Кіріспе
Тұрғын үй тұтынуы: 32,6%
Мемлекеттік тұтыну: 38,7%
Негізгі капиталға инвестициялар: 20%
Қорларға инвестициялар: 0,8%
Тауарлар мен қызметтер экспорты: 0,3%
Тауарлар мен қызметтер импорты: -1,6%
(2015 ж. есебі бойынша)
кәсіптер = қарапайым тізім:
ауыл шаруашылығы: 60,2%
индустрия: 7,4%
қызмет көрсету: 32,5%*(2013 ж.)
| edbr = 190-шы (2020 ж., орташа деңгейден төмен)
| өнеркәсіп = қант қант өңдеу, тоқыма, мал шаруашылығы, ақша аудару, телекоммуникация
| экспорт = $214 миллион (2022 ж. есебі бойынша)
| экспорттық тауарлар = мал, банан, тері, балық, көмір, металл сынықтары
| экспорттық серіктестер =
Сомали Біріккен Ұлттар Ұйымымен ең төмен дамыған ел ретінде жіктеледі, оның халқының көп бөлігі ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығына тәуелді. 2001 жылы бұл көрсеткіш 4,1 миллиард долларға бағаланды. 2009 жылы ЦРУ бағалауынша, ол 5,731 миллиард долларға дейін өсті, болжамды нақты өсім 2,6% болды. 2007 жылғы Британдық сауда палаталарының есебінде жеке сектор, әсіресе қызмет көрсету саласында өсім байқалды. Азаматтық соғысқа дейінгі кезеңнен өзгеше, сол кезде көптеген қызметтер мен өнеркәсіп мемлекеттік басқаруда болған, қазір коммерциялық қызметке жеке инвестициялар көбейді, бірақ олардың мөлшері нақты емес. Инвестицияның көп бөлігі сомалилік диаспорамен қаржыландырылады және сауда-маркетинг, ақша аудару, көлік, байланыс, балық аулау жабдықтары, әуе компаниялары, телекоммуникация, білім беру, денсаулық сақтау, құрылыс және қонақүйлерді қамтиды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасының (БҰҰДБ) мәліметтері бойынша, 2012 жылы Сомалиде әлемдегі ең төменгі даму көрсеткіштері болды және Адам даму индексі (АДИ) 0,285-ке тең, бұл өте төмен көрсеткіш. Егер салыстыруға болатын деректер болса, бұл көрсеткіш әлемдегі ең төменгі көрсеткіштердің бірі болар еді, ал Сомалидегі үлкен теңсіздік ескерілгенде, АДИ тіпті төмен болар еді. БҰҰДБ "әлеуметтік топтар арасындағы теңсіздік, қақтығыстардың негізгі себебі, күшейіп келеді" деп атап өтті. Сомалидегі мемлекеттік жүйе құлағанға дейін де деректердің дұрыстығы күмәнді болды. Дүниежүзілік банк Сомалидің ЖІӨ 1990 жылы 917,0 миллион доллар, ал 2014 жылы халық саны 13,42 миллион адамды құрады деп хабарлады. 2018 жылы халық саны 15 миллионға жетті, яғни содан бері халық саны шамамен 12% өсті. 2018 жылы Дүниежүзілік банк жылдық ЖІӨ-ні 6,2 миллиард долларға бағалады, бұл көрсеткіш Гуам мен Қырғызстанмен салыстыруға болады, және елді төмен кірісті ел ретінде жіктейді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Статистика бөлімі 2012 жылы ЖІӨ-ні 1,306 миллиард долларға, 2005 жылы 2,316 миллиард долларға, ал 2010 жылы 1,071 миллиард долларға бағалады. Сомалидің Орталық банкінің мәліметінше, 2000-шы жылдардың басында Дүниежүзілік банк бойынша жан басына шаққандағы ЖІӨ 230 долларды құрады, бұл 1990 жылғы көрсеткіштен сәл төмен. 2012 жылғы Адам дамуы туралы баяндамада жан басына шаққандағы ЖІӨ 284 долларға тең деп есептелді, Сахарадан оңтүстік Африканың орташа көрсеткіші 1300 долларды құрайды. Бұл көрсеткіш әлемдегі ең төменгі төртінші көрсеткіш. БҰҰ 1971 жылдан бері Сомалиді даму саясаты жөніндегі комитеті елдерді осылай жіктегеннен бері ең төмен дамыған ел ретінде жіктеп келеді. Халықаралық валюта қорының Сомалидегі миссиясы 2014 жылы ЖІӨ-нің 3,7%-ға өсетінін және тұтыну бағаларының индексінің (ТБИ) 71,10%-ға тең болатынын хабарлады. Егер Сомалидегі қауіпсіздік жағдайы жақсарып, құрғақшылық болмаса, орта мерзімді перспективада экономикалық өсім орташа есеппен 5% болуы мүмкін, бірақ "өсім кедейлік пен гендерлік теңсіздікті жою үшін жеткіліксіз болады" деп атап өтті.
