Кіріспе
Көне араб өркениеті
infobox ancient site
| location = Eastern Arabia
| region = Northern Governorate
| image=Moyen Orient 3mil aC. svg
|image size=350px
|caption=Location of foreign lands for the Mesopotamians, including Elam, Magan, Dilmun, Marhashi and Meluhha. | type = Ancient
| part of = Eastern Arabia
| built = c. late 4th millennium BC (Sumerian: , later 𒉌𒌇(𒆠), ni. tukki = DILMUNki; دلمون) was an ancient East Semitic speaking civilization in Eastern Arabia mentioned from the 3rd millennium BC onwards. Based on contextual evidence, it was located in the Persian Gulf, on a trade route between Mesopotamia and the Indus Valley civilisation, close to the sea and to artesian springs. Dilmun encompassed Bahrain, Kuwait, and eastern Saudi Arabia. This area is certainly what is meant by references to "Dilmun" among the lands conquered by King Sargon II and his descendants. The great commercial and trading connections between Mesopotamia and Dilmun were strong and profound to the point where Dilmun was a central figure to the Sumerian creation myth. Dilmun was described in the saga of Enki and Ninhursag as pre existing in paradisiacal state, where predators do not kill, pain and diseases are absent, and people do not get old. but that is never stated in any known ancient text. Dilmun was mentioned by the Mesopotamians as a trade partner, a source of copper, and a trade entrepôt. The Sumerian tale of the garden paradise of Dilmun may have been an inspiration for the Garden of Eden story.
| орналасқан жері = Шығыс Арабиясы
| аймақ = Солтүстік провинциясы
| сурет=Moyen Orient 3mil aC.svg
| сурет мөлшері=350px
| сурет сипаттамасы=Месопотамиялықтар үшін шетелдік жерлердің орналасуы, соның ішінде Элам, Маган, Дилмун, Мархаши және Мелуха.
| түрі = Көне
| бөлігі = Шығыс Арабиясы
| салынған = б.з.д. 4 мыңжылдықтың соңы (Шумерлік: , кейін 𒉌𒌇(𒆠), ni.tukki = DILMUNki; دلمون) – б.з.д. 3 мыңжылдықтан бастап Шығыс Арабиясындағы көне семит тілді өркениет. Контексттік дәлелдерге сүйенсек, ол Персия шығанағында, Месопотамия мен Инд өркениеті арасындағы сауда жолында, теңізге және артезиандық бұлақтарға жақын орналасқан. Дилмун Бахрейн, Кувейт және Сауд Арабиясының шығысын қамтыды. Бұл аймақ патша Саргон II және оның ұрпақтары бағындырған жерлердің арасындағы "Дилмун" деген сілтемелерде айтылған жер болып саналады. Месопотамия мен Дилмун арасындағы сауда және экономикалық байланыстар тығыз және терең болғандықтан, Дилмун шумерлік жаратылыс мифінде маңызды рөл атқарды. Дилмун Энки мен Нинхурсаг жырларында жұмақтай күйде, жыртқыштар өлтірмейтін, аурулар мен азабы жоқ, адамдар қартаймайтын жер деп сипатталған. Бірақ мұндай мәліметтер ешбір көне мәтінде кездеспейді. Дилмунды Месопотамиялықтар сауда серіктесі, мыс кенінің көзі және сауда орталығы ретінде білген. Дилмунның жұмақ бағы туралы шумерлік әңгіме Едем бағы туралы әңгімеге шабыттандырған болуы мүмкін.
infobox ancient site
| location = Eastern Arabia
| region = Northern Governorate
| image=Moyen Orient 3mil aC. svg
|image size=350px
|caption=Location of foreign lands for the Mesopotamians, including Elam, Magan, Dilmun, Marhashi and Meluhha. | type = Ancient
| part of = Eastern Arabia
| built = c. late 4th millennium BC (Sumerian: , later 𒉌𒌇(𒆠), ni. tukki = DILMUNki; دلمون) was an ancient East Semitic speaking civilization in Eastern Arabia mentioned from the 3rd millennium BC onwards. Based on contextual evidence, it was located in the Persian Gulf, on a trade route between Mesopotamia and the Indus Valley civilisation, close to the sea and to artesian springs. Dilmun encompassed Bahrain, Kuwait, and eastern Saudi Arabia. This area is certainly what is meant by references to "Dilmun" among the lands conquered by King Sargon II and his descendants. The great commercial and trading connections between Mesopotamia and Dilmun were strong and profound to the point where Dilmun was a central figure to the Sumerian creation myth. Dilmun was described in the saga of Enki and Ninhursag as pre existing in paradisiacal state, where predators do not kill, pain and diseases are absent, and people do not get old. but that is never stated in any known ancient text. Dilmun was mentioned by the Mesopotamians as a trade partner, a source of copper, and a trade entrepôt. The Sumerian tale of the garden paradise of Dilmun may have been an inspiration for the Garden of Eden story.
