Шри-Ланканың саяси жүйесі

Кіріспе

Шри-Ланка – бірлікке негіделген, көп партиялы, жартылай президенттік өкілді демократиялық республика. Онда Шри-Ланка Президенті мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылады. Атқару билігі Президенттің Премьер-министр мен Министрлер кабинетінің кеңесі бойынша жүзеге асырылады. Заң шығару билігі Парламентке жүктелген. 1950 жылдардан бастап, партиялық жүйе ондаған жылдар бойы әлеуметтік-демократиялық Шри-Ланка еркіндік партиясы және либералды-консервативті Біріккен Ұлттық партиясының басымдығын көрсете келді. Алайда, соңғы кезде осы екі партияның ықпалы айтарлықтай азайды. Сот билігі атқару және заң шығару биліктерінен тәуелсіз.

Заң шығарушы билік

Парламент құрамында бес жылға сайланатын 225 депутат бар, олардың 196-сы көпмандатты округтер бойынша, ал 29-ы пропорционалдық өкілдік жүйесі бойынша сайланады. Басты өзгеріс – әрбір округте ең көп жарамды дауыс жинаған партия бірегей "бонус орынды" иеленеді (Hickman, 1999 қараңыз). Президент заң шығару сессиясын шақыруға, тоқтатуға немесе аяқтауға құқылы, сондай-ақ жалпы сайлаудан кейін бір жыл өткен соң Парламентті кез келген уақытта таратуға болады (кейбір шектеулі жағдайларды қоспағанда). Егер Парламент депутаттарының кем дегенде жартысы қол қойған резолюциямен сұраныс түсірілсе, Президент Парламентті бір жыл толуына дейін таратуға құқылы. Парламенттің барлық заңдарды қабылдау өкілеттігі сақталған. 1948 жылы тәуелсіздік алғаннан бері Шри-Ланка Ұлттар Достастығының мүшесі болып табылады.

Саяси партиялар мен сайлаулар

2005 жылдың тамызында Жоғарғы Сот президент сайлауы 2005 жылдың қараша айында өткізіледі деп шешті, бұл Президент Кумаратунганың өкілеттігі мерзіміне қатысты ұзаққа созылған дауды реттеді. Премьер-министр Махинда Раджапакса SLFP партиясының үміткері, ал бұрынғы Премьер-министр Ранил Викрамесингхе UNP партиясының үміткері болып ұсынылды. Сайлау 2005 жылдың 17 қарашасында өтті, нәтижесінде Махинда Раджапакса Шри-Ланканың 5-ші атқарушы президенті болып сайланды, ол жарамды дауыстардың 50,3%-ын алды, бұл Ранил Викрамесингхенің 48,4%-ынан жоғары. Махинда Раджапакса 2005 жылдың 19 қарашасында президенттік міндеттерге кірісті. Махинда Раджапакса босатқан қызмет орнына 2005 жылдың 21 қарашасында Ратнасири Викраманаяке 22-ші премьер-министр болып тағайындалды. Ол бұрын 2000 жылдан 2001 жылға дейін премьер-министр болып қызмет еткен. Президент Махинда Раджапакса 2015 жылғы президент сайлауында жеңіліске ұшырады, осымен оның он жылдық президенттік өкіметі аяқталды. Алайда, оның орнын басып алған президент Майтрипала Сирисена 2019 жылы қайта сайлауға түспеуге шешім қабылдады. Бұл Раджапакса отбасының 2019 жылғы президент сайлауында билікті қайтаруына жағдай жасады. Махинда Раджапаксаның кіші інісі және бұрынғы соғыс кезеңіндегі қорғаныс министрі Готабая Раджапакса сайлауда жеңіске жетіп, Шри-Ланканың 7-ші атқарушы президенті болып ант берді. 2020 жылдың тамызында өткен парламенттік сайлауда Раджапаксаның билігін нығайтты. Отбасының саяси партиясы – Шри-Ланка Халық фронты (SLPP) парламентте сенімді көпшілік дауысқа ие болып, үлкен жеңіске жетті, сондай-ақ Раджапакса отбасының бес мүшесі парламентке өтті. Бұрынғы президент Махинда Раджапакса жаңа премьер-министр болды.