Household consumption: 32.6%
Government consumption: 38.7%
Investment in fixed capital: 20%
Investment in inventories: 0.8%
Exports of goods and services: 0.3%
Imports of goods and services: −1.6%
(2015 est.) | occupations = plainlist|
agriculture: 60.2%
industry:7.4%
services:32.5%*(2013)
| edbr = 190th (below average, 2020)
| industries = sugar refining, textiles, livestock, money transfer, telecommunications
| exports = $214 million (2022 est.) | export goods = livestock, bananas, hides, fish, charcoal, scrap metal
| export partners =
Somalia is classified by the United Nations as a least developed country, with the majority of its population being dependent on agriculture and livestock for their livelihood. In 2001, it was estimated to be $4.1 billion. By 2009, the CIA estimated that it had grown to $5.731 billion, with a projected real growth rate of 2.6%. According to a 2007 British Chambers of Commerce report, the private sector has experienced growth, particularly in the service sector. Unlike the pre civil war period, when most services and the industrial sector were government run, there has been substantial, albeit unmeasured, private investment in commercial activities. The investment has been largely financed by the Somali diaspora, and includes trade and marketing, money transfer services, transportation, communications, fishery equipment, airlines, telecommunications, education, health, construction and hotels. According to the United Nations Development Programme (UNDP) Somalia, as of 2012, the country had some of the lowest development indicators in the world, and a "strikingly low" Human Development Index (HDI) value of 0.285. This would rank amongst the lowest in the world if comparable data were available, and when adjusted for the significant inequality that exists in Somalia, its HDI is even lower. The UNDP notes that "inequalities across different social groups, a major driver of conflict, have been widening". although even prior to Somalia's state failure, data was often unreliable. The World Bank reports that Somalia's GDP was $917.0 million in 1990 and its total population was 13.42 million in 2014, and has since risen to 15 million as of 2018, marking roughly a 12% increase in its total population since then. In 2018 the World bank estimated an annual GDP of $6.2 billion, similar in size to Guam and the Kyrgyz Republic, and classifies it as a low income country. The United Nations Statistics Division reports a GDP figure of $1.306 billion for 2012, compared to $2.316 billion in 2005 and $1.071 billion in 2010. According to the Central Bank of Somalia, sometime in the 2000s the country's GDP per capita according to the World Bank was $230, a slight reduction in real terms from 1990. The 2012 Human Development Report estimates per capita GDP to be $284, compared with an average across sub Saharan Africa of $1,300 per capita. This GDP per capita figure is the fourth lowest in the world. The UN has classified Somalia as a least developed country since its Committee for Development Policy began categorising states in this way in 1971. An International Monetary Fund mission to Somalia reports estimated GDP growth of 3.7% in 2014 and CPI inflation of 71.10%. The report notes that provided that Somalia's security situation continues to improve modestly and there is no drought, economic growth in the medium term should average 5%, but that "growth will remain inadequate to redress poverty and gender disparities".
Мемлекеттік жетіспеушілік пен экономикалық әл-ауқат
Дүниежүзілік банк мәліметінше, 1988 жылы азаматтық соғыс басталғаннан кейін екі жыл ішінде Сомали мемлекеттік мекемелері құлдырап, "экономикалық және әлеуметтік инфрақұрылымның көп бөлігі қирады". 2003 жылы Банк мемлекеттік органдар мен институттарының жоқтығына қарамастан, Сомали жеке секторында үлкен өсім тіркелді, бірақ "осы секторлардың көпшілігі қазір тоқтап қалған немесе инвестициялардың, білікті кадрлардың жетіспеуі және ережелерді орындау, жалпы стандарттар мен сапаны бақылау үшін тиісті заңнамалық және нормативтік базаның болмауына байланысты өсуі бәсеңдеп барады". Есепте ресми қаржылық қызметтер мен реттеуші органдардың жоқтығынан ішкі жинақтарды инвестицияға жұмылдыру мен пайдалану қиындықтары атап көрсетілген. Банктің пікірінше, мемлекеттік институттардың болмауы халықаралық капитал нарықтарына қол жеткізуді шектеді. 2007 жылы жарияланған мақаласында либертариан экономист Питер Т. Лисон Сомали мемлекетінің зорлыққа құрылғанын және оның құлдырауы азаматтардың экономикалық жағдайын жақсартқанын, 18 маңызды даму көрсеткішінің 14-і 2000-2005 жылдары 1985-1990 жылдарға қарағанда жағымды нәтижелер көрсеткенін айтады. Сол сияқты, экономистер Бенджамин Пауэлл, Райан Форд және Алекс Новрастех Сомали экономикасының көрсеткіштері, басқа африкалық мемлекеттермен салыстырғанда, мемлекетсіздік кезеңінде жақсарғанын мәлімдейді.
