Кіріспе

Рамади (ٱلرَّمَادِي Ar Ramādī; бұрын Румадия немесе Румадия деп те аталатын) – Бағдадтан батысқа және Фаллужадан батысқа қарай орналасқан, Орталық Ирактағы қала. Бұл Сирия, Иордания және Сауд Арабиясына шектесетін Әл-Анбар провинциясының астанасы және ең ірі қаласы. Қала Евфрат өзені бойымен созылып, Әл-Анбарды екіге бөледі. 1879 жылы Осман империясы құрған қаланың 2018 жылы шамамен 223 500 тұрғыны болды, олардың барлығы Дулайм тайпалық конфедерациясынан шыққан суннит арабтары. Рамади Ирактың батысындағы Сунниттік үшбұрышта орналасқан. Қала Евфрат өзені мен Сирия және Иорданияға батысқа қарай созылатын жолдың маңызды стратегиялық тұсында жатыр. Бұл оны сауда және көлік орталығына айналдырып, қалаға айтарлықтай өркендеу әкелді. Оның орналасқан жері екі дүниежүзілік соғыс кезінде, сондай-ақ Ирак соғысы мен ирактық бүліктері кезінде бірнеше рет шайқасқа түсуіне себеп болды. Ирак соғысы кезінде қала ауыр зақымдарға ұшырады, ол АҚШ басқыншы күштеріне қарсы бүліктердің маңызды ошағы болды. 2011 жылы АҚШ әскерлері Ирактан шығарылғаннан кейін, қала Ирак үкіметі мен «Ислам мемлекеті» (ИМ) экстремистік тобы арасында даулы аймаққа айналды және 2015 жылдың мамырында ИМ бақылауына көшті. 2015 жылдың 28 желтоқсанында Ирак үкіметі, БАҚ хабарларын растай отырып, Рамадиді қайтарып алғанын жариялады. Бұл үкіметтің жоғалғаннан кейінгі алғашқы маңызды әскери жеңісі болды.

Халық саны мен демография

2011 жылы Рамади халқының саны 375 000 адам деп Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы хабарлаған, бірақ Ирак соғысы мен бүлікшілдіктің салдарынан бұл сан азайған болуы мүмкін. Оның халқы 20 ғасырдың соңғы жартысында қарқынды өсті, 1956 жылы 12 020 адамнан 1987 жылы 192 556 адамға жетті. Халықтың басым бөлігі, 90 пайыздан астамы – араб-сунниттері. Қазіргі қала 1869 жылы Бағдадтың Османдық Валиі (губернаторы) Мидхат Пашаның құрылысымен келді. Османдықтар бұл аймақтағы бұрынғы көшпелі Дулайм тайпасын бақылауға тырысты, Ирактың бедуин тайпаларын жер беру арқылы қоныстандыру бағдарламасының бір бөлігі ретінде, осы арқылы оларды мемлекетке жақындатып, басқаруды жеңілдетуді көздеді. 1892 жылы Рамади "Евфрат өзенінің бойындағы ең дамыған қала" деп сипатталды. Онда телеграф кеңсесі және ірі үкіметтік казармалар болған. Базарлар өте кең және толы болды. 1922 жылы сэр Джон Багот Глубб ("Глубб-паша") осы қалаға "нашар, су үстіндегі көпірді [Евфрат өзенінен] өткізуге" жіберілді, ол өзінің сөзімен айтқанда, "құбырлармен жасалған қайықтардың үстіне битум жағылған". Сол кезде Дулайм тайпасы көбінесе қоныстанған, бірақ олар әлі толыққанды қалалық өмір салтына бейімделмеген еді. Глубб оларды былай сипаттады: "Евфраттың жағасындағы егістіктерді суаратын, бидай, арпа және құрма пальмаларын өсіретін. Дегенмен, олар жақында ғана қоныстанғандықтан, әлі де қара қой жүнінен тігілген шатырларда тұрды".

Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар

Бірінші дүниежүзілік соғыстың Месопотамиялық науқаны кезінде Рамади екі рет шайқасқа түсті. Бастапқыда оны Осман империясының әскерлері ұстады, Фаллужаны шығысқа қарай жоғалтқаннан кейін 1917 жылдың наурыз айында гарнизонмен бекітті. Британ армиясының генерал-лейтенанты Фредерик Стэнли Мод 1917 жылдың шілдесінде гарнизонды ығыстыруға тырысты, бірақ күндіз де, түнде де ерекше ыстық салдарынан қиындықтарға тап болды. 600-ға жуық британдық сарбаз және кавалерия бөлімдері 1000 түрік әскеріне, алты артиллериялық құралға қарсы тұрды. Шабуыл қымбатқа түскен сәтсіздікке ұшырады, ал шаршау, ұйымдаспау, түрік артиллериясының атысы және күтпеген құм дауылдары Модты ауыр шығынмен шабуылды тоқтатуға мәжбүр етті. 566 британдық жазадан көбінің себебі ыстық болды. Мод 1917 жылдың қыркүйек айында тағы да тырысты. Бұл жолы генерал-майор Х. Т. Брукингс басқарған шабуылдаушы күш жақсы ұйымдастырылды және британдықтар температураға төтеп беруге қабілетті болды. Британдықтар түрік әскері күтпеген бағыттан шабуыл жасап, жаудың шегіну жолын кесіп тастады. Түрік гарнизонының көптеген мүшелері қаза тапты немесе бағынуға мәжбүр болды, ал британдықтар Рамадиді бақылауға алды. Бұл күштер Хаббания әуе базасын құтқарып, ирактық қарсылық күші тез күйреп, олардың қарсы шабуылдары жеңіліске ұшырады, бұл британдық колоннаға Рамадиді басып алуға мүмкіндік берді.

Соғыстан кейінгі

Рамади бөгеті 1955 жылы қаланың жанында Хаббания көліне су жеткізу үшін салынды. 1995 жылы Рамадиде Саддам Хусейнге қарсы ірі демонстрациялар өтті. Бұл, Сунниттік Ирактағы Саддамға деген ең мықты қолдауға қарамастан, Рамадиді ерекше жағдайға түсірді. Демонстрацияларға себеп – Саддамның Рамадидің Дулайм тайпасының белгілі өкілі, Ирак әуе күштерінің генералы Мұхаммед Мадхлум әл Дулайми мен үш басқа Дулайми офицерін өлім жазасына кесуі болды. Төрт офицер режимді және Саддамның қатыгездігімен және әдепсіздігімен әйгілі ұлы Удайды сынаған. Олардың мәйіттері Рамадиге қайтарылды. Режимнің қауіпсіздік күштері осы демонстрацияларды жаншып тастады, ал Саддам Дулайм тайпасына күдікпен қарады, бірақ толыққанды тайпалық бүлік шығуы мүмкін болғандықтан, оларды тазарта алмады.

АҚШ-тың басып кіруі және ирактық көтеріліс

2003 жылы Иракқа жасалған шабуылдан кейін АҚШ жүзеге асырған Баас партиясын тарату және Ирак армиясын тарату саясаты, Рамадиге партиямен және армиямен байланысы болғандықтан ерекше ауыр соққы берді. Қаланың көптеген жоғары лауазымды шенеуніктері мен әскери тұлғалары күрт түрде қоғамдық өмірден мүлдем шеттетілді. Бұл оларға, байланыстары мен техникалық білімі ескеретіндей, коалициялық күштерге қарсы зорлық-зомбылық науқанын ұйымдастыруға ынта мен мүмкіндік берді. Осының салдарынан Рамади 2003-2006 жылдар аралығында бүлікшілдіктің ошағына айналып, Ирак соғысының, әсіресе 2006 жылғы Рамади шайқасының салдарынан қатты зардап шекті. 2015 жылдың 17 мамырында Рамадиді ИМ күштері толығымен басып алды. ИМ-нің Рамадиді басып алғаннан бері қаланы қайтаруға бағытталған күш-жігер жұмсалып келеді. 2015 жылдың қараша айында Ирак үкіметтік күштері Рамадиді толық қоршап алды. 28 желтоқсанда ирактық әскерлер Рамади қаласының орталығына еніп, оны азат етті.

