Кіріспе

Француз маршалы (1762–1833)

Жан Батист Журдан, 1-ші граф Журдан (29 сәуір 1762 – 23 қараша 1833), француз революциялық соғыстары мен Наполеон соғыстары кезінде қызмет еткен француз әскери қолбасшысы. 1804 жылы император Наполеон I оны Империя маршалы етіп тағайындады. Ол сонымен қатар француз төңкерісі кезінде Якобин саясаткері болды, 1797 және 1799 жылдар аралығында Бес жүздік кеңестің мүшесі ретінде қызмет етті. Француз революциялық армиясының ең сәтті қолбасшыларының бірі Журдан Фландрия науқаны кезінде Флер шайқасында француздардың Бірінші коалицияны жеңуімен есте қалады. Империя кезінде Наполеон оны маршал атағымен марапаттады және әскери қызметін жалғастырды, бірақ Витория шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады, нәтижесінде Империя Испанияны толығымен жоғалтты. 1815 жылы ол Бурбон монархиясымен келісті, кейін шілде революциясын қолдады және өмірінің соңғы жылдары Инвалидтер үйінің губернаторы қызметін атқарды.

Ерте өмір

Журдан 1762 жылдың 29 сәуірінде Лимож провинциясындағы Лиможен қаласында дүниеге келді. Ол Рош Жорданның, бастапқыда Мейраргтан шыққан хирургтың, және Жанна Форо Франсикеттің жалғыз тірі баласы болды. Оның үш ізашары – Николас Лакнер, Адам Филипп, Конте де Кустин және Жан Николас Ушар тұтқындалып, кейін гильотинамен өлім жазасына кесілді. Журданның алғашқы міндеті – генерал Жак Ферранның 20 000 сарбаздық Мобеж гарнизонын құтқару болды. Бұл гарнизонды Саксен принці Жозия Кобург Саальфельд басқарған австриялық-голландиялық әскерлер қоршап алған еді. Қоғамдық қауіпсіздік комитеті бұл міндеттің маңыздылығын ескеріп, операцияны бақылау үшін Лазар Карноны жіберді. Журдан 15-16 қазанда Ватиньи шайқасында Кобургты жеңіп, қоршауды бұзды. Карно жеңіске өзінің араласуы себеп болғанын мәлімдеді. Тарихшы Майкл Гловердің айтуынша, бірінші күнгі шабуыл Карноның араласуынан сәтсіз аяқталды, ал екінші күнгі табыс Журданның өзінің тактикалық шешімдерін қолданған нәтижесінде болды. Дегенмен, Парижге тек Карноның есебі жетті. 1794 жылдың 10 қаңтарында орындауға келмейтін бұйрықты орындаудан бас тартқаннан кейін Журдан Қоғамдық қауіпсіздік комитетіне шақырылды. Карно Журданды тұтқындауға арналған ордерді ұсынды, оған Максимилиан де Робеспьер, Бертран Барер және Жан-Мари Колло д’Эрбуа қол қойған. Миссиядағы өкіл Эрнест Жозеф Дюкесной көтеріліп, Ватиньи шайқасы бойынша Карноның нұсқасына қарсы дәлел келтірген кезде Журдан өлім жазасынан құтылды. Тұтқындалудан құтылған Журдан әскерден босатылып, үйіне қайтарылды. Бірақ үкімет көп ұзамай оны Мозель армиясын басқаруға шақырды. Мамыр айында ол Мозель армиясының сол қанатын солтүстікке жіберді. Бұл күш Арден армиясымен және Солтүстік армиясының оң қанатымен біріктіріліп, 29 маусымға дейін ресми түрде Самбр және Муа армиясы болып құрылды. Жаңа армияның 70 000 сарбазымен Журдан 12 маусымда Шарлеруа қаласын қоршауға алды. Оранж князі басқарған 41 000 сарбаздық австриялық-голландиялық армия 16 маусымда Ламбусар шайқасында француздарды жеңіп, оларды Самбр өзенінен оңтүстікке қарай ығыстырды. Әр тараптан 3 000-ға жуық адам қаза