Ауыл шаруашылығы
Ауыл шаруашылығы ең маңызды экономикалық сала болып табылады. Ол ЖІӨ-нің шамамен 65%-ын құрайды және жұмыс күшінің 65%-ын жұмыспен қамтиды. Сомалидің Орталық банкінің мәліметінше, тауарлар импорты жылына шамамен 460 миллион долларды құрайды және 1991 жылы азаматтық соғыс басталғанға дейін болған импорт көлемін қалпына келтіріп, тіпті одан асып кетті. Жылдық экспорт шамамен 270 миллион долларды құрайды, ол соғысқа дейінгі экспорт деңгейінен асып түсті, бірақ әлі де жылына 190 миллион АҚШ долларына тең сауда таңшығын тудырады. Дегенмен, бұл сауда таңшығы диаспорадағы сомалилер жіберген ақша аударымдарымен ұзақ салыстыруға келмейді, олар импорт деңгейін сақтап тұруға көмектеседі. Сонымен қатар, Еуропа мен Азия елдерінің балық аулау флоты Солтүстік Пунтланд аймағында коммерциялық балық аулау туралы келісімдерге қол жеткізді. 2014 жылы 5 миллионнан астам мал экспортталды, бұл соңғы 20 жылдағы ең жоғары көрсеткіш. Сомалиленд, көрші мемлекет, Африка мүйісіндегі ең ірі мал базарларына ие, олар сомали тілінде "сейлад" деп аталады. Бурао және Йироу базарларында күн сайын 10 000-ға жуық қой мен ешкі сатылады, олардың көпшілігі Бербера порты арқылы Перс шығанағы елдеріне жіберіледі. Бұл базарлар Африка мүйісінің барлық аймандарынан келген малмен қамтамасыз етіледі. Ладан мен мирра Сомали үшін маңызды экспорттық тауарлар болып табылады. Эфиопия және Кениямен бірге Сомали осы өнімдердің әлемдегі үш ірі жеткізушісінің біріне кіреді.
Өңдеу
Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеуге негізделген шағын өнеркәсіп секторы Сомалидің ЖІӨ-сінің 10% құрайды. 2001 жылы Босасо, Харгейса және Могадишу қалаларында жеңіл өндіріс саласына инвестициялар кеңейді, бұл экономикаға деген бизнестің сенімі артып келе жатқанын көрсетеді. Сонымен қатар, General Motors және Dole Fruit сияқты компаниялардың инвестициялары да тартылды.
Әуе қатынасы саласы
Азамат соғысы басталғаннан кейін 1991 жылы Somali Airlines компаниясының барлық рейстері ресми түрде тоқтатылды. 2014 жылға қарай, бұл орынды толықтырған алты жеке сомалилік әуе тасымалдаушысы болды. Олардың ішінде Daallo Airlines, Jubba Airways, African Express Airways, East Africa 540, Central Air және Hajara компаниялары бар. Daallo және Jubba 2015 жылы African Airways Alliance деп бірікті. 2012 және 2013 жылдары Somali Airlines компаниясын қайта іске қосуға дайындықтар жүріп жатқаны туралы хабарларға қарамастан, 2015 жылдың ақпан айында Al Arabiya телеарнасы Daallo Airlines және Jubba Airways компанияларының бірігуі туралы баяндама жасағанда, 1991 жылы Somali Airlines тоқтатылғаннан кейін ресми сомалилік әуе тасымалдаушысы болмағанын мәлімдеді. Дегенмен, Орталық барлау агенттігінің The World Factbook басылымында даму Сомалидің басқа аймақтарына таралмағаны және қауіпсіздік Могадишудегі бизнес үшін маңызды мәселе болып табылатыны айтылады.
Телекоммуникациялар және БАҚ
Сомалидің телекоммуникациялық жүйесі 1991 жылы болған қақтығыстар кезінде қирады. 2010 жылға қарай түрлі жаңа телекоммуникациялық компаниялар бұл жоғалған инфрақұрылымды қамтамасыз етті. Олар сомалилік кәсіпкерлердің қаржысымен және Қытай Халық Республикасының, Жапонияның, Еуропалық Одақтың және Кореяның тәжірибесімен қолдауға ие болды. Бұл жаңадан құрылған телекоммуникациялық фирмалар континенттің көптеген басқа аймақтарында қол жетімді емес, қолжетімді ұялы телефон және интернет қызметтерін ұсынады. Тұтынушылар ұялы телефондар арқылы ақша аудару және басқа да банк операцияларын жүзеге асыра алады, сондай-ақ сымсыз интернетке оңай қол жеткізе алады. Дегенмен, компаниялардың жұмысы әлі де жалғасып жатқан қақтығыстармен шектелді. 2004 жылы стационарлық телефонды орнату үш күнге созылды, ал оңтүстіктегі Кенияда күту тізімі бірнеше жылға дейін жетеді. 2004 жылы сұхбаттасқан телекоммуникациялық компаниялар тиімді үкіметке мұқтаж екендерін айтты: "Барлығы қауіпсіздіктен басталады".