Ирактың қаланы қайтадан басып алуы

2015 жылдың 28 желтоқсанында Ирак үкіметі қаланы «Ислам мемлекеті» (ИМ) террористік ұйымынан қайтарып алғанын мәлімдеді. Операция қараша айының басында басталды. Қаланың қайта басып алынуы ИМ үшін үлкен соққы болды. ИМ 2015 жылдың мамыр айынан бастап қаланы басып алған. ИМ-нің қаланы басып алуы Ирак үкімет күштері үшін ауыр жеңіліс еді. Рамадиді қайта алуға АҚШ басқаратын коалицияның әуе шабуылы мен ирактық әскерлердің қалаға шабуылы көмектесті, бірақ қаланың оңтүстік бөлігіндегі ИМ-нің қарсылығы салдарынан және үкімет діни шиеленісті күшейтуден қашыну үшін бұрын Тикрит қаласын қайта алуға көмектескен, шииттер басымдылық ететін қуатты халықтық әскерін (ХА) пайдаланудан бас тартқандықтан, бұл процесс баяу жүрді. Әскерилердің мәліметінше, қалған ИМ жауынгерлері Рамадидің солтүстік-шығысына қарай шегінді. Ирак премьер-министрі 30 желтоқсанды Рамадиді қайтарып алу мерекесі деп жариялады. Дегенмен, Рамади көп зақымданып, кейбір бағалаулар бойынша 90% дейін қирады.

Көлік

Рамади шөл арқылы Иордания мен Жерорта теңізіне қарай өтетін маңызды сауда жолында орналасқан. Бағдат-Амман тас жолы қаладан өтеді. Сонымен қатар, Рамадидің оңтүстік жағынан Бағдатқа қарай шығысқа, Хадисаға және Сирия шекарасына қарай батысқа теміржол желісі өтеді.

География

ХХІ ғасырдың басында Рамади шамамен шығыстан батысқа, солтүстіктен оңтүстікке қарай белгілі бір аралыққа созылған. Қала орталығы тығыз салынған, ал оны көптеген сиреп орналасқан тұрғын үй аудандары қоршап тұр. Қала орталығының солтүстік шекарасы – Евфрат өзені, шығысы – қала маңы, оңтүстігі – Бағдад пен Хадита арасындағы темір жол, ал батысы – Хаббания каналы. Каналдың батысы мен солтүстік-батысында, сондай-ақ Евфраттың солтүстігінде тағы да қала маңы аудандары бар. Бұл маңылардың арасымен көптеген каналдар өтеді, олар қала маңындағы егістік жерлерді суару үшін пайдаланылады. Рамади салыстырмалы түрде жақында құрылғандықтан, қаланың көрінісін қазіргі заманғы бетон ғимараттар – көбінесе жалпақ шатырлы екі немесе үш қабатты үйлер, бірақ қала орталығында бірнеше биік ғимараттар да бар – құрайды. Қаланың жаңа құрылысының салдарынан, ол Ирактың көне қалаларына тән кашба сияқты ерекшеліктерден мүлдем айырылған. Жапондықтар салған жеті қабатты қалалық аурухана Рамадидегі ең биік ғимарат болып табылады. Қала Ирак соғысы мен бүлік кезінде ауыр зақымдарға ұшырады. Көптеген ғимараттар қиратылды, ал қалғандарының көпшілігі тұруға жарамсыз болып қалды.

Климат

Рамадиде Кёппен-Гейгер климаттық жіктеу жүйесінде ыстық шөлді климат (BWh) бар. Жаңбырдың көбі қыста жауады. Рамадидегі орташа жылдық температура жоғары, ал жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 100 мм құрайды. Бұл аймақта ыстық айларда құм дауылдары жиі болады.