Кіріспе
Шри-Ланканың жоғарғы заң шығарушы органы – Шри-Ланка Демократиялық Социалистік Республикасының Парламенті (синхала: ශ්රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුව Shri Lanka Parlimenthuwa, тамил: இலங்கை நாடாளுமன்றம் Ilaṅkai nāṭāḷumaṉṟam) – Шри-Ланканың жоғарғы заң шығарушы органы болып табылады. Ол ғана заң шығару билігіне ие және осы арқылы аралдағы барлық басқа саяси органдардың үстінен толық билікке ие. Ол Ұлыбритания Парламенті үлгісінде салынған. Оның құрамына 225 мүше кіреді, олар Парламент депутаттары (депутаттар) деп белгілі. Мүшелер бес жылдық мерзімге пропорционалды өкілдік жүйесі бойынша, жалпы сайлау құқығы арқылы сайланады. Шри-Ланка Президенті заң шығару сессиясын шақыруға, тоқтатуға, жабылуға немесе аяқтауға, сондай-ақ Парламентті таратуға құқылы. Президент Парламентті екі жарым жыл өткен соң ғана немесе Парламент мүшелерінің 2/3 көпшілігі сұраған жағдайда таратуға болады. Президенттің Парламентті тоқтату немесе тарату әрекеті Шри-Ланка Жоғарғы Сотының заңдық қарауына жатады. Парламентке Спикер, ол болмаған жағдайда Спикердің орынбасары және Комитеттер төрағасы немесе Комитеттер орынбасары төрағалық етеді.
The Parliament of the Democratic Socialist Republic of Sri Lanka (Sinhala: ශ්රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුව Shri Lanka Parlimenthuwa, Tamil: இலங்கை நாடாளுமன்றம் Ilaṅkai nāṭāḷumaṉṟam) is the supreme legislative body of Sri Lanka. It alone possesses legislative supremacy and thereby ultimate power over all other political bodies in the island. It is modeled after the British Parliament. It consists of 225 members known as Members of Parliament (MPs). Members are elected by proportional representation for five year terms, with universal suffrage. The President of Sri Lanka has the power to summon, suspend, prorogue, or terminate a legislative session and to dissolve the Parliament. The President can dissolve Parliament only after the lapse of 2 1/2 years or if a 2/3 majority of Members of Parliament requests him. The action of the president to either suspend or dissolve the Parliament is subject to legal scrutiny of the Supreme Court of Sri Lanka. The Speaker or, in his absence, the Deputy Speaker and Chairman of Committees or the Deputy Chairman of Committees, presides over Parliament.
Парламент мәжілісінің тәртібі
Парламент Регламенті – Парламенттегі рәсімдерді, пікір алмасуды және депутаттардың мінез-құлқын реттейтін келісілген қағидалар. Ол Парламенттің жұмыс істеу тәртібін анықтайды, сонымен Парламенттік процедураның маңызды көзіне айналады. Тұрақты регламент Конституция бойынша қағидалар мәртебесіне ие және оның тамыры 1912 жылы Цейлон Заңнамалық Кеңесі қабылдаған тұңғыш регламент жиынтығына, ал олар Ұлыбритания Парламентінің регламентіне негізделген. Бұл регламент көп рет өзгертілді және қазіргі регламент жиынтығы 1979 жылға дейін жетеді.
Құзыреті
Вестминстерлік үлгі бойынша, Шри-Ланкадағы барлық заңдар заңға айналу үшін Парламенттен қабылдалуы тиіс, сондай-ақ ол салық салуды және үкіметтің қаржымен қамтамасыз етілуін бақылайды. Парламенттің заң шығару қабілетіне, соның ішінде, Конституцияның кез келген қағидасын күштен шығару немесе өзгерту, немесе Конституцияға жаңа қағидалар қосу, сондай-ақ кері күшінде қолданылатын заңдар да кіреді. Үкімет министрлері Парламенттегі сауалдарға тұрақты түрде жауап беруге міндетті, және үкіметтің жұмысын және нақты мәселелерді зерделейтін бірнеше арнайы комитеттер бар.