Қаржылық
Сомалидің орталық банкі – Сомалидің ресми ақша-несие органы. Қаржылық басқару тұрғысынан алғанда, ол ақша-кредит саясатын қалыптастыру және іске асыру міндетін өз мойнына алу процесінде. 2013 жылы Африка даму банкі Сомали орталық банкінің «жеткілікті адам, материалдық және қаржылық ресурстардың болмауымен шектелгенін» бағалады, бірақ ол ақша-несие саясатын бақылауға алып, жаңа валюта шығарғаннан кейін инфляция деңгейін төмендетуге қабілетті болады деп мәлімдеді. Осы кезде Сомалилендте де орталық банк болды, бірақ оның басты рөлі – үкімет қазынасы ретінде қызмет ету және валюта басып шығару еді. Жергілікті валютаға сенімсіздік себепті, АҚШ доллары сомали шиллингімен қатар кеңінен қолданылатын төлем құралы ретінде қабылданады. Долларға көшуге қарамастан, сомали шиллингінің көп мөлшерде шығарылуы инфляцияға алып келді. Орталық банк инфляциялық ортаны толық бақылауға алып, жеке сектор енгізген қазіргі айналыстағы валютаны алмастырғанда тоқтатуға уәде береді. Бұл ақша аударымдарымен айналысатын фирмалар (хавалалар) Сомалидегі ірі индустрияға айналды, олар арқылы диаспорадағы сомалилер жыл сайын шамамен 1,6 миллиард АҚШ долларын аударым ретінде жібереді. Олардың ішінде Dahabshiil, Qaran Express, Mustaqbal, Amal Express, Kaah Express, Hodan Global, Olympic, Amana Express, Iftin Express және Tawakal Express компаниялары бар. Көпшілігі Сомали ақша аударымдары қауымдастығының (SOMTA) мүшелері, бұл қауымдастық ақша аударымдары секторын реттейтін бас ұйым, немесе оның алдыңғы ұйымы – Сомали қаржы қызметтері қауымдастығы (SFSA). Сомали – әлемдегі аударымдарға ең көп тәуелді төртінші ел. Аудармалардың көп бөлігін шетелде тұратын сомалилер Сомалидегі туыстарына жібереді. Бұл сомали экономикасының 20-50 пайызын құрайды. Dahabshiil – Сомали ақша аударым операторы (MTO) нарығындағы ең ірі компания, ол Al Barakaat компаниясы бос қалдырған үлестің көп бөлігін иеленді. Компанияның штаб-пәтері Лондонда орналасқан, 144 елде 2000-нан астам қызметкер жұмыс істейді, тек Ұлыбританияда 130 филиалы, Сомалиде тағы 130 филиалы және әлем бойынша 400 филиалы бар, оның ішінде Дубайда да бар. Компания халықаралық ұйымдарға, сондай-ақ ірі және шағын бизнеске, жеке тұлғаларға қаржылық қызметтердің кең спектрін ұсынады. Dahabshiil-ден кейін Qaran Express – сомалиліктерге тиесілі ең ірі ақша аударым компаниясы. Компанияның штаб-пәтері Лондонда және Дубайда орналасқан, бүкіл әлемде 175 агенті, Сомалиде 66 және Лондонда 64 агенті бар, ал қайырымдылық қаражатын жібергені үшін ешқандай төлем алмайды. Mustaqbal – Сомалидегі 8 агенті және Ұлыбританиядағы 49 агенті бар үшінші ең танымал сомалилік MTO. Dahabshiil және Qaran Express сияқты, оның да халықаралық деңгейде айқын қатысуы бар.
Қор биржасы
Сомали қор биржасы (SSE) – Сомалидің ұлттық биржасы. Ол 2012 жылы Сомали дипломаты, ерекше өкіл және Біріккен Ұлттар Ұйымы жанындағы тұрақты өкілінің орынбасары Идд Мохамед құрған. SSE Сомалидегі соғыстан кейінгі қайта құру процесін жеделдету мақсатында, сомалилік және халықаралық компаниялардың инвестицияларын тарту үшін құрылды. 2012 жылдың тамызында SSE Найроби қор биржасымен (NSE) техникалық даму бойынша ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойды. Келісімге тиісті сарапшылық және қолдауды анықтау кірген. Сомалидің жаңадан құрылып келе жатқан қор нарығы дамыған сайын, шариғат талаптарына сәйкес сукук облигациялары мен халал акциялары да қарастырылуда.