2020 жылғы парламент сайлауы

2020 жылғы Шри-Ланка парламент сайлауының қорытындысы
Одалар мен партиялар Дауыс % Орын Ауданы Ұлттық Барлығы
6,853,690 59.09% 128 17 145
2,771,980 23.90% 47 7 54
327,168 2.82% 9 1 10
445,958 3.84% 2 1 3
67,766 0.58% 1 1 2
Ээлам халықтық демократиялық партиясы 61,464 0.53% 2 0 2
Біріккен Ұлттық партия (Ранил қанаты) 249,435 2.15% 0 1 1
67,758 0.58% 0 1 1
Тамил Маккал Видутхалай Пуликал 67,692 0.58% 1 0 1
Шри-Ланка Азаттық партиясы SLFP 66,579 0.57% 1 0 1
Мұсылман Ұлттық Одағы 55,981 0.48% 1 0 1
51,301 0.44% 1 0 1
Аралық Цейлон Маккал Конгресі ACMC 43,319 0.37% 1 0 1
Ұлттық Конгресс NC 39,272 0.34% 1 0 1
Шри-Ланка Мұсылман Конгресі SLMC 34,428 0.30% 1 0 1
Тәуелсіздер 223,622 1.93% 0 0 0
Біріккен Бейбітшілік Одағы 31,054 0.27% 0 0 0
Аралық Тамил Махасабхасы 30,031 0.26% 0 0 0
Ұлттық Даму Фронты 14,686 0.13% 0 0 0
Алдыңғы қатардағы Социалистік Партия 14,522 0.13% 0 0 0
Тамилдердің Социал-демократиялық партиясы 11,464 0.10% 0 0 0
Тамил Біріккен Азаттық Фронты 9,855 0.08% 0 0 0
Шри-Ланка Социалистік Партиясы 9,368 0.08% 0 0 0
Халықтың Игілігі Фронты 7,361 0.06% 0 0 0
Сингала Ұлттық Фронты 5,056 0.04% 0 0 0
Жаңа Демократиялық Фронт 4,883 0.04% 0 0 0
Біріккен Сол Фронты 4,879 0.04% 0 0 0
Шри-Ланка Либералдық Партиясы 4,345 0.04% 0 0 0
Ұлттық Халық Партиясы 3,813 0.03% 0 0 0
Демократиялық Біріккен Ұлттық Фронты 3,611 0.03% 0 0 0
Ұлттық Демократиялық Фронт 3,488 0.03% 0 0 0
Шри-Ланка Еңбек Партиясы 3,134 0.03% 0 0 0
Демократиялық Сол Фронты 2,964 0.03% 0 0 0
Жаңа Сингала Мұрасы 1,397 0.01% 0 0 0
Біріккен Социалистік Партия 1,189 0.01% 0 0 0
Отан Анасы Халық Партиясы 1,087 0.01% 0 0 0
Ээлавар Демократиялық Фронты 1,035 0.01% 0 0 0
Социалистік Теңдік Партиясы 780 0.01% 0 0 0
Ланка Сама Самаджа Партиясы LSSP 737 0.01% 0 0 0
Барлығы Азаматтар Барлығы Падишалар Ұйымы 632 0.01% 0 0 0
Демократиялық Біріккен Одағы 145 0.00% 0 0 0
Жарамды Дауыстар 11,598,929 100.00% 196 29 225
Жарамсыз Дауыстар 744,373 6.03%
Барлығы Дауыс Бергендер 12,343,302 75.89%
Тіркелген Сайлаушылар 16,263,885