Тарих
Цейлонда құрылған алғашқы заң шығарушы орган – Колебрук-Камерон комиссиясының ұсыныстарына сәйкес 1833 жылдың 13 наурызында құрылған Атқарушы кеңес және Заң шығарушы кеңес болды. Атқарушы кеңес колониялық хатшыдан, әскери күштерге қолбасшылық ететін офицерден, бас прокурордан, бас аудитордан және қазынашыдан тұрды. Кеңестің міндеттері консультативтік сипатта болды және олардың отырыстарына төрағалық ететін және олармен кеңесетін Цейлон губернаторы олардың кеңестерін қабылдамауға құқылы болды. Бастапқыда кеңес тек британдық шенеуніктерден құралды, бірақ кейін жергілікті азаматтар да енді. Бастапқыда 16, ал кейін 49 мүше Заң шығарушы кеңеске сайланды, бірақ дауыс беруге құқығы бар адамдардың саны шектеулі болды. 1931 жылы Заң шығарушы кеңес таратылып, оның орнына Дономор конституциясында көзделгендей, ересектердің жалпы сайлау құқығымен сайланатын 101 мүшеден тұратын Цейлонның қуатты Мемлекеттік кеңесі құрылды. Тәуелсіздік берілгеннен және 1948 жылдың 4 ақпанында Цейлон Доминионы құрылғанға дейін, Мемлекеттік кеңес таратылғаннан кейін Соулбери комиссиясының ұсыныстарына сәйкес 1947 жылы жаңа екіпалаталы парламент құрылды. Ол Вестминстер үлгісінде салынды, жоғарғы палата – Сенат, оның мүшелері тағайындалды, және парламенттің төменгі палатасы – Өкілдер палатасы, оның мүшелері тікелей сайланды. Өкілдер палатасы 101 мүшеден (1960 жылы 157-ге дейін өсті) және Сенат 30 мүшеден тұрды, олардың 15-і Өкілдер палатасымен сайланды, ал 15-і Цейлонның генерал-губернаторы тағайындады. Сенат 1971 жылдың 2 қазанында таратылды. 1972 жылдың 22 мамырында республикалық конституция қабылданған кезде Өкілдер палатасы 168 сайланған мүшесі бар Ұлттық мемлекеттік жиналыспен алмастырылды. Бұл 1977 жылы Шри-Ланка Демократиялық Социалистік Республикасының қазіргі конституциясы қабылданған кезде Шри-Ланка Парламентімен ауыстырылды. 1987 жылы парламент ғимаратының ішкі залына граната лақтырылды. Оқиғада екі адам қаза тауып, он алтысы жарақат алды, бірақ шабуылдың нысаны болған президент Дж. Р. Джаявардене зардапсыз аман қалды. Марксистік-лениндік "Джаната Вимукти Перамуна" ұйымы шабуылға жауапкершілікті өз мойнына алды. 2015 жылы парламент сайлауынан кейін Шри-Ланканың екі ірі партиясы (Біріккен Ұлттық партия және Шри-Ланка Бостандық партиясы) 26 жылға созылған этникалық қақтығыстан кейін шешілмеген мәселелерді шешу және түзету мақсатында Ұлттық бірлік үкіметін құру туралы меморандумға қол қойды. Бұл Шри-Ланканың саяси тарихында екі ірі партияның бірлескен үкімет құруға келіскен алғашқы жағдайы болды. Көптеген орындарды жеңген БҰП басшысы Ранил Викремесингхе Премьер-министр болып тағайындалды және бірлескен үкімет 2018 жылға дейін жалғасты.
Мүшелер және сайлау
Парламенттегі 225 депутаттың 196-сы көпмандатты 22 сайлау округінен сайланады. Қалған 29 депутат партияларға (және тәуелсіз топтарға) жалпыұлттық дауыс беру нәтижесінде алған үлесіне пропорционал бөлінген ұлттық тізімдерден сайланады.
Қызметкерлер
Жалпы сайлаудан кейін Парламент алғаш рет отырғанда, ол спикер, спикердің орынбасары және комитеттер төрағасы (жай ғана спикердің орынбасары деп аталады) және комитеттер төрағасының орынбасары қызметін атқаратын үш мүшені сайлайды. Төрағалық етіп отырғанда спикер немесе спикердің орынбасары салтанатты киім киеді.
Парламент ғимараттары
Британдық отаршылдық үкімет кезінде, 1833 жылы Атқарушы кеңес және заңнамалық кеңестер құрылғанда, олар Гордон бақтарының қарама-қарсысындағы ғимаратта жиналды, ол қазір "Республика ғимараты" деп аталады және Сыртқы істер министрлігі орналасқан. 1930 жылдың 29 қаңтарында Британдық Цейлонның губернаторы сэр Герберт Стэнли (1927–1931) Коломбодағы Галле Фэйс жағасында, мұхитқа қарап тұрған және Заңнамалық кеңестің отырыстары үшін арналған ғимаратты ашты. Кейіннен ол Мемлекеттік кеңес (1931–1947), Өкілдер палатасы (1947–1972), Ұлттық мемлекеттік жиналыс (1972–1977) және Шри-Ланка Парламенті (1977–1981) тарапынан пайдаланылды. Бүгінде Ескі Парламент ғимаратын Президенттік хатшылық пайдаланады. 1967 жылы спикер Альберт Ф. Перис кезінде саяси партиялардың басшылары Бейра көлінің қарсы бетінде жаңа Парламент ғимаратын салу туралы бірауыздан шешім қабылдады, бірақ одан әрі шаралар қабылданбады. Стенли Тиллекератне спикер болған кезде (1970–1977), саяси партиялардың басшылары жаңа Парламент ғимаратының жобаларын әзірлеуді сәулетшілерге тапсырды, бірақ жоба кейіннен тоқтатылды. 1979 жылдың 4 шілдесінде премьер-министр Ранасингхе Премадаса Дияванна-Оядағы (Баддегана жолынан, Пита Шри-Джаяварденепура-Коттеден) 5 гектар (12 акр) аралда, Коломбоның шығысында орналасқан Дувада жаңа Парламент ғимаратын салуға Парламенттен рұқсат алды. Бұл аралда Викрамабаху III патшасының қуатты министрі Ниссака Алакесвараның сарайы орналасқан. Ол мемлекеттік меншікке берілгенге дейін Э. В. Перераға тиесілі болған. Ғимаратты сәулетші Дешаманья Джеффри Бава жобалап, Шри-Ланка қаражатымен салдырды. 1982 жылдың 29 сәуірінде жаңа Парламент кешенін Президент Ж. Р. Жаевардене ресми түрде ашты.