Кіріспе
Жата жатқан сфинкстің әк тас мүсіні – Гизадағы Ұлы Сфинкс, адам басы мен арыстан денесі бар мифтік жаратылыстың жата жатқан сфинкстің әк тас мүсіні. Батыстан шығысқа қарай тіке қарап тұрған бұл ескерткіш, Мысырдың Гиза қаласындағы Нілдің батыс жағалауындағы Гиза жазығында орналасқан. Сфинкстің беті фараон Хафреге ұқсайды. Сфинкстің бастапқы пішіні тас қабатынан қашалған, кейін әк тас блоктарымен қалпына келтірілген. Оның аяғынан құйрығына дейінгі ұзындығы метрге жетеді, негізінен басына дейінгі биіктігі метрді құрайды, ал артқы жамбасының ені метрге жуық. Сфинкс – Мысырдағы ең ежелгі монументалды мүсін және әлемдегі ең танымал мүсіндердің бірі. Археологиялық дәлелдерге сәйкес, ол Ежелгі Мемлекет кезеңінде Хафре билігінде (шамамен б.з.д. 2558–2532 жылдары) ежелгі египеттіктер жасаған. Сфинкстің мұрнының сынғанын қандай жағдайға байланысты екені белгісіз, бірақ жақыннан қарағанда, таяқтар немесе кескіштерді пайдалану арқылы қасақана жасалған әрекет екені көрінеді. Көпке тараған қате түсінікке қарамастан, ол Наполеонның 1798 жылғы Египет жорығы кезінде оның әскерлерінің оқтарынан қиратылмаған. Шындығында, оның жоқтығы Наполеоннан бұрынғы өнер туындыларында бейнеленген және 15 ғасыр тарихшысы әл-Макризидің сипаттамаларында айтылған.
The Great Sphinx of Giza is a limestone statue of a reclining sphinx, a mythical creature with the head of a human and the body of a lion. Facing directly from west to east, it stands on the Giza Plateau on the west bank of the Nile in Giza, Egypt. The face of the Sphinx appears to represent the pharaoh Khafre. The original shape of the Sphinx was cut from the bedrock, and has since been restored with layers of limestone blocks. It measures long from paw to tail, high from the base to the top of the head and wide at its rear haunches. The Sphinx is the oldest known monumental sculpture in Egypt and one of the most recognizable statues in the world. The archaeological evidence suggests that it was created by ancient Egyptians of the Old Kingdom during the reign of Khafre (c. 2558–2532 BC). The circumstances surrounding the Sphinx's nose being broken off are uncertain, but close inspection suggests a deliberate act using rods or chisels. Contrary to a popular myth, it was not broken off by cannonfire from Napoleon's troops during his 1798 Egyptian campaign. Its absence is in fact depicted in artwork predating Napoleon and referred to in descriptions by the 15th century historian al Maqrīzī.
Аттар
Ескі патшалықтың Сфинкс жасаушылары оған берген бастапқы атауы белгісіз, себебі Сфинкс ғибадатханасы, қоршауы және мүмкін Сфинкстің өзі сол кезде толыққан жоқ, сондықтан мәдени материал шектеулі болды. Жаңа патшалық кезінде Сфинкс күн құдайы Хорэм ахета (; грекше: Хармахис) ретінде құрметтелді, ал фараон Тутмос IV (б.з.д. 1401–1391 немесе 1397–1388) оны өзінің Арман тасында осылай атады. "Сфинкс" деген кеңінен қолданылатын атау оған классикалық антикалық дәуірде, оның құрылысының қабылданған мерзімінен шамамен 2000 жыл өткен соң берілді. Бұл атау грек мифологиясындағы әйелдің, бүркіттің, мысықтың немесе қойдың басы және арыстан денесі, сондай-ақ бүркіт қанаттары бар жаратылысқа сілтеме жасайды (бірақ, көптеген египеттік сфинкстер сияқты, Ұлы Сфинкстің адам басы және қанаты жоқ). Ағылшын тіліндегі "сфинкс" сөзі ежелгі грекше Σφίγξ (транслитерациясы: sphinx) сөзінен шыққан, бұл сөз грек сфинксінің жұмбағына жауап бере алмағандарды өлтіруімен байланысты σφίγγω (транслитерациясы: sphingo) етістігінен туындаған. Орта ғасырлық араб жазушылары, соның ішінде әл-Макризи, Сфинксті араб тіліне аударылған копт тіліндегі Бельхиб (بلهيب), Балуба (بلهوبه) Бельхавия (بلهويه) деп атады, бұл атаулар Пехор немесе Пехор(о)н сөзінен шыққан. Бұл Пехор(о)н – Сфинкспен байланыстырылған Ханаан құдайы Хауронның аты. Франсуа де Ла Булья Ле Гуз салған Сфинкстің суретінде ол Аблехон деп те көрсетілген. Қазіргі египеттік араб тіліндегі атауы – أبو الهول (ʼabu alhōl / ʼabu alhawl, "Қорқынышты", сөзбе-сөз "Қорқытудың әкесі") – бұл копт тіліндегі атаумен сәйкес келетін дыбыстық-семантикалық үйлесім.