Дилмун патшалығы
Б.з.б. 2050 жылдан бастап Дилмун өзінің гүлденген дәуірін бастан кешірді. Қал’ат әл-Бахрейн Дилмунның астанасы болған болуы мүмкін. Исин қаласында табылған мәтіндер Дилмунның Месопотамия билігінен тәуелсіз патшалыққа айналғанын көрсетеді; Дилмунға патшалық сыйлықтар берілгені туралы айтылады. Солтүстік Левант аймалындағы аморлық Мари мемлекетімен байланыс болғаны мәлім. Осы шамада патшаларға арналған ең ірі қабірлер салынды. Б.з.б. 1780 жыл шамасында тас ыдыстарға Дилмунның екі патшасы – патша Ягли Эл және оның әкесі Римумның есімдері жазылған бірнеше жазулар табылды. Бұл жазулар осы патшалардың жерленген жерлері болған үлкен обалардан табылған. Римум 1879 жылы табылған Дюран тасы арқылы археологияға бұрыннан мәлім болған. Б.з.б. 1720 жылдан бастап құлдырау байқалады. Көптеген елді мекендер пайдаланылмай қалды, ал патшалық обаларын салу тоқтатылды. Барбар ғибадатханасы қирады. Б.з.б. 1650 жылдан бастап «жаңару» кезеңі байқалады. Жаңа патшалық қабірлер салынды; Қал’ат әл-Бахрейнде құрылыс жұмыстарының күшеуіне куәліктер бар.
Dilmun шетелдік билік астында
Дилмун б.з.д. 1500 жылдан бастап, кемінде, аккад тілінде сөйлейтін Месопотамиялық Силанд әулетінің билігінде болған сияқты. Силанд әулетінің патшасы Эа Гамил Калат әл-Бахрейнде табылған мәтінде есімдері аталады. Эа Гамил – Силанд әулетінің соңғы билеушісі. Оның билігінен кейін Дилмун Бабылдың Кассит әулетінің билігіне көшті, олар Силанд әулетінің аймағын да жаулап алды. Дилмун Бабылдың Кассит әулеті тұсында Ниппурден табылған Бүрна Буриаш II (б.з.д. 1370 ж.) тұсында жазылған екі хатта айтылған. Бұл хаттар Дилмундағы Или Иппашра есімді провинциялық шенеуніктен оның досы, Ниппур губернаторы Энлиль Киддинниге жолданған. Аталған есімдер аккад тілінде. Бұл хаттар және басқа да құжаттар сол кезде Дилмун мен Бабыл арасындағы әкімшілік байланысқа нұсқау береді. Кассит әулетінің құлауынан кейін, б.з.д. 1595 жылы, Месопотамиялық құжаттарда Дилмун туралы ешқандай мәлімет жоқ. Ассирия жазулары (б.з.д. 1250 жылдан 1050 жылға дейін) Ассирия патшаларын Дилмун мен Мелуханың, сондай-ақ Төменгі Теңіз бен Жоғарғы Теңіздің билеушілері деп жариялады. Ассириялық жазуларда Дилмуннан алынған салықтар тіркелген. Б.з.д. бірінші мыңжылдықта Дилмунға ассириялық билік орнағанын көрсететін басқа да ассириялық жазулар бар. Бахрейндегі алғашқы қазбалардың бірі Ассирия патшасы Сеннахиримнің (б.з.д. 707–681 ж.) Солтүстік-Шығыс Арабияға шабуыл жасап, Бахрейн аралдарын басып алғанын көрсетеді. Дилмун туралы соңғы мәлімет Жаңа Вавилон империясы кезінде кездеседі; Жаңа Вавилондық әкімшілік жазбалары, б.з.д. 567 жылы, Дилмунның Вавилон патшасының бақылауында болғанын көрсетеді. Вавилонның құлауынан кейін, б.з.д. 538 жылы, Дилмун атауы қолданыстан шығып, аймақ эллиндік кезеңде Тилос деп аталды. Кейбір Мелуха кемелері тікелей Месопотамия порттарына барған болуы мүмкін, бірақ Исин-Ларса кезеңінде Дилмун сауданы монополиялады. Бахрейн Ұлттық мұражайының бағалауынша, оның "Алтын ғасыры" шамамен б.з.д. 2200–1600 жылдарды қамтыды. Персия шығанағының түбіндегі қираған орындар Дилмунға қатысты болуы мүмкін.
Халық, тіл және дін
Халық аккад тілінде жазу үшін қалам жазуын қолданды, және Месопотамиядағы аккадтар, ассириялықтар, вавилондықтар және эблалықтар сияқты, орталық семит тілі емес, шығыс семит тілінде сөйледі, немесе оған жақын диалектіде болды, ал оның белгілі билеушілерінің шығыс семит аттары болған. Дилмунның басты құдайы Инзак, ал оның әйелі Панипа аталған. Дегенмен, аймақта халық алмасудың ешқандай белгісі жоқ.
