3D Фильмдер Тарихы және Дамуы

Кіріспе

Үш өлшемді көрініс иллюзиясын тудыратын фильмдер – көрермендер арнайы көзілдіріктер арқылы үш өлшемді нысанды көру сезімін беретін кинокартиналар. Олар 1915 жылдан бері әртүрлі форматта сақталған, бірақ 3D фильмдерді өндіру және көрсетуге қажетті қымбат жабдықтар мен технологиялар, сондай-ақ ойын-сауық индустриясының барлық салалары үшін бірыңғай стандарттың болмауы салдарынан кино индустриясының шектеулі сегментіне тоғыстырылды. Дегенмен, 3D фильмдер 1950 жылдары американдық кинотеатрларда кеңінен көрсетілді, ал 1980 және 1990 жылдары IMAX кинотеатрлары мен Disney ойын-сауық орталықтарының арқасында әлемдік деңгейде қайта жанданды. 3D фильмдер 2000 жылдар бойына сәттілікке жетті, 2009 жылдың желтоқсан айында «Аватар» фильмінің 3D нұсқасының рекордты табысымен шыңына жетті, бірақ содан кейін 3D фильмдерге деген қызығушылық азайды. Кейбір режиссерлер 3D киноға жаңа тәсілдер қолданды, олардың ішінде әйгілі кинорежиссер Жан-Люк Годардың «Тілге қош сау» фильмі ерекше көзге түседі.

Фильмге дейін

3D фильмнің негізгі компоненттері 1833 және 1839 жылдар аралығында жеке-жеке енгізілді. Стробоскоптық анимацияны 1832 жылы Жозеф Плато әзірледі және 1833 жылы стробоскоптық диск түрінде жариялады, кейіннен ол фантаскоп деп аталып, фенакистоскоп ретінде танымал болды. Шамамен сол уақытта (1832/1833), Чарльз Уитстон стереоскопты жасады, бірақ оны 1838 жылдың маусымына дейін көпшілікке танытпады. Фотографияның алғашқы практикалық түрлерін 1839 жылы Луи Дагер және Генри Фокс Талбот енгізді. Бұл элементтердің бірігуі анимациялық стереоскопиялық фотосуретке ертеден ойластырылған болуы мүмкін, бірақ ондаған жылдар бойы жарыққа сезімтал эмульсиялар үшін қажетті ұзақ экспозиция уақытына байланысты нақты уақыт фотосурет жазбаларында қозғалыс түсіру мүмкін болмады. Чарльз Уитстон өнертапқышы Генри Фокс Талботты стереоскоп үшін бірнеше калотипті жұптар шығаруға мәжбүр етті және 1840 жылдың қазан айында алғашқы нәтижелерді алды. Бұл идея Жюль Дубоскке, Платоның Фантаскобын, сондай-ақ Уитстоун мен Брюстердің стереоскоптарын сатылған аспап жасаушыға жетті. 1852 жылы қарашада Дубоск өзінің "Стереоскоп фантаскопы, немесе Биоскоп" концепциясын өзінің стереоскоп патентіне қосты. Суреттерді түсіру өте қиын болды, өйткені фотосуреттерді жеке-жеке суреттерден мұқият құру керек болды. Биоскоп сәтті болмады және аппаратсыз қалған жалғыз диск Гент университетінің Жозеф Плато коллекциясында табылды. Дискіде 12 альбуменді, қозғалып жатқан машинаның суреттері бар. Басқа да кинофильмдерді жасауға жасалған алғашқы әрекеттердің көбісі стереоскопиялық әсерді енгізуге бағытталған. 1851 жылдың қарашасында Антуан Клодет қозғалыстағы адамдарды көрсететін стереоскопты жасады деп мәлімдеді. Құрылғы бастапқыда екі фазаны ғана көрсетті, бірақ келесі екі жыл ішінде Клоде төрт түрлі позалар үшін стереоскопиялық жұптарды түсіретін камерада жұмыс істеді (1853 жылы патенттелген). Клоде стереоскопиялық эффектің бұл құрылғыда дұрыс жұмыс істемейтінін анықтады, бірақ қозғалыс иллюзиясы сәтті болды деп сенді. Иоганн Непомук Чермак өзінің Stereophoroskop туралы мақала жариялады. Оның 3D анимация жасау туралы алғашқы идеясы - бір перне картонға әрі қарай және кері жылжып отыратын тізбекті жасау үшін, шыналарды стробоскопиялық дискке тығып қою. Сондай-ақ, ол екі стробоскоптық дисктен сурет жұптарын бір линзикулярлы стереоскопқа және зоотроптың тік алдыңғысына жеткізетін құрылғыны жасады. 