Орта ғасырлар
Кейбір ежелгі египеттік емес адамдар Сфинксті Хорон құдайының келбеті ретінде қараған. Сфинкске табыну орта ғасырға дейін жалғасты. Харран сабиандары оны Гермес Трискегисттің жерленген орны деп есептеген. Араб авторлары Сфинксті шөлден аймақты қорғайтын талисман ретінде сипаттаған. Әл-Макризи оны "Нілдің талисманы" деп атады, жергілікті халық су тасқынының айналымы оған байланысты деп сенген. Мұхаммед әл-Идриси Египет үкіметінде бюрократиялық қызметке қол жеткізгісі келетіндер осы ескерткішке құрбандық шалғанын мәлімдеді.
Ерте заманауи кезең
Ғасырлар бойы жазушылар мен ғалымдар Сфинксті көрген кездегі әсерлерін және реакцияларын жазып қалдырды. Көпшілігі жалпы сипаттамамен, көбінесе ғылым, романтика және мистиканың қоспасымен байланысты. 19-шы және 20-шы ғасырлардағы туристер мен демалыс саяхатшылары Сфинкстің типтік сипаттамасын Джон Лоусон Стоддард жасады: Сфинкстің ежелгілігі бізді қызықтырады, себебі оның өзінде ешқандай сұлулық жоқ. Шөлдің құмдары оның кеудесіне дейін көтеріліп, айуанды алтынға оралған қапқа орағандай. Мұсылман фанатиктері оның бет-әлпеті мен басын қиратқан. Бір кезде аузының сұлулығына таң қалғандар, енді ол сөзсіз. Дегенмен, жалғыздықта, есімдері белгісіз ғасырлардың құпиясымен жасырылған, ежелгі Египеттің мұрасы қорқынышты шөлдің алдында салтанатты және үнсіз тұр – мәңгілік символы. Бұл жерде ол өткеннің билігі үшін уақытпен күреседі, мәңгілік болашаққа қарайды, ол бізден бұрын оның бетіне қарағандар сияқты, біздің өмірімізді өткізіп, жоғалып кететінге дейін алыс болады. 16-шы мен 19-шы ғасырларда еуропалық саяхатшылар Сфинксті әйелдің беті, мойны және кеудесі бар деп сипаттады. Мысалдарға Йоханнес Хельферих (1579), Джордж Сэндис (1615), Иоганн Майкл Ванслеб (1677), Бенуа де Майллет (1735) және Эллиот Варбертон (1844) кірді. Батыстың алғашқы суреттерінің көпшілігі кітаптағы иллюстрациялар болып табылды, олар кәсіби граверлер бұрын қол жетімді суреттерден немесе автор ұсынған түпнұсқа сурет немесе эскизден жасаған, және көбінесе қазір жоғалған. Гизаға сапардан жеті жыл өткен соң Андре Тевет (Cosmographie de Levant, 1556) Сфинксті «Инахустың қызы Изиданың, Юпитердің сүйіктісінің жасаған колосс басы» деп сипаттады. Ол немесе оның суретшісі мен гравері оны ит жағасы бар, иірім шашты құбыжық ретінде бейнеледі. Афанасий Кирхер (Египетке ешқашан бармаған) Сфинксті римдік мүсін ретінде көрсеткен (Turris Babel, 1679). Йоханнес Хельферихтің (1579) Сфинксі – қысылған беті, дөңгелек кеудесі бар әйел, түзу шашты парик киген. Джордж Сэндис Сфинкс бәделігін айтты; Балтазар де Монконис бас киімді шаш тор ретінде түсіндірді, ал Франсуа де Ла Булла Ле Гуздың Сфинксі дөңгелек шашты, көлемді жағасы бар. Ричард Пококктің Сфинксі 1698 жылғы Корнелис де Брюйннің суретінің көшірмесі, тек ұсақ өзгерістермен, бірақ бұрынғы кез келген суреттен гөрі Сфинкстің нақты келбетіне жақын. Норденнің 1755 жылғы «Египет және Нубия саяхаты» үшін жасаған суреттерінің баспа нұсқалары мұрынның жоқ екенін анық көрсетеді.