+ Summary of the 2020 Sri Lankan parliamentary electionAlliances and parties Votes % SeatsDistrict National Total 6,853,690 59.09% 128 17 145 2,771,980 23.90% 47 7 54 327,168 2.82% 9 1 10 445,958 3.84% 2 1 3 67,766 0.58% 1 1 2 Eelam People's Democratic Party 61,464 0.53% 2 0 2 United National Party (Ranil wing) 249,435 2.15% 0 1 1 67,758 0.58% 0 1 1 Tamil Makkal Viduthalai Pulikal 67,692 0.58% 1 0 1 Sri Lanka Freedom Partyname=SLFP 66,579 0.57% 1 0 1 Muslim National Alliance 55,981 0.48% 1 0 1 51,301 0.44% 1 0 1 All Ceylon Makkal Congressname=ACMC 43,319 0.37% 1 0 1 National Congressname=NC 39,272 0.34% 1 0 1 Sri Lanka Muslim Congressname=SLMC 34,428 0.30% 1 0 1 Independents 223,622 1.93% 0 0 0 United Peace Alliance 31,054 0.27% 0 0 0 All Lanka Tamil Mahasabha 30,031 0.26% 0 0 0 National Development Front 14,686 0.13% 0 0 0 Frontline Socialist Party 14,522 0.13% 0 0 0 Social Democratic Party of Tamils 11,464 0.10% 0 0 0 Tamil United Liberation Front 9,855 0.08% 0 0 0 Socialist Party of Sri Lanka 9,368 0.08% 0 0 0 People's Welfare Front 7,361 0.06% 0 0 0 Sinhalese National Front 5,056 0.04% 0 0 0 New Democratic Front 4,883 0.04% 0 0 0 United Left Front 4,879 0.04% 0 0 0 Liberal Party of Sri Lanka 4,345 0.04% 0 0 0 National People's Party 3,813 0.03% 0 0 0 Democratic United National Front 3,611 0.03% 0 0 0 National Democratic Front 3,488 0.03% 0 0 0 Sri Lanka Labour Party 3,134 0.03% 0 0 0 Democratic Left Front 2,964 0.03% 0 0 0 New Sinhala Heritage 1,397 0.01% 0 0 0 United Socialist Party 1,189 0.01% 0 0 0 Motherland People's Party 1,087 0.01% 0 0 0 Eelavar Democratic Front 1,035 0.01% 0 0 0 Socialist Equality Party 780 0.01% 0 0 0 Lanka Sama Samaja Partyname=LSSP 737 0.01% 0 0 0 All Are Citizens All Are Kings Organization 632 0.01% 0 0 0 Democratic Unity Alliance 145 0.00% 0 0 0Valid Votes 11,598,929 100.00% 196 29 225 Rejected Votes 744,373 6.03% Total Polled 12,343,302 75.89% Registered Electors 16,263,885

Әкімшілік бөлімшелер

Жергілікті билік екі параллель құрылымнан тұрады: колониялық кезеңнен бастау алған мемлекеттік қызмет және 1987 жылы құрылған облыстық кеңестер.

Мемлекеттік қызмет құрылымы

Ел 25 ауданға бөлінген, олардың әрқайсысында аудан хатшысы (ҮА немесе Үкіметтік агент) тағайындалады. Әр аудан 5–16 бөлімнен тұрады, әрқайсысында БХ немесе бөлім хатшысы тағайындалады. Ауылдық деңгейде Грама Ниладари (Ауылдық қызметкерлер), Самурдхи Ниладари (Даму қызметкерлері) және ауыл шаруашылығы кеңейту қызметкерлері БХ-қа бағынышты жұмыс істейді.

Облыстық кеңес құрылымы

1987 жылғы шілдедегі Үнді-Шри-Ланка келісімі және конституцияға енгізілген 13-ші түзетуге сәйкес, Шри-Ланка үкіметі провинцияларға белгілі бір биліктерді беруге келісті. Облыстық кеңестер 5 жылдық мерзімге тікелей сайланады. Кеңестегі көпшілік партияның жетекшісі министрлер алқасымен бірге провинцияның бас министрі болып тағайындалады, ал провинциялық губернатор президент тарапынан тағайындалады. Облыстық кеңестер провинциялық тізімдегі мәселелер бойынша толық заң шығару құқығына ие, ал бірлескен тізімдегі мәселелер бойынша ортақ заң шығару құқығына ие. Ықпалдастырылған тізімде көрсетілген барлық мәселелер орталық үкіметтің қарауына жатады.

Жергілікті басқару құрылымы

Облыстық деңгейден төмен сайланатын муниципалитеттер мен қалалық кеңестер бар, олар тиісінше муниципалитеттер мен қалаларға жауапты. Осы деңгейден төмен тағы да сайланатын Прадешия Сабхалары (ауылдық кеңестер) бар. 24 муниципалитет кеңесі, 41 қалалық кеңес және 276 Прадешия Сабхасы бар.

Саяси қысым жасау топтары

Шри-Ланкада шешім қабылдау мен пікір қалыптастыруға азаматтық қоғамның қатысуы өте төмен деңгейде. Мамандар, азаматтық қоғам ұйымдары, бұқаралық ақпарат құралдары сияқтылар Шри-Ланка саясатында маңызды рөл атқармайды, соның салдарынан қарапайым азаматтардың өмірінің көптеген жақтары саясатқа араластырылып, ықпалға ұшырайды. Бұған қоса, азаматтық қоғамның үнсіздігі мен белсенділіксіздігі тудырған бос орынды этникалық/діни негіздегі топтар, Шри-Ланка кәсіподақтары және радикалды ұйымдар толтырып, үкіметтік емес ұйымдар саяси қысым жасаушы топтар ретінде алдыңғы қатарға шықты.