Кіріспе
Ағылшын грамматикасының бір саласы. Құрама сөз – бірден көп еркін морфемадан құралған сөз. Ағылшын тілі, көптеген басқа тілдер сияқты, құрама сөздерді жиі пайдаланады. Ағылшын тіліндегі құрама сөздерді әртүрлі жолдармен жіктеуге болады, мысалы, сөз түрлеріне немесе олардың құрамындағы бөліктерінің мағыналық байланысына қарай.
A compound is a word composed of more than one free morpheme. The English language, like many others, uses compounds frequently. English compounds may be classified in several ways, such as the word classes or the semantic relationship of their components.
Тарих
Ағылшын тілі Индоевропа тілінен – өзінің түбір тілінен – құрама сөздер жасау қабілетін мұраға алады және оны дамытады. Ежелгі ағылшын тіліндегі "Беовульф" поэмасындағы сөздердің шамамен үштен екісі құрама сөздер екені анықталған. Ағылшын тіліндегі сөзжасамның барлық түрлерінің ішінде құрама сөздер жасау ең өнімді деп есептеледі.
Құрмалас есімдер
Ағылшын тіліндегі көптеген күрделі зат есімдер – зат есім тіркестері (яғни, атау сөз тіркестері) болып табылады, оларға сипаттауыш немесе зат есімдік толықтырулармен өзгертілген зат есім кіреді. Ағылшын тілінің сөздерді түрлендіруге бейімділігіне байланысты, осы екі санатты әрдайым анықтау оңай болмайды. Екі сөзден тұратын көптеген ағылшын күрделі зат есімдерін екі сөзді бір-бірлеп біріктіру арқылы рекурсивті түрде құруға болады. Мысалы, "ғылым" мен "фантастиканы" біріктіріп, содан кейін нәтижесінде алынған тіркесті "жазушы" сөзімен біріктіру арқылы "ғылыми фантастика жазушысы" деген күрделі сөзді құруға болады. Дегенмен, тұз бен бұрыш немесе ана жемсіз сияқты кейбір күрделі сөздерді осылай құрастыруға болмайды.
Неоклассикалық композиция
Бұл тума ағылшын тіліндегі қосымша сөздерден өзге, неоклассикалық типтегі сөздер классикалық латын тілінен туындаған сөздерден, мысалы, егіншілік пен ежелгі грек тілінен шыққан сөздерден, мысалы, фотографиядан тұрады. Олардың құрамындағы бөліктер байланысқан түрінде болады (байланыс дауыстылары арқылы қосылады, олар классикалық латын тілінде көбінесе i, ал ежелгі грек тілінде o болып келеді) және жеке тұрып мағына жасай алмайды.
Талдау мүмкіндігі (шашылдық)
Жалпы, күрдес есімнің мағынасы оның негізгі мағынасының толықтығы болып табылады. Белгіше негізгі мағынаны шектейді. Бұл ең анық түрде сипаттамалық күрдес сөздерде (санскрит дәстүрінде кармадхарая күрдес сөздері деп аталады) көрінеді, онда белгіше атрибутивті немесе қосымша түрде қолданылады. Мысалы, тақта – тақтаның бір түрі, әдетте қара. Детерминативті күрдес сөздерде бұл қатынас атрибутивті емес. Мысалы, аяқ тіреуіш – аяқ сияқты тіреуіштің бір түрі емес, керісінше, аяққа арналған тіреуіш. (Оны отыруға да болады, бірақ оның басты мақсаты содан басқа.) Сол сияқты, кеңсе басқарушысы – кеңсе басқарушысы, кресло – қолы бар кресло, ал жаңбырлық – жаңбырдан қорғайтын пальто. Ағылшын тілінде сөз тіркестерімен берілетін бұл қатынастар басқа тілдерде грамматикалық жақпен беріледі. (Осындай күрдес