It is the antiquity of the Sphinx which thrills us as we look upon it, for in itself it has no charms. The desert's waves have risen to its breast, as if to wrap the monster in a winding sheet of gold. The face and head have been mutilated by Moslem fanatics. The mouth, the beauty of whose lips was once admired, is now expressionless. Yet grand in its loneliness, – veiled in the mystery of unnamed ages, – the relic of Egyptian antiquity stands solemn and silent in the presence of the awful desert – symbol of eternity. Here it disputes with Time the empire of the past; forever gazing on and on into a future which will still be distant when we, like all who have preceded us and looked upon its face, have lived our little lives and disappeared.|title=John L. Stoddard's Lectures
From the 16th to the 19th centuries, European observers described the Sphinx having the face, neck and breast of a woman. Examples included Johannes Helferich (1579), George Sandys (1615), Johann Michael Vansleb (1677), Benoît de Maillet (1735) and Elliot Warburton (1844). Most early Western images were book illustrations in print form, elaborated by a professional engraver from either previous images available or some original drawing or sketch supplied by an author, and usually now lost. Seven years after visiting Giza, André Thévet (Cosmographie de Levant, 1556) described the Sphinx as "the head of a colossus, caused to be made by Isis, daughter of Inachus, then so beloved of Jupiter". He, or his artist and engraver, pictured it as a curly haired monster with a grassy dog collar. Athanasius Kircher (who never visited Egypt) depicted the Sphinx as a Roman statue (Turris Babel, 1679). Johannes Helferich's (1579) Sphinx is a pinched face, round breasted woman with a straight haired wig. George Sandys stated that the Sphinx was a harlot; Balthasar de Monconys interpreted the headdress as a kind of hairnet, while François de La Boullaye Le Gouz's Sphinx had a rounded hairdo with bulky collar. Richard Pococke's Sphinx was an adoption of Cornelis de Bruijn's drawing of 1698, featuring only minor changes, but is closer to the actual appearance of the Sphinx than anything previous. The print versions of Norden's drawings for his Voyage d'Egypte et de Nubie, 1755 clearly show that the nose was missing.
Қазіргі қазба жұмыстары
1817 жылы итальяндық Джованни Баттиста Кавилья жетекшілік еткен алғашқы қазіргі заманғы археологиялық қазба жұмыстары Сфинкстің кеудесін толықтай ашты. 1887 жылдың басында кеуде, аяқтары, құрбандық алаңы және үстірт көріне бастады. Сатылар қазылып шығарылды, соңында зор тұлғалардың нақты өлшемдері алынды. Сатылардың ең төменгісінен биіктігі жүз фут, ал екі аяқтың арасы отыз бес футқа, ені он футқа жететіні анықталды. Бұл жерде бұрын құрбандық алаңы болған; және Тутмос IV-тің стеласы табылды, онда оған Сфинкстің орнына жиналған құмды тазарту туралы түс көріп бұйрық берілгені жазылған. Үлкен Сфинкстің айналасындағы құмды тазартумен айналысқан адамдардың бірі – француздық Ескіліктер қызметінің директоры Эжен Гребо болды.