1860 жылы 27 ақпанда Питер Юбер Девигнес британдық No. 537 цилиндрлі стробоскопиялық құрылғылардың 28 монокулярлы және стереоскопиялық түрлеріне арналған патент алды. Бұл екі катушканың арасында жүретін және электрлі ұшқынмен жарық беретін суреттердің аяқсыз жолағын қолданған нұсқаны қамтиды. Девиньестің мимоскопы 1862 жылы Лондондағы халықаралық көрмеде "құрылыс тапқырлығы үшін" құрметті атау алды. Ол "адамның, жануардың, машинаның қозғалысын, басқа да түрлі қиял-ғажайыптарды көрсету үшін суреттер, модельдер, жеке немесе стереоскопиялық фотосуреттер көрсетуі мүмкін". Девиньес "суреттердің орнына модельдерді, жәндіктерді және басқа да заттарды қолданды, бұл өте сәтті болды". Көлденең ойықтар (Стереофороскоптағы сияқты) екі көзге қарама-қарсы суреттерді жақсырақ көруге мүмкіндік берді. 1861 жылы америкалық инженер Коулман Селлерс II АҚШ No. 35 317 - "Кірісімен қозғалатын заттарды бейнелеу үшін стереоскопиялық суреттерді" көрсететін құрылғы - кинематоскоп патентін алды. Ол өз өтінішінде: "Бұл жиі ұшақпен түсірілген суреттерде жасалады, бірақ ешқашан стереоскопиялық суреттерде жасалмаған", - деп жазды. Ол қарапайым қайталанатын қозғалыстың ағынын реттеу үшін бірнеше қайталамалармен қатар стереоскопиялық фотосуреттердің үш жиынтығын қолданды, сонымен қатар күрделі қозғалыстағы суреттердің өте үлкен сериялары үшін жүйені сипаттады. 1877 жылы 11 тамызда Daily Alta газетінде Эдвард Майбридж пен Лиланд Стэнфордтың 12 стереоскоптық камерамен жүгіріп жүрген жылқының фотосуреттерін түсіру жобасы жарияланды. Майбридж бұрыннан-ақ стереофотографиямен тәжірибелі болған және Стэнфордтың аты Окистенді толық жылдамдықпен жүгіріп бара жатқан суреттерін түсірген. Ол 1878 жылы маусым айында жылқылардың жүгіруінің ұсынылған серияларын стереоскоптық камералармен түсіруге қол жеткізді. Оның зоопраксископы үшін жарияланған нәтижелер мен анимацияланған нұсқалар стереоскопиялық емес еді, бірақ 1898 жылы Майбридж суреттерді (жеке) екі синхронды зоотропта Уиттстоунның бейнелеу стереоскопымен "көрініп тұрғандай қатты миниатюралы жылқының өте қанағаттанарлық репродукциясын, сондай-ақ басқа жылқының шапқындап жүргенін" көргенін мәлімдеді. Томас Эдисон 1877 жылы 29 қарашада өзінің фонографының демонстрациясын жасады, бұрын құрылғының дыбысты жазу және қайта ойнату мүмкіндігі туралы хабарламалар жарияланған болатын. Scientific American журналындағы мақала мынадай қорытынды жасады: "Қазірдің өзінде тапқыр оптикалық құрылғылардың көмегімен адамдардың стереоскопиялық фотосуреттерін көрермендердің толық көрінетін экранында көрсетуге болады. Дыбыстарын қайта жасайтын сөйлейтін фонографты қосыңыз, және нақты қатысу сезімін одан да арттыру қиын болар еді". Уордсворт Донисторп 1878 жылғы 24 қаңтардағы Nature басылымында бұл тұжырымды ілгерілетуге ниеттенгенін жариялады: "Мен фонографты кинезиграфпен біріктіре отырып, мырза Гладстонның сөйлеген сөзін, қозғалмайтын еріні мен өзгеретін мінезімен, оның өзінің дауысы мен интонациясымен оқып беру үшін ғана емес, сонымен қатар оның сөйлегендегідей қозғалып, қимылдауы үшін, сөздер мен қимылдар нақты өмірдегідей сәйкес келеді". Доктор Пипсон, француздық фотосурет журналындағы британдық жаңалықтар тілшісі, тұжырымды жеткізді, бірақ құрылғыны "Кинетископ" деп атады, бұл жазу опциясынан гөрі көру мақсатын көрсетеді. Бұл АҚШ-та қолға алынып, Эдисонмен сұхбатта талқыланды. Донисторптың немесе Эдисонның кейінгі қозғалыстық фильмдері стереоскопиялық болған жоқ.