тапты. Бұл оқиға Журданды тоқтатпады, ол бірден Шарлеруаның солтүстік-шығысына қарай Намурға бет бұрды. Намурға шабуыл жасамай, ол кенеттен батысқа бұрылып, Шарлеруаның солтүстігінде пайда болды. Ұзақ қоршаудан кейін 25 маусымда Шарлеруаның 3 000 сарбаздық австриялық гарнизоны капитуляциялады. Әскери стратег Б. Х. Лидделл Харт Журданның маневрін тікелей емес тәсілдің мысалы ретінде келтірді, бірақ француз генералының бұл әрекетінің кездейсоқ болғанын атап өтті. Шарлеруаны құтқаруға үлкермей, Кобургтың 46 000 сарбаздық армиясы 26 маусымда Журданның 75 000 французына шабуыл жасады. Флер шайқасы Кобург шабуылдарын тоқтатып, шегінуге мәжбүр болған кезде француздардың стратегиялық жеңісімен аяқталды. Шабуыл кезінде одақтастар француздардың екі жағын да кері итерді, бірақ Журдан табандылық танытып, генерал Франсуа Жозеф Лефеврдің дивизиясы орталықта тұғыр берген кезде құтқарылды. Флерден кейін Австриялық Нидерландыдағы одақтастардың позициясы күйреп, Австрия армиясы Бельгиядан эвакуацияланды, ал 1795 жылы Голландия республикасы француз әскерлерінің ілгерілеуімен таратылды. 1795 жылдың 7 маусымында Журдан әскері Люксембургтің ұзақ, бірақ сәтті қоршауын аяқтады. Рейннің шығысындағы операциялар сол жылы сәл сәтті болды, француздар Мангеймді басып алып, кейін жоғалтты. 1796 жылғы Рейн жорығында Журданның Самбр және Муа армиясы Баварияға шабуыл жасаудың сол қанатын құрады. Француз әскерлерінің барлығы Венаға қарай жылжуға бұйрық алды, Журдан сол жақта, генерал Жан Виктор Мари Моро Дунай аңғарында орталықта, ал Наполеон оң жақта Италияда болды. Жорық керемет басталды, мұғалiм Карлдың басшылығымен австриялықтар Моро мен Журданмен Австрия шекарасына дейін қайтарылды. Бірақ Мородан қашып кеткен Карл өзінің бар күшін Журданға жұмсады, ол тамыз айында Амберг шайқасында жеңілді. Журдан Вюрцбург шайқасында жағдайды түзетуге тырыспады және генерал Франсуа Северин Марсоның өмірін қиған Лимбург шайқасынан кейін Рейннен шығып кетуге мәжбүр болды. Моро да кері шегінуге мәжбүр болды, ал Германиядағы жылдың операциялары сәтсіз аяқталды. Жеңілістің басты себебі – үкіметтің генералдарға жүктеген жорық жоспары еді. Дегенмен, Журдан күнәнің құрбаны болып, екі жыл бойы жұмысқа алынбады. Сол жылдары ол саясаткер ретінде көзге түсті және, ең бастысы, 1798 жылғы әскери міндетті қызмет туралы заңды жасауға қатысты, ол Журдан заңы деп белгілі болды.

Екінші коалиция соғысы

1799 жылы соғыс қайта жаңғырғанда, Журдан Рейн өзені бойындағы армияның басында болды, бірақ наурыз айының соңында Острах және Стокках шайқастарында тағы да эрцгерцог Карлдан жеңіліске ұшырады. Көңілі қалған және денсаулығы нашарлаған ол қолбасшылықты генерал Андре Массенаға өткізді. Ол саяси қызметін қайта бастады және 18 Брумер төңкерісіне белсенді қарсылық көрсетті, содан кейін ол Бес жүздік кеңестен қуылды. Бірақ көп ұзамай ол жаңа үкіметпен келісіп, Наполеоннан жаңа әскери және азаматтық қызметтерді қабылдады. 1800 жылы Журдан атты және жаяу әскердің бас инспекторы болып тағайындалды және Цизальпин Республикасындағы француздық мүдделердің өкілі атанды.