One of the people working on clearing the sands from around the Great Sphinx was Eugène Grébaut, a French Director of the Antiquities Service.
Ертедегі египтологтардың пікірлері
Ертедегі египтологтар мен қазба жұмыстарын жүргізушілер Сфинкстің және оған байланысты ғибадатханалардың жасы туралы пікірде бөлінді. 1857 жылы Каирдегі Египет мұражайын құрған Огюст Мариетт, кейін табылған Инвентаризация стеласын (шамамен б.з.д. 664–525 жылдар, Жиырма алтыншы династиядан) жарыққа шығарды. Стелада Хуфу Сфинкстің құмға көмілгенін көргені айтылады. Стеладағы кейбір мәліметтер дұрыс болғанымен, бұл бөлім археологиялық дәлелдерге қайшы келеді, сондықтан ол Кейінгі кезеңнің тарихи ревизионизмі деп есептеледі – жергілікті дін қызметкерлерінің заманауи Изида ғибадатханасына ешқашан болмаған ежелгі тарихты сыйлау үшін жасаған мақсатты түрдегі жалғандығы. Мұндай әрекеттер діни мекемелер – ғибадатханалар, қасиетті орындар және дін қызметкерлерінің иеліктері саяси назар және қаржылық-экономикалық көмек үшін күрескен кезде жиі кездесетін. Флиндерс Петри 1883 жылы Хафре аңғарындағы ғибадатхананың және, демек, Сфинкстің жасы туралы пікірлердің жай-күйі туралы былай деп жазды: «Гранит ғибадатханасының төртінші династиядан бұрын салынғаны туралы айғақтар соншалықты сенімді болғандықтан, оған күмәндану асығыс болып көрінеді. Алайда, жақындағы жаңалықтар оның төртінші династияда Хафре билігінен бұрын салынбағанын көрсетуде». Француз египтологы Гастон Масперо, Каирдегі Египет мұражайының екінші директоры, 1886 жылы Сфинксті зерттеді. Ол Арман стеласының 13-жолында Хафренің картошы көрсетілгендіктен, оның қазба жұмыстарын жүргізгеніне және Сфинкс Хафре мен оның ізашарларынан бұрын салынғанына, мүмкін төртінші династияда (шамамен б.з.д. 2575–2467 жылдар) қорытынды жасады. Масперо Сфинксті «Мысырдағы ең көне ескерткіш» деп санады. Людвиг Борхардт Сфинксті Орта патшалыққа жатқызды, Сфинкстегі ерекше белгілердің 12-ші династияға тән екенін және Сфинкстің Аменемхат III-ке ұқсас екенін дәлелдеді. Е.А. Уоллис Бадж Сфинкстің Хафре билігінен бұрын салынғанымен келісті және «Мысырлықтардың құдайлары» (1904) еңбегінде былай деп жазды: «Бұл керемет нысан [Ұлы Сфинкс] Хафре немесе Кефрен заманында болған, және оның билігінен әлдеқайда ескі, шамамен б.з.д. 2686 жылғы архаикалық кезеңнің соңында салынған болуы мүмкін». Селим Хассан Сфинкстің Хафре пирамидасының құрылысы аяқталғаннан кейін салынғанын болжады.