The basic components of 3D film were introduced separately between 1833 and 1839. Stroboscopic animation was developed by Joseph Plateau in 1832 and published in 1833 in the form of a stroboscopic disc, which he later called the fantascope and became better known as the phénakisticope. Around the very same time (1832/1833), Charles Wheatstone developed the stereoscope, but he did not really make it public before June 1838. The first practical forms of photography were introduced in January 1839 by Louis Daguerre and Henry Fox Talbot. A combination of these elements into animated stereoscopic photography may have been conceived early on, but for decades it did not become possible to capture motion in real time photographic recordings due to the long exposure times necessary for the light sensitive emulsions that were used. Charles Wheatstone got inventor Henry Fox Talbot to produce some calotype pairs for the stereoscope and received the first results in October 1840. The idea reached Jules Duboscq, an instrument maker who already marketed Plateau's Fantascope as well as the stereoscopes of Wheatstone and Brewster. In November 1852, Duboscq added the concept of his "Stéréoscope fantascope, ou Bïoscope" to his stereoscope patent. Production of images proved very difficult, since the photographic sequence had to be carefully constructed from separate still images. The bioscope was no success and the only extant disc, without apparatus, is found in the Joseph Plateau collection of the University of Ghent. The disc contains 12 albumen image pairs of a machine in motion. Most of the other early attempts to create motion pictures also aimed to include the stereoscopic effect. In November 1851, Antoine Claudet claimed to have created a stereoscope that showed people in motion. The device initially only showed two phases, but during the next two years, Claudet worked on a camera that would record stereoscopic pairs for four different poses (patented in 1853). Claudet found that the stereoscopic effect did not work properly in this device, but believed the illusion of motion was successful. Johann Nepomuk Czermak published an article about his Stereophoroskop. His first idea to create 3D animation involved sticking pins in a stroboscopic disc to create a sequence that would show one pin moving further into the cardboard and back. He also designed a device that would feed the image pairs from two stroboscopic discs into one lenticular stereoscope and a vertical predecessor of the zoetrope. On February 27, 1860, Peter Hubert Desvignes received British patent no. 537 for 28 monocular and stereoscopic variations of cylindrical stroboscopic devices. This included a version that used an endless band of pictures running between two spools that was intermittently lit by an electric spark. Desvignes' Mimoscope, received an Honourable Mention "for ingenuity of construction" at the 1862 International Exhibition in London. It could "exhibit drawings, models, single or stereoscopic photographs, so as to animate animal movements, or that of machinery, showing various other illusions." Desvignes "employed models, insects and other objects, instead of pictures, with perfect success." The horizontal slits (like in Czermak's Stereophoroskop) allowed a much improved view, with both eyes, of the opposite pictures. In 1861, American engineer Coleman Sellers II received US patent No. 35,317 for the kinematoscope, a device that exhibited "stereoscopic pictures as to make them represent objects in motion". In his application he stated: "This has frequently been done with plane pictures but
has never been, with stereoscopic pictures". He used three sets of stereoscopic photographs in a sequence with some duplicates to regulate the flow of a simple repetitive motion, but also described a system for very large series of pictures of complicated motion. On August 11, 1877, the Daily Alta newspaper announced a project by Eadward Muybridge and Leland Stanford to produce sequences of photographs of a running horse with 12 stereoscopic cameras. Muybridge had much experience with stereo photography and had already made instantaneous pictures of Stanford's horse Occident running at full speed. He eventually managed to shoot the proposed sequences of running horses in June 1878, with stereoscopic cameras. The published result and animated versions for his zoopraxiscope were not stereoscopic, but in 1898 Muybridge claimed that he had (privately) viewed the pictures in two synchronized zoetropes with Wheatstone's reflecting stereoscope as a "a very satisfactory reproduction of an apparently solid miniature horse trotting, and of another galloping". Thomas Edison demonstrated his phonograph on November 29, 1877, after previous announcements of the device for recording and replaying sound had been published earlier in the year. An article in Scientific American concluded: "It is already possible, by ingenious optical contrivances, to throw stereoscopic photographs of people on screens in full view of an audience. Add the talking phonograph to counterfeit their voices and it would be difficult to carry the illusion of real presence much further". Wordsworth Donisthorpe announced in the January 24, 1878, edition of Nature that he would advance that conception: "By combining the phonograph with the kinesigraph I will undertake not only to produce a talking picture of Mr. Gladstone which, with motionless lips and unchanged expression shall positively recite his latest anti Turkish speech in his own voice and tone. Not only this, but the life size photograph itself shall move and gesticulate precisely as he did when making the speech, the words and gestures corresponding as in real life." Dr. Phipson, a correspondent for British news in a French photography magazine, relayed the concept, but renamed the device "Kinétiscope" to reflect the viewing purpose rather than the recording option. This was picked up in the United States and discussed in an interview with Edison later in the year. Neither Donisthorpe's or Edison's later moving picture results were stereoscopic.