Наполеон соғыстары

1804 жылы Наполеон Журданды Империя маршалы етіп тағайындады. Ол 1806 жылға дейін жаңа құрылған Италия Корольдігінде қызмет етті, содан кейін оның ағасы сол жылы Неаполь патшасы етіп тағайындаған Жозеф Бонапарт, Журданды әскери кеңесшісі етіп таңдады. Ол 1808 жылы Жозефпен бірге Испанияға келді; бірақ Жозефтің тағын сақтау үшін француз армиясы қажет болды, ал Пиреней соғысы барысында Наполеонға тікелей бағынышты маршалдар Жозефке де, Журданға да көп мән бермеді. 1809 жылы Талавера шайқасындағы жеңіліс үшін Журдан кінәланды және оның орнына маршал Жан де Дье Сульт тағайындалды. 1811 жылдың қыркүйегінде ол Жозефтің штаб бастығы лауазымына қайта тағайындалды, бірақ оған аз ғана әскер берілді. 1812 жылдың шілдесінде Саламанка шайқасында француздардың күйреуінен кейін Жозеф пен Журдан Мадридті тастап, Валенсияға шегінуге мәжбүр болды. Андалузиядан Сульт армиясымен бірігіп, француздар Бургос қамалы кезінде Мадридті қайта басып алып, Веллингтонның ағылшын-португал армиясын Португалияға кері итеруге қол жеткізді. Келесі жылы Веллингтон үлкен, жақсы ұйымдастырылған армиямен қайтадан шабуылға шықты. Француздарды бірнеше рет жеңіске ұшыратып, ағылшын-одақтас армиясы 1813 жылдың 21 маусымында Жозеф пен Журданды Витория шайқасына мәжбүр етті, оның нәтижесінде маршалдың таяғы британдықтарға түсті. Француздардың Испанияны толығымен жоғалтуына әкелген шешуші жеңілістен кейін Журдан француз Империясы құлағанға дейін маңызды лауазымдарда болған жоқ. Ол 1814 жылы Бурбон монархиясының қайта орнатуына қолдау көрсетті, бірақ Наполеонның «Жүз күн» кезеңінде билікке оралғанда оған қосылып, Бесансон қаласының қолбасшысы болып тағайындалды.

Кейінгі өмірі

Журдан Ватерлоо шайқасында француздардың соңғы жеңілісінен кейін Бурбондарға қайта мойынсұнды. Кейін ол маршал Мишель Нейді өлім жазасына кескен соттың мүшесі болудан бас тартты. 1804 жылы граф (comte de l’Empire) атағын алды, 1819 жылы Францияның пэрі, 1816 жылы Гренобль губернаторы болды. Саясатта Журдан корольдық реакцияшылдардың белгілі қарсыласы болды және 1830 жылғы төңкерісті қолдады. Осы оқиғадан кейін ол бірнеше күнге сыртқы істер министрі болды, содан кейін Hôtel des Invalides губернаторы болып тағайындалды және өмірінің соңына дейін осы лауазымда қызмет етті. Журдан 1833 жылдың 23 қарашасында Парижде қайтыс болды және Лес-Инвалидте жерленді. Сен-Хеленадағы жерсіндірілгенде Наполеон мойындады: «Мен сол адамды өте жаман пайдаландым. Мен құлағаннан бері ол әрқашан дұрыс әрекет еткенін қуанышпен білдім. Ол адамдарды ерекшелейтін жоғары мінезділік үлгісін көрсетті. Журдан – нағыз патриот, және ол туралы айтылған көптеген сөздерге осы жауап». Журдан «Дануб армиясының операциялары» (Opérations de l'armée du Danube, 1799), «1796 жылғы науқан тарихына арналған естеліктер» (Mémoires pour servir à l'histoire sur la campagne de 1796, 1819) және жарияланбаған жеке естеліктер жазды.