Қазіргі кездегі басқаша гипотезалар
Райнер Штадельманн, Каирдегі неміс археологиялық институтының бұрынғы директоры, немес (бас киім) пен Сфинкстің қазір ажыратылған сақалының ерекше иконографиясын зерттеді және стиль гректерге Хеопс деп белгілі болған фараон Хуфуға (б.з.д. 2589–2566) көбірек сәйкес келеді деген қорытындыға келді – ол Гизаның Ұлы пирамидасын салған және Хафренің әкесі. Ол бұл тұжырымын Хафренің жолының бұрыннан бар құрылысқа сәйкес салынғаны туралы болжаммен қолдайды, ол өзінің орналасуын ескере отырып, Сфинкс болуы мүмкін деп санайды. 2004 жылы Каирдегі Француз археология институтының профессоры Вассиль Добрев Ұлы Сфинкстің аз танымал фараон Джедефренің (б.з.д. 2528–2520), Хафренің жартылай інісі және Хуфудың ұлы салғанын көрсететін жаңа дәлелдер тапқанын жариялады. Добрев Джедефренің Сфинксті әкесі Хуфудың бейнесі бойынша салғанын, оны күн құдайы Рамен теңестіру арқылы олардың әулетіне деген құрметті қайта жаңғыртқандығын айтады. Добрев сондай-ақ Хафренің пирамидасын ғибадатханалармен байланыстыратын жол Сфинкстің айналасында салынғанын, яғни ол сол кезде-ақ бар болғанын мәлімдейді. Египтолог Найджел Струдвик Добревке былай деп жауап берді: «Бұл мүмкін емес емес. Бірақ маған қосымша түсіндірмелер қажет, мысалы, ол Абу Рош пирамидасын күн ғибадатханасы деп неге санайды, мен мұндай пікірге күмәнді қараймын. Мен «Зауиет-эль-Ариандағы» граффитиде Джедефре есімі аталғанын естіген емеспін. Мен оның Хафре немесе Хуфу екендігі туралы дәстүрлі аргументке немесе соңғы теорияға көбірек сенемін». Бұл күмәнді жөндеу бас киім мен мойын арасына бетон қабырға қосу арқылы жасалды, нәтижесінде пішін өзгерді. Тас негізі мен шикі тас денесіне көптеген жөндеу жұмыстары 1980 жылдары жасалды, содан кейін 1990 жылдары қайта жаңартылды.
Басымдықты төмендету және бұзу
Бұл аймақтың нуммулиттік әк тасы эрозияға әртүрлі қарсылық көрсететін қабаттардан тұрады (көбінесе жел мен желмен келген құмның әсерінен), нәтижесінде Сфинкстің денесінде байқалатын теңсіз тозу пайда болады. Дененің төменгі бөлігі, аяқтарын қоса, бірқатар тас. Басы қашалған қабат әлдеқайда берік. Ұлы Сфинкстің денесінің ішінде және астында көптеген "соқпаққа тірелген" саңылаулар бар екені белгілі, олар, әдетте, қазына іздеушілер мен қабір тонаушылармен қазылған.
Мұрынның жоқтығы
Сфинкстің бетіне жасалған зерттеулер мұрын аймағына ұзын таяқтар немесе кескіштермен соғылып, біреуі мұрын түбірінен төмен, екіншісі мұрын тесігінің астына соғылып, содан кейін мұрынды оңтүстікке қарай бұрып алу үшін пайдаланылған. Нәтижесінде, бір метрлік мұрын бүгінге дейін жоғалып кеткен. Оның мұрнының жойылғандығы туралы көптеген халық әңгімелері бар, олар мұрынның қайда кеткеніне немесе оған не болғанына жауап беруге бағытталған. Бір әңгімеде оның Наполеон Бонапарт армиясының оқтарынан зардап шеккені туралы қате ақпарат бар. Бұл жалған деп есептеледі, өйткені Фредерик Луи Норденнің 1737 жылғы Сфинкс суреттерінде мұрынның жоқ екені көрсетілген, бұл Наполеон келгенге дейін алпыс жыл бұрын болған. Кейбір 10 ғасырғы араб авторлары да зақымдалған мұрынды иконаға қарсы шабуылдардың салдары деп атады. Бұдан басқа, 14 ғасырда Мамлюктердің салған зардабы туралы да айтылған. Ибн Кади Шухбаның сөзіне сүйенсек, Мұхаммед ибн Садық ибн әл-Мұхаммед әл-Тибризи әл-Масри (1384 жылы қайтыс болған) солтан Бейбарс салған "Қанатир әл-Сиба" сфинкстерін қиратқан. Ал Минуфи (1443–1527) 1365 жылғы Александрия крест жорығының Мұхаммед Саим әл-Дахрдың сфинкстің мұрынын сындырғаны үшін құдайдың жазасы болғанын айтты.