Алғашқы патенттер мен сынақтар

1890 жылдардың соңында британдық киноның пионері Уильям Фриз Грин 3D фильм процесін патенттеуге өтініш берді. Оның патенты бойынша екі фильм экранда қатар көрсетілді. Көрермен екі суретті біріктіру үшін стереоскоп арқылы қарады. Бұл әдістің күрделі механизмдеріне байланысты театрларда қолдану ыңғайлы болмады. Фредерик Юджин Айвс 1900 жылы стереокамерасын патенттеді. Камераның екі линзасы 4,45 сантиметр қашықтықта біріктірілген. 1915 жылдың 10 маусымында Эдвин С. Портер мен Уильям Э. Уодделл Нью-Йорктегі Астор театрында көрермендерге сынақ көрсетті. Қызыл-жасыл анаглиф технологиясымен көрермендерге үш сынақ түсірілімдері ұсынылды, олардың ішінде ауылдық көріністер, Мари Дороның сынақ түсірілімдері, Джон Мейсонның «Жим Пенмен» (сол жылы Famous Players–Lasky компаниясы шығарған, бірақ 3D емес) фильмінен бірнеше үзінділерді ойнаған бөлімі, шығыс бишілері және Ниагара сарқылысының кадрлары болды. Алайда, Адольф Цукордың 1953 жылғы «Халық ешқашан қателеспейді: Киноиндустриядағы 50 жылым» автобиографиясында айтылғандай, бұл сынақтардан кейін бұл технологияда ештеңе шығарылмады.

1909-1915: Алабастра және Кинопластикон

1909 жылға қарай неміс кино нарығы артық өндірістен және күшті бәсекелестіктен зардап шекті. Неміс кино магнаты Оскар Месстер 1903 жылдан бері өзінің Biophon жүйесінің Tonbild синхронды дыбыс фильмдерімен үлкен қаржылық табысқа жеткенімен, онжылдықтың соңында фильмдер ақша жоғалта бастады және Месстер 1913 жылы Tonbild өндірісін тоқтатты. Өндірушілер мен кинотеатр иелері жаңа кино әсерлерін іздестіріп, мысалы, түрлі-түсті бейнелерге инвестиция салды. Стереоскопиялық киноны дамыту келушілерді кинотеатрларға қайтарудың логикалық қадамы болды. 1909 жылы неміс инженер-құрылысшысы Август Энгельсман фильмдегі оқиғаларды физикалық декорациялармен сахнада көрсетуге арналған әдісті патенттеді. Көп ұзамай Месстер, мүмкін, Энгельсманмен келісім бойынша, өте ұқсас процеске патент алды және оны "Алабастра" деп сатуға кірісті. Орындаушылар қара фонға түсірілген кезде жарқын киім киіп, жарықпен шағылыстырылды, көбінесе ән айту немесе музыкалық дағдыларын еліктеп немесе төрт минуттық фонограф жазбаларына би биледі. Фильмдер төменнен проекцияланатын, шағын сахнаның алдындағы шыны панельде шамамен 30 дюймдік фигуралар ретінде пайда болатын. Бұл 1860 жылдардан бері танымал сахналық трюк – Pepper's ghost illusion әдісіне ұқсас болды. Шыны көрерменге көрінбеді, ал проекцияланған фигуралар сахнада еркін қозғала алатын сияқты көрінді. Фигуралардың жарықтығы дақтарды болдырмау үшін қажет болды және оларды алабастрдан жасалған мүсіндерге ұқсатты. Осы көрініске сәйкес келу үшін бірнеше фильмде Пьеро немесе басқа ақ клоундар бейнеленді, ал кейбір фильмдер қолмен боялған болуы мүмкін. "Алабастра" баспасөз тарапынан жақсы қабылданып, Месстер бірнеше фильм шығарды, оларды кеңінен жарияламады және бірнеше жылдан кейін толығымен тастады. Ол жүйенің арнайы театрларды қажет етуіне байланысты экономикалық тұрғыдан тиімсіз деп санайды, өйткені олар кеңінен қол жетімді киноэкрандардың орнына қолданылуы керек еді, сонымен қатар ол жүйенің тек сахналық қойылымдарға ғана емес, "натуралды" фильмдерге де жарамсыз деп ойлады. Дегенмен, Германияда көптеген еліктеушілер болды және Месстер мен Энгельсман әлі де америкалық алаяқ Франк Дж. Голдсоллмен бірлесіп 1914 жылы "Фантомо" деп аталатын қысқа мерзімді нұсқасын құрды. Месстермен келісе ме, жоқ па, Карл Юаш пен Франц Хаушофер 1911 жылы Венада Кинопластикон театрын ашты. Олардың патенттелген жүйесі "Алабастраға" өте ұқсас болды, бірақ сахнаның қанаттарынан өмірлік өлшемдегі фигураларды проекциялады. Билет бағасы стандартты кинотеатрдан әлдеқайда жоғары болғандықтан, ол орта таптық көрермендерге арналған, төмен деңгейлі фильмдер мен жоғары сыныпты театр арасындағы алшақтықты толтыруға бағытталған. Көрермендер ынтамен қарсы алды және 1913 жылға қарай Австриядан тыс Францияда, Италияда, Ұлыбританияда, Ресейде және Солтүстік Америкада 250 театр болды. Алайда, алғашқы Кинопластикон Парижде 1914 жылдың қаңтарында ашылды, ал Нью-Йорктегі премьера 1915 жылдың наурыз айында ипподромда өтті. 1913 жылы Уолтер Р. Бут Сесил Хепвортпен бірлесіп, Ұлыбританияның Кинопластиконы үшін 10 фильм түсірді. Теодор Браун, Ұлыбританиядағы лицензия иегері, алдыңғы және артқы проекциямен, сондай-ақ шағылыстыратын декорациялармен патент алды, ал Голдсолл өте ұқсас патентке 10 күннен кейін ғана өтініш берді. Нью-Йорктегі экспоненттер мен баспасөз үшін алдын ала көрсетілгеннен кейін фильм көзден жоғалды, көріністерді тапсырыс бермеген көрінеді және қазір жоғалған деп саналады. 