Мифология
Ертедегі "Энмеркар және Араттаның Иесі" эпосындағы негізгі оқиғалар, Энмеркардың Урук пен Эридудағы зиггураттарды салуына байланысты, "Дилмун әлі мекен етпеген кезде" болған деп сипатталады. Дилмун, кейде "күн туатын жер" және "Тірілер елі" деп аталады, Эриду Жаратылысының кейбір нұсқаларында оқиғалардың орын алатын жері, сондай-ақ су тасқынының Сумер батыры Утнапиштимді (Зиусudra) мәңгілік өмір сүру үшін құдайлардың алып кеткен жері. Торкильд Якобсеннің "Эриду Жаратылысын" аударғанда оны "Дилмун тауы" деп атап, оны "алыс, жартылай мифтік орын" деп сипаттайды. Дилмун Энки мен Нинхурсагтың эпосында жаратылыс орын алған жер ретінде де көрсетілген. Кейінгі Вавилонның "Энума Элиш" құдайы Тиамат бейнеленген тұзды судың Абзудың тәтті суымен кездесіп, араласқан жерді жаратылыс орны деп айтады. Бахрейн араб тілінде "екі су" деген мағынаны білдіреді, онда Арабия астындағы су қоймасының тұщы суы Парсы шығанағының тұзды суларымен қосылады. Энкинің Жер Анасы Нинхурсагқа берген уәдесі: "Дилмун үшін, менің ханымның жүрегіндегі жер үшін, мен ұзын су жолдарын, өзендер мен каналдарды жасаймын, олар арқылы су ағып, барлық тіршілік иелерінің шөлін қандырып, барлық жандарға молшылық әкеледі." Сумер құдайы Нинлил, ауа мен оңтүстік желдің иесі, Дилмунда мекен еткен. Алайда, "Гилгамеш" дастанында Гилгамеш Дилмунға жету үшін Машу тауынан өтуі керек болғандығы айтылады, ол көбінесе Ливан және Анти-Ливан тауларының қатарлас тізбектерімен теңестіріледі, ал осы таулар арасындағы тар шатқал туннель болып табылады.
For Dilmun, the land of my lady's heart, I will create long waterways, rivers and canals, whereby water will flow to quench the thirst of all beings and bring abundance to all that lives. Ninlil, the Sumerian goddess of air and south wind had her home in Dilmun. However, it is also speculated that Gilgamesh had to pass through Mount Mashu to reach Dilmun in the Epic of Gilgamesh, which is usually identified with the whole of the parallel Lebanon and Anti Lebanon ranges, with the narrow gap between these mountains constituting the tunnel.
Дилмунның орналасқан жері
1987 жылы Тереза Говард Картер осы дәуірдегі Дилмун қазіргі Ирактың Куанах пен Басра арасындағы Арванд Руд (араб тілінде Шатт әл Араб) маңындағы әлі анықталмаған төбе болуы мүмкін деп болжады. Говард Картердің бұл ұсынымын қолдай отырып, бұл аймақ Шумердің ("күн шығатын жер") шығысында орналасқандығы және Дилмун қыздарының тоқтаған өзен жағалауы Шатт әл-Араб өзенінің батпақты жерлерімен сәйкес келетіндігі айтылды. Оның пікірінше, Дилмунның орналасқан жері деп есептелетін "өзендердің құйылысы" – Тигр мен Евфрат өзендерінің Құрнадағы қосылған жері. Көптеген ғалымдар Дилмун бастапқыда қазіргі Сауд Арабиясының шығыс провинциясын көрсеткенін, әсіресе ішкі аймақтағы Умм ан Нусси мен Умм ар Рамад және жағалаудағы Тарут қалаларымен байланысты Дилмуниттік елді мекендерін атап көрсетті. 2022 жылға дейін археологтар Дилмун туралы мәтіндерде кездесетін б.з.д. 3300 (Урук IV) және б.з.д. 556 (Жаңа Вавилон дәуірі) жылдарына дейінгі қоныстарды таба алмады. Хойлундтың сөзіне сүйенсек, б.з.д. 3300–2000 жылдарға дейінгі шығанақ жағалауында ешқандай елді мекен болған жоқ.
Едем бағы теориясы
1922 жылы Эдуард Глейзер Едем бағы Дилмун өркениетінің құрамында, Шығыс Арабияда орналасқан деп болжады. Ғалым Юрис Заринс та Едем бағын Персия шығанағының бастауында (қазіргі Кувейт) Дилмунда, Тигр және Евфрат өзендері теңізге құятын жерде деп есептейді. Ол бұл аймақ бойынша жасаған зерттеулерінде, көптеген түрлі дереккөздерден, соның ішінде ғарыштан алынған Landsat суреттерінен де пайдаланды. Бұл теория бойынша, Киелі кітаптағы Гихон өзені Ирандағы Карун өзеніне, ал Пишон өзені – бір кезде қазіргі құрғақ, бірақ бұрын өте құнарлы болған Арабия түбегінің орталық бөлігін кесіп өткен Уди-аль-Батин өзен жүйесіне сәйкес келеді.