Борода
Жоғалған мұрыннан басқа, салтанатты фараондық сақал бекітілген болуы мүмкін деп саналады, бірақ бұл бастапқы құрылыстан кейін қосылған болуы да ғажап емес. Египтолог Василь Добрев, егер сақал Сфинкстің бастапқы бөлігі болғанда, құлағанда мүсіннің иегіне зиян келтіретін еді деп ұсынды. Сфинкстің бетінің кейбір бөліктерінде қызыл пигмент қалдықтары көрініп тұр, ал сары және көк пигмент іздері Сфинкстің басқа жерлерінен де табылды, бұл Марк Лехнерді ескерткіштің "бір кезде жарқын, комикс сияқты түстермен әшекейленген" деген қорытындыға жеткізді.
Сфинкстің басындағы тесігі
Иоганн Хельфрих 1565–1566 жылдары саяхат еткен кезде Сфинксті көрді. Ол, дін қызметкерінің Сфинкстің басына кіргенін және ол сөйлегенде, Сфинкстің өзі сөйлеп тұрғандай естілгенін сипаттайды. Жаңа Мемлекет дәуірінде жасалған көптеген стелаларда Сфинкс тәж киген күйінде бейнеленген. Егер тәж шын мәнінде болған болса, онда бұл тесік оны бекітуге арналған орын болған болуы мүмкін. 1926 жылы Эмиль Барайз тесікті металл қақпақпен жапты.
Перрингтің шұңқыры
Говард Вайс 1837 жылы Перрингке Сфинкстің арт жағында, басының тікелей артында туннель қазуды тапсырды. Бұрғылау құралдары 27 фут (8 метр) тереңдікте тоқтап қалды. Оларды жаруға жасалған әрекеттер одан әрі зақым келтірді. Тесік 1978 жылы тазартылды. Бұзған қираған тастардың арасында Сфинкстің немес бас киімінің бір бөлігі табылды.
Үлкен жарылыс
Сфинкстің белін тау жынысындағы ірі табиғи жарық кесіп өтеді, оны алғаш рет 1853 жылы Огюст Мариетт қазып шығарған. Арқаның жоғарғы бөлігіндегі ені дейін жетеді. Барайза 1926 жылы жарықтың қабырғаларын нығайтып, үстін темір, әк тас және цементпен жапты, сондай-ақ жоғары жағына темірден жасалған жабылатын есік орнатты. Жарықтың қабырғалары жасанды түрде тікбұрышты болуы мүмкін, бірақ түбінде сыртқы еденнен шамамен биік, тегіс емес тау жыныстары бар. Өте тар жарық одан да тереңге созылады.
Солтүстік флангтағы ниша
1925 жылғы суретте Сфинкстің ішкі денесіндегі нишада еден деңгейінен төмен тұрған ер адам көрсетілген. Бұл ниша 1925-1926 жылдарғы қалпына келтіру жұмыстары барысында жабылды.
Оңтүстік үлкен қабырғалық қораптың астындағы саңылау
Тағы бір тесік Сфинкстің оңтүстік жағындағы үлкен қаланған қораптың еден деңгейінде болған болуы мүмкін.
Түс стеласының артындағы кеңістік
Сфинкстің аяқтары арасындағы Арман стеласының артындағы кеңістік темір қабырғалы және цемент шатырмен жабылған, соған темірден жасалған жасырын есік орнатылған.
Кілт тесігі
Сфинкс қоршауының жиегінде, солтүстік артқы аяқтың қарсы бетінде шаршы пішінді шахта орналасқан. 1978 жылы Хавасс қазба жұмыстары барысында оны тазартқан, ол шамамен 7 метрдей тереңдікте. Лехнер бұл шахтаны аяқталмаған қабір деп түсіндіреді және шахтаның үстіндегі жиектің кесінділері дәстүрлі (Виктория дәуірі) кілт тесігінің төменгі жағына ұқсас, кері қаратылғандықтан, оны "Кілт тесігі шахтасы" деп атады.