1922 жылдың желтоқсан айының басында Призма түсті жүйесін ойлап тапқан Уильям Ван Дорен Келли Фейралдың көрсетілімінен бастау алған 3D фильмдерге деген қызығушылықты пайдаланып, өзінің жеке дизайны бар камера жүйесімен түсірді. Кейін Келли Сэмюэл "Рокси" Ротфафелмен келісімшарт жасасып, Нью-Йорктегі Риволи театрында "Болашақтың фильмі" атты "Plasticon" қысқаметражды сериясының біріншісін көрсетті. 1922 жылдың желтоқсан айында Лоренс Хаммонд (кейін Хаммонд органын ойлап тапқан) өзінің Teleview жүйесін көрсетті, ол қазан айында сауда және баспасөзге көрсетілген. Teleview - жұртшылыққа көрсетілген алғашқы ауыспалы кадрлы 3D жүйесі. Сол және оң көздің бедерлері мен екі бір-бірімен байланысқан проекторларды пайдаланып, сол және оң кадрлар кезектесіп көрсетілді, әр жұп үш рет көрсетілді, бұл жыпылықтауды жоюға көмектесті. Театр орындықтарының қол тіреулеріне бекітілген қарау құрылғыларында проектордың жалюзиімен синхронды жұмыс істейтін айналмалы жалюзилер болды, бұл таза және анық стереоскопиялық нәтиже берді. Teleview орнатылған жалғыз театр Нью-Йорктегі Селвин театры болды және ол бір ғана қойылымды көрсетті: қысқа фильмдер жинағы, тікелей 3D көлеңкелердің көрсетілімі және M. A. R. S., жалғыз Teleview толық метражды фильмі. Қойылым бірнеше аптаға созылды, жаңалық ретінде жақсы табыс әкелді (M. A. R. S. өзі жағымсыз пікірлер алды), бірақ Teleview қайтадан көрсетілген жоқ. 1922 жылы Фредерик Эжен Айвс және Якоб Левентал үш жылдық кезеңде жасалған алғашқы стереоскопиялық қысқаметражды фильмдерін шығарды. "Plastigrams" атты алғашқы фильм Educational Pictures компаниясымен қызыл және көк анаглиф форматында ұлттық деңгейде таратылды. Айвс және Левентал Pathé Films компаниясымен 1925 жылы шығарылған "Stereoscopiks Series" сериясының келесі стереоскопиялық қысқаметражды фильмдерін жасады: "Zowie" (10 сәуір), "Luna cy!" (18 мамыр), "The Run Away Taxi" (17 желтоқсан) және "Ouch" (17 желтоқсан). 22 қыркүйекте 1924 жылы "Luna cy!" De Forest Phonofilm дыбыс жүйесінде қайта шығарылды. 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында стереоскопиялық суреттерге қызығушылық төмендеді. Парижде Луи Люмьер 1933 жылдың қыркүйегінде стереоскопиялық камерасымен түсірді. Келесі наурыз айында ол француз ғылым академиясының отырысында 1895 жылғы "Поезддің келуі" атты қысқаметражды фильмінің анаглифтік 3D нұсқасын көрсетті. 1936 жылы Левентал мен Джон Норлинг MGM компаниясының "Audioscopiks" сериясын түсіру үшін шақырылды. Бейнелер Technicolor компаниясымен қызыл және жасыл анаглиф форматында түсірілді және Пит Смиттің дауысымен қоса берілді. "Audioscopiks" атты алғашқы фильм 1936 жылдың 11 қаңтарында көрсетілді, ал "The New Audioscopiks" 1938 жылдың 15 қаңтарында көрсетілді. "Audioscopiks" 1936 жылы "Үздік қысқаметражды фильм, жаңалық" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығына ие болды. "Audioscopiks" фильмдерінің табысымен MGM тағы бір қысқаметражды фильмді анаглифтік 3D форматында шығарды, Пит Смиттің тағы бір туындысы "Third Dimensional Murder" (1941). Бұл қысқаметражды фильмдегі алдыңғы фильмдерден айырмашылығы, ол студияда жасалған камерамен түсірілді. Бейнелер Technicolor компаниясымен қызыл және көк анаглиф форматында түсірілді. Бұл фильм Universal Studios компаниясы үшін Джек Пирс жасаған Франкенштейн монстрының тірі актерлік түрінің сирек мысалдарының бірі болып табылады. Бұл фильмдердің көптеген түрлері түсті жүйелермен басылған болғанымен, ешқайсысы түсті болған жоқ, ал түсті басып шығарудың мақсаты тек анаглифтік эффектіге қол жеткізу болды.