сөздер санскрит дәстүрінде татпуруша деп аталады.) Жоғарыда аталған екі типті күрдес сөздер эндоцентрлі күрдес сөздер деп аталады, себебі семантикалық ядроның өзі күрдес сөздің құрамында болады – мысалы, тақта – тақтаның бір түрі, ал аяқ тіреуіш – тіреуіштің бір түрі. Дегенмен, тағы бір кең таралған күрдес сөздер түрінде, экзоцентрлі (санскрит дәстүрінде бахуврихи күрдес сөзі деп аталады), семантикалық ядро нақты айтылмайды. Мысалы, қызылшашты – бұл бас емес, қызыл шашы бар адам. Сол сияқты, ақымақ – бұл бас емес, керісінше, блок сияқты қатты және қабылдамайтын басқа иесі. Ал батыр жүрек – жүректің бір түрі емес, арыстан сияқты батыл жүрекке ие адам. Екеуін ажыратудың жалпы жолы бар. “[X Y]” күрдес сөзінде: Y-ді Y есімдікпен немесе Y етістігімен алмастыруға бола ма? Бұл эндоцентрлі күрдес сөз. Y-ді Y-мен бірге болатын есімдікпен алмастыруға бола ма? Бұл экзоцентрлі күрдес сөз. Экзоцентрлі күрдес сөздер есімдерге қарағанда сипаттаулы сөздерде жиі кездеседі. V8 қозғалтқышы бар машина – V8 машинасы емес, ал жиырма бес долларлық машина – жиырма бес доллар емес, құны 25 доллар болатын машина. Мұнда келтірілген күрдес сөздер қарапайым, бірақ көбінесе ед сияқты қосымша морфема қосылады: екі аяқты адам – екі аяғы бар адам, бұл экзоцентрлі. Ал эндоцентрлі сипаттаулы сөздер де жиі қалыптасады, инг немесе ер/ор қосымша морфемаларын пайдалана отырып. Адам тасымалдаушы – эндоцентрлі анықтамалы күрдес сөз: ол адамдарды тасымалдайтын нәрсе. Оған қатысты сипаттаулы сөз, машина тасымалдаушы, сонымен қатар эндоцентрлі: ол тасымалдайтын нәрсеге (немесе басқаша айтқанда, тасымалдайтын) қатысты. Бұл типтер күрдес есімдердің көп бөлігін құрайды, бірақ басқа, сирек кездесетін түрлері де бар. Координативті, копулятивті немесе двандва күрдес сөздері ұқсас мағыналы элементтерді біріктіреді, ал күрдес сөздің мағынасы толықтырудың орнына жалпылау болуы мүмкін. Мысалы, Босния және Герцеговина – Босния мен Герцеговинаның біріккен аймағы, ал соғыс машинасы – соғысқа да, бомбалауға да қолданылатын ұшақ. Итеративті немесе амредита күрдес сөздері қайталауды немесе баса назар аудару үшін бір элементті қайталайды. Күнделікті және әрдайым – осы типтегі күрдес сөздердің мысалдары, олар бірнеше ядроға ие. Талдау мүмкіндігін кранберри морфемалары мен семантикалық өзгерістер одан әрі шектейді. Мысалы, көбелек сөзі, көбінесе қанат қағып ұшу сөзінің метатезі деп есептеледі, оны жәндіктер жасайды, бірақ шындығында бұл ескі әйелдердің әңгімесіне негізделген, көбелектер – терезе алқаптарынан май ұрлайтын кішкентай тыныштар. Кранберри – төменгі неміс тілінен аударма, сондықтан біз кран (төменгі неміс тіліндегі kraan немесе kroon, "кран") элементін тани алмаймыз. Құбыжық немесе көбелек атауы христиандық сөзден алынған – "Біздің ханым, Құдай ана". Етістік+есім күрдес сөздерінде есім етістіктің анықтамасы немесе толықтырылысы болуы мүмкін. Мысалы, playboy-да есім етістіктің анықтамасы (бала ойнайды), ал callgirl-де (біреу қызды шақырады) толықтырылысы.