Жалған тарих
Сфинкстің пайда болуы мен кім екенін түсіндіру немесе қайта қарастыру үшін көптеген идеялар ұсынылған, бірақ олардың жеткілікті дәлелдермен қолдау таппағаны және/немесе оларға қарсы дәлелдер бар екендігі анықталған. Сондықтан, олар псевдотарих және псевдоархеологияның құрамына жатқызылады.
Ежелгі ғарышкерлер / Атлантида
Сфинкс батыстан шығысқа, күн шығысына қарай бағдарланған, ежелгі Мысырдың күнге табынуына сәйкес. Орионның сәйкестік теориясы оның орнына б.з.д. 10500 жыл шамасындағы көктемгі күн мен түн теңелу кезінде Арыстан шоқжұлдызына қарап тұрғанын айтады. Академиялық қауымдастық бұл идеяны псевдоархеология деп санайды, себебі Сфинкстің бағытының себебін көрсететін ешқандай мәтіндік немесе археологиялық дәлел жоқ. Сфинкс су эрозиясы гипотезасы Ұлы Сфинкстің қоршау қабырғаларында байқалатын ауа райының негізгі түрі ұзақ және мол жауын-шашынның нәтижесінде ғана туындаған болуы мүмкін екенін, демек ол фараон Хафренің заманынан бұрынғы болуы керек деп жобалайды. Бұл гипотезаны Рене Шваллер де Любиц, Джон Энтони Уэст және геолог Роберт М. Шох қолдады. Теорияны археологиялық, климаттық және геологиялық дәлелдерге сүйене отырып, бағытты зерттеушілер псевдоархеология деп санайды. Сфинкстің астындағы жасырын бөлмелер туралы болжамдардың ұзақ тарихы бар, мысалы, H. Спенсер Льюис сияқты эзотерикалық тұлғалар осы мәселеде пікір білдірген. Эдгар Кейси 1930 жылдары Атлантидадан келген білімді қамтитын "Жазулар залы" 1998 жылы Сфинкстің астында табылacağını болжады. Оның болжамы 1990 жылдары Сфинксті қоршаған шеткі болжамдардың көп бөлігін қоздырды, бірақ зал болжалданған уақытта табылмайынша, бұл қызығушылық азайды. Автор Роберт К. Г. Темпл Сфинкс бастапқыда жерлеу құдайы шакал құдайы Анубистің мүсіні болғанын, ал оның беті Орта Мемлекет кезеңінің фараоны Аменемхет II-нің келбетімен қайта жасалғанын ұсынады. Темпл оны көздің макияжы мен бас киімдегі жиырылған өрнектердің стиліне сүйене отырып анықтады.
The Sphinx water erosion hypothesis contends that the main type of weathering evident on the enclosure walls of the Great Sphinx could only have been caused by prolonged and extensive rainfall, and must therefore predate the time of the pharaoh Khafre. The hypothesis was championed by René Schwaller de Lubicz, John Anthony West, and geologist Robert M. Schoch. The theory is considered pseudoarchaeology by mainstream scholarship due to archaeological, climatological and geological evidence to the contrary. There is a long history of speculation about hidden chambers beneath the Sphinx, by esoteric figures such as H. Spencer Lewis. Edgar Cayce specifically predicted in the 1930s that a "Hall of Records", containing knowledge from Atlantis, would be discovered under the Sphinx in 1998. His prediction fueled much of the fringe speculation that surrounded the Sphinx in the 1990s, which lost momentum when the hall was not found when predicted
Author Robert K. G. Temple proposes that the Sphinx was originally a statue of the jackal god Anubis, the god of funerals, and that its face was recarved in the likeness of a Middle Kingdom pharaoh, Amenemhet II. Temple bases his identification on the style of the eye make up and style of the pleats on the headdress
Расалық ерекшеліктер
20 ғасырдың басына дейін Сфинкстің беті "негроидтық" ерекшеліктерге ие деген пікір болған, бұл қазірде қолданылмайтын тарихи нәсілдік концепциялардың бір бөлігі еді.