By 1909, the German film market suffered much from overproduction and too much competition. German film tycoon Oskar Messter had initially gained much financial success with the Tonbild synchronized sound films of his Biophon system since 1903, but the films were losing money by the end of the decade and Messter would stop Tonbild production in 1913. Producers and exhibitors were looking into new film attractions and invested for instance in colorful imagery. The development of stereoscopic cinema seemed a logical step to lure visitors back into the movie theatres. In 1909, German civil engineer August Engelsmann patented a process that projected filmed performances within a physical decor on an actual stage. Soon after, Messter obtained patents for a very similar process, probably by agreement with Engelsmann, and started marketing it as "Alabastra". Performers were brightly dressed and brightly lit while filmed against a black background, mostly miming their singing or musical skills or dancing to the circa four minute pre recorded phonographs. The film recordings would be projected from below, to appear as circa 30 inch figures on a glass pane in front of a small stage, in a setup very similar to the Pepper's ghost illusion that offered a popular stage trick technique since the 1860s. The glass pane was not visible to the audience and the projected figures seemed able to move around freely across the stage in their virtual tangible and lifelike appearance. The brightness of the figures was necessary to avoid see through spots and made them resemble alabaster sculptures. To adapt to this appearance, several films featured Pierrot or other white clowns, while some films were probably hand coloured. Although Alabastra was well received by the press, Messter produced few titles, hardly promoted them and abandoned it altogether a few years later. He believed the system to be uneconomical due to its need for special theatres instead of the widely available movie screens, and he did not like that it seemed only suitable for stage productions and not for "natural" films. Nonetheless, there were numerous imitators in Germany and Messter and Engelsmann still teamed with American swindler Frank J. Goldsoll set up a short lived variant named "Fantomo" in 1914. Rather in agreement with Messter or not, Karl Juhasz and Franz Haushofer opened a Kinoplastikon theatre in Vienna in 1911. Their patented system was very similar to Alabaster, but projected life size figures from the wings of the stage. With much higher ticket prices than standard cinema, it was targeted at middle class audiences to fill the gap between low brow films and high class theatre. Audiences reacted enthusiastically and by 1913 there reportedly were 250 theatres outside Austria, in France, Italy, United Kingdom, Russia and North America. However, the first Kinoplastikon in Paris started in January 1914 and the premiere in New York took place in the Hippodrome in March 1915. In 1913, Walter R. Booth directed 10 films for the U. K. Kinoplastikon, presumably in collaboration with Cecil Hepworth. Theodore Brown, the licensee in the U. K. also patented a variant with front and back projection and reflected decor, and Goldsoll applied for a very similar patent only 10 days later. After a preview for exhibitors and press in New York City, the film dropped out of sight, apparently not booked by exhibitors, and is now considered lost. Early in December 1922, William Van Doren Kelley, inventor of the Prizma color system, cashed in on the growing interest in 3D films started by Fairall's demonstration and shot footage with a camera system of his own design. Kelley then struck a deal with Samuel "Roxy" Rothafel to premiere the first in his series of "Plasticon" shorts entitled Movies of the Future at the Rivoli Theater in New York City. Also in December 1922, Laurens Hammond (later inventor of the Hammond organ) premiered his Teleview system, which had been shown to the trade and press in October. Teleview was the first alternating frame 3D system seen by the public. Using left eye and right eye prints and two interlocked projectors, left and right frames were alternately projected, each pair being shown three times to suppress flicker. Viewing devices attached to the armrests of the theater seats had rotary