Can one substitute Y with a noun that is a Y, or a verb that does Y? This is an endocentric compound. Can one substitute Y with a noun that is with Y? This is an exocentric compound. Exocentric compounds occur more often in adjectives than nouns. A V 8 car is a car with a V 8 engine rather than a car that is a V 8, and a twenty five dollar car is a car with a worth of $25, not a car that is $25. The compounds shown here are bare, but more commonly, a suffixal morpheme is added, such as ed: a two legged person is a person with two legs, and this is exocentric. On the other hand, endocentric adjectives are also frequently formed, using the suffixal morphemes ing or er/or. A people carrier is a clear endocentric determinative compound: it is a thing that is a carrier of people. The related adjective, car carrying, is also endocentric: it refers to an object which is a carrying thing (or equivalently, which does carry). These types account for most compound nouns, but there are other, rarer types as well. Coordinative, copulative or dvandva compounds combine elements with a similar meaning, and the compound meaning may be a generalization instead of a specialization. Bosnia Herzegovina, for example, is the combined area of Bosnia and Herzegovina, but a fighter bomber is an aircraft that is both a fighter and a bomber. Iterative or amredita compounds repeat a single element, to express repetition or as an emphasis. Day by day and go go are examples of this type of compound, which has more than one head. Analyzability may be further limited by cranberry morphemes and semantic changes. For instance, the word butterfly, commonly thought to be a metathesis for flutter by, which the bugs do, is actually based on an old wives' tale that butterflies are small witches that steal butter from window sills. Cranberry is a part translation from Low German, which is why we cannot recognize the element cran (from the Low German kraan or kroon, "crane"). The ladybird or ladybug was named after the Christian expression "our Lady, the Virgin Mary". In the case of verb+noun compounds, the noun may be either the subject or the object of the verb. In playboy, for example, the noun is the subject of the verb (the boy plays), whereas it is the object in callgirl (someone calls the girl).
Дыбыс үлгілері
Қысым үлгілері бірдей құрамдас сөздерден тұратын күрдес сөзді есімдік сөз тіркесінен ажырата алады. Мысалы, "қара тақта" – сын есім мен есімнің біріктірілуі, кез келген қара түсті тақтаны білдіреді және екі буынға да бірдей екпін түседі. Ал "қаратақта" күрдес сөзі, тарихи түрде "қара тақта" ретінде пайда болған болса да, қазір тек бірінші буынға, "қара" сөзіне екпін түседі. Осылайша, "Ақ үй" сияқты күрдес сөздер әдетте төмендейтін интонацияға ие, ал "ақ үй" сияқты сөз тіркесінде мұндай интонация болмайды.
Құрама модификаторлар
Ағылшын тіліндегі құрама модификаторлар құрама есімдер сияқты дерлік бірдей жолмен құрастырылады. Blackboard Jungle, қалдық ингредиенттер, мылтық түсті жылтырлық, және жасыл маймыл ауруы – бұл тек бірнеше мысал ғана. Құрама модификатор – бірлік ретінде жұмыс істейтін есімнің модификаторларының тізбегі. Ол екі немесе одан көп сөзден (сын есімдер, етістік атаулар немесе есімдер) тұрады, онда сол жақ компонент оң жақ компонентті модификациялайды, мысалы, "қою жасыл көйлек" сияқты: қою түсі жасыл түсті модификациялайды, ал жасыл түс көйлекті модификациялайды.
Бір "бас" сөзді қамтитын құрама есімдер тобының қолданылуы
Бірдей "басты" бірнеше күрдес сөздер бірге қолданылғанда, көбінесе байланыс сөздермен (және қажет болған жағдайда, тырнақша мен үтірлермен) ерекше ережелер қолданылады. Үшінші және төртінші сынып мұғалімдері ата-аналармен кездесті. Толық және жарты штаттағы қызметкерлердің барлығы осы жылы жалақы көтеруге болады. Бұл жерде 3, 4 және 5 жастағы балаларды көбінесе көрмейміз.