by another conspirator, Jean Lambert Tallien. Billaud Varenne was next to speak, with Collot d'Herbois controlling the debates from the President's Chair, and in an eloquent planned denunciation directly accused Robespierre of a conspiracy against the Republic. This speech and others were warmly received, and after continued debate arrest warrants were issued for Robespierre, Saint Just, and their allies. After a brief armed standoff, the conspirators would carry the day, and Robespierre and his allies would be executed the next day. However, after 9 Thermidor, Billaud Varenne was soon enough to find himself in prison. Too closely associated with the excesses of the Reign of Terror, he was shortly attacked himself in the convention for his ruthlessness, and a commission was appointed to examine his conduct and that of some other members of the former Committee of Public Safety. Billaud Varenne was arrested, and as a result of the Jacobin led insurrection of 12 Germinal of the Year III (1 April 1795), the Convention decreed his immediate deportation to French Guiana, along with Collot d'Herbois and Bertrand Barère de Vieuzac, where he picked up farming and married a black ex slave girl called Brigitte. After Napoleon Bonaparte's 18 Brumaire coup, he refused the pardon offered by the French Consulate. In 1816 he left Guiana, went to New York City for a few months, and finally moved to Port au Prince (Haiti), where he became advisor and counsellor to the high court. President of Haiti, Alexandre Pétion granted him a pension which he received until his death. Regarding the colonization of Haiti by the Kingdom of France and the attempts of Louis XVIII to regain control of the island by diplomatic means, he announced to Pétion :
The biggest fault you committed, in the course of the revolution of this country, is not having sacrificed all the settlers, down to the last one. In France we made the same mistake, by not causing the last of the Bourbons to perish. He died in Port au Prince in 1819. Among his last words, he declared: "My bones, at least, will rest on a land that wants Liberty; but I hear the voice of posterity accusing me of having spared the blood of the tyrants of Europe too much." He bequeathed all his possessions to his wife, Brigitte, and expressed it as follows in his will: "I give this surplus, whatever its value may be, to this honest girl; as much to repay her for the immense services she has rendered me for over eighteen years as to acknowledge the new and most complete proof of her unwavering attachment, by consenting to follow me wherever I go."

Шығармалары

1818 жылы Порт-о-Пренсте жазылған естеліктер, оның 1815 жылдан 1817 жылға дейінгі Мексикадағы саяхаттары мен бастан кешкендері туралы баяндаманы қамтиды ("1815-1817 жылдардағы Мексикадағы саяхаттары мен оқиғаларының есебін қамтитын 1818 жылы Порт-о-Пренс қаласында жазылған естеліктер"), Париж, 1821 [көбінесе жалған]. Бийо Варенн, Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің мүшесі: жарияланбаған естеліктер мен хат алмасу. Бийо Варенн мен Колло д’Эрбуа туралы өмірбаяндық мақалалармен бірге ("Бийо Варенн, Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің мүшесі: жарияланбаған естеліктер мен хат алмасу. Бийо Варенн және Колло д’Эрбуа туралы өмірбаяндық жазбалармен бірге"), Париж, Librairie de la Nouvelle Revue, 1893 (Альфред Бегис редакциялаған).