shutters that operated synchronously with the projector shutters, producing a clean and clear stereoscopic result. The only theater known to have installed Teleview was the Selwyn Theater in New York City, and only one show was ever presented with it: a group of short films, an exhibition of live 3D shadows, and M. A. R. S., the only Teleview feature. The show ran for several weeks, apparently doing good business as a novelty (M. A. R. S. itself got poor reviews), but Teleview was never seen again. In 1922, Frederic Eugene Ives and Jacob Leventhal began releasing their first stereoscopic shorts made over a three year period. The first film, entitled Plastigrams, was distributed nationally by Educational Pictures in the red and blue anaglyph format. Ives and Leventhal then went on to produce the following stereoscopic shorts in the "Stereoscopiks Series" released by Pathé Films in 1925: Zowie (April 10), Luna cy! (May 18), The Run Away Taxi (December 17) and Ouch (December 17). On September 22, 1924, Luna cy! was re released in the De Forest Phonofilm sound on film system. The late 1920s to early 1930s saw little interest in stereoscopic pictures. In Paris, Louis Lumiere shot footage with his stereoscopic camera in September 1933. The following March he exhibited a remake of his 1895 short film L'Arrivée du Train, this time in anaglyphic 3D, at a meeting of the French Academy of Science. In 1936, Leventhal and John Norling were hired based on their test footage to film MGM's Audioscopiks series. The prints were by Technicolor in the red and green anaglyph format, and were narrated by Pete Smith. The first film, Audioscopiks, premiered January 11, 1936, and The New Audioscopiks premiered January 15, 1938. Audioscopiks was nominated for the Academy Award in the category Best Short Subject, Novelty in 1936. With the success of the two Audioscopiks films, MGM produced one more short in anaglyph 3D, another Pete Smith Specialty called Third Dimensional Murder (1941). Unlike its predecessors, this short was shot with a studio built camera rig. Prints were by Technicolor in red and blue anaglyph. The short is notable for being one of the few live action appearances of the Frankenstein Monster as conceived by Jack Pierce for Universal Studios outside of their company. While many of these films were printed by color systems, none of them was actually in color, and the use of the color printing was only to achieve an anaglyph effect.

Полароидтің пайда болуы

Гарвард университетінде оқып жүргенде Эдвин Лэнд жарықты поляризациялау арқылы жарық шағылысуын азайту идеясын ойлап тапты. Ол Гарвард университетінен демалыс алып, зертхана құрды және 1929 жылға қарай поляризациялық қабатты ойлап тауып, патент алды. 1932 жылы ол Polaroid J Sheet-ті коммерциялық өнім ретінде таныстырды. Оның бастапқы мақсаты автомобиль фараларынан келетін жарықты азайту үшін сүзгі жасау болғанмен, Лэнд жаңадан аталған Polaroid сүзгілерінің стереоскопиялық көрсетілімдердегі пайдалы екенін де түсінді. 1936 жылдың ақпан айында Лэнд Уолдорф Астория қонақ үйінде 3D фотосуреттермен бірге Polaroid сүзгілерін алғаш рет көпшілікке көрсетті. Көрермендердің реакциясы ынталы болды, содан кейін ол Нью-Йорк Ғылым мұражайында да көрсетілім ұйымдастырды. 1939 жылы Джон Норлинг АҚШ-та Polaroid-ті қолданған алғашқы коммерциялық 3D фильм – In Tune With Tomorrow-ті түсірді. Бұл қысқаметражды фильм 1939 жылғы Нью-Йорк әлемдік көрмесінде көрсетілді және Chrysler Motors павильоны үшін арнайы жасалды. Онда 1939 жылғы Chrysler Plymouth машинасы керемет түрде жиналады, музыкамен сәйкестендірілді. Бастапқыда қара-ақ түсті болған фильмнің үлкен сұранысы болғандықтан, келесі жылы көрмеде New Dimensions деген атаумен түсті нұсқасы түсірілді. 1953 жылы RKO оны Motor Rhythm деп қайта шығарды. Polaroid 3D процесін пайдаланған тағы бір ерте қысқа фильм – 1940 жылғы Magic Movies: Thrills For You, оны Pennsylvania Railroad Co. Golden Gate халықаралық көрмесі үшін жасады. Джон Норлинг продюсерлік етті, ал Джейкоб Левентал өзінің құралдарын пайдаланып түсірді. Фильмде Pennsylvania Railroad пойыздарынан көрінетін әртүрлі көріністер бейнеленген. 1940 жылдары Екінші дүниежүзілік соғыс стереоскопиялық фотосуреттің әскери мақсаттағы қолданылуына басымдық берді, ал көптеген өндірушілер үшін бұл технология қайтадан екінші планға түсіп қалды.

"Алтын дәуір" (19521954)

3D-нің "алтын дәуірі" деп саналатын нәрсе 1952 жылдың соңында Арч Оболер түсірген, жазған және режиссерлік еткен Bwana Devil атты алғашқы түсті стереоскопиялық фильмнің жарық көруімен басталды. Фильм "Табиғи көру" әдісімен түсірілді, бұл процесс М. Л. Гунцбергпен бірге құрылды және бақыланды. Гунцберг, ағасы Джулиан және тағы екі серіктесімен бірге құрылғыны құрған, Оболер оны осы фильм үшін пайдаланбастан бұрын, оны әртүрлі студияларға сәтті сатуға тырысты. Фильмге сыншылар көп көңіл бөлгенімен, 3D-нің жаңалығынан көрермендер арасында үлкен жетістікке қол жеткізді, бұл 3D-ге Голливудтың қызығушылығын арттырды. Бұл бумда жасалған барлық фильмдер сияқты, Bwana Devil де Polaroid сүзгілері бар екі жолақты форматта көрсетілді. 1950 жылдары картондан жасалған бір рет қолданылатын анаглифтік көзілдірлер негізінен комикс кітаптары, эксплоатация маманы Дэн Соннидің екі қысқа фильмі және Липперт Продакшнс шығарған үш қысқа фильм үшін пайдаланылды. Алайда, Липперттің қысқа фильмдері де екі жолақты форматта қол жетімді болды. Фильмдер екі проекторды пайдаланғандықтан, әр проекторға жүктелетін фильмнің сыйымдылығы шектелген (шамамен 6000 фут (1829 м) немесе бір сағаттық фильм) болғандықтан, әр ұзақ фильм үшін үзіліс қажет болды. Көп жағдайда сценарийге сюжеттің маңызды тұсында үзіліс енгізілді. 1952 жылдың Рождествосында продюсер Сол Лессер тез арада Чикагода Stereo Techniques деп аталатын екі жолақты көрсетілімді ұсынды. Лессер бес екі жолақты қысқа фильмнің құқығын сатып алды. Олардың екеуі, "Көзілдірігіңді кию уақыты келді" және "Айналасы айналасы" 1951 жылы Норман Макларен Канаданың Ұлттық кино кеңесі үшін режиссерлік етті. Қалған үш фильмді 1951 жылы Реймонд Споттисвуд Ұлыбританияда Ұлыбритания фестивалі үшін түсірді. Бұл "Түсіндірме", "Роял өзені" және "Қара құйрық" фильмдері еді. Джеймс Медж 3D-ге деген қызығушылықтың алғашқы жақтасы болды. 16 мм 3D Bolex жүйесін пайдаланып, ол өзінің Triorama бағдарламасын 1953 жылдың 10 ақпанында төрт қысқа фильммен көрсетті: Sunday In Stereo, Indian Summer, American Life және This is Bolex Stereo. Бұл көрсетім қазіргі таңда жоғалған деп саналады. Бум кезінде тағы бір ерте 3D фильм - Джо Бессердің әңгімесімен Липперт Продакшнның қысқа фильмі "Ауылдағы күн", ол негізінен сынақ кадрларынан тұрды. Липперттің басқа барлық қысқа фильмдерінен айырмашылығы, олар екі жолақты және анаглифтік форматта қол жетімді болды, бұл фильм тек анаглифтік форматта шығарылды. 1953 жылдың сәуір айында 3D-де екі маңызды фильм шықты: Колумбияның "Қараңғыдағы адам" және Warner Bros. "Балауыз үйі", стереофониялық дыбысы бар алғашқы 3D фильм. "Балауыз үйі" (Cinerama-дан басқа) көптеген американдық көрермендер алғаш рет жазылған стереофониялық дыбысты естіген фильм болды; сонымен қатар Винсент Прайсты қорқынышты фильмдердегі жұлдыз ретінде және "3D патшасы" ретінде танытқан фильм болды, ол 3D фильмдерде ойнаған актерлердің ішінде ең көбі болды (басқалары "Жасырын колдовник", "Қауіпті миссия" және "Синабтың ұлы"). Бұл екі фильмтің табысы үлкен студиялардың кинотеатрларға көрермендерді қайтарудың және теледидардан алшақтатудың жолы бар екенін көрсетті, бұл кинотеатрларға келушілердің азаюына себеп болды. Universal International өзінің алғашқы 3D фильмін "Ол ғарыштан келді" 1953 жылдың 27 мамырында стереофониялық дыбыспен шығарды. Содан кейін Paramount компаниясының алғашқы 3D фильмі - Фернандо Ламас пен Арлин Дальмен бірге Сангари шықты. Уолт Дисней студиясы 3D-ге 1953 жылдың 28 мамырында Melody фильмімен кірді, ол Лос-Анджелестегі алғашқы 3D вестерн, Колумбияның Форт Ти-мен бірге көрсетілді. Кейіннен ол 1957 жылы Диснейлендтің Фантазиленд театрында Диснейдің басқа қысқа фильмі "Жержандықта жұмыс істеу" бағдарламасының бөлігі ретінде көрсетілді, 3 D Jamboree. Көрсетімді Mousketeers алып барды және түсі түсті болды. Колумбия компаниясы Сэм Катцман түсірген және Уильям Касл режиссерлік еткен бірнеше 3D вестерн фильмдерін шығарды. Кейін Касл 13 Ghosts, Haunted Hill және The Tingler сияқты Columbia және Allied Artists фильмдері үшін театрдың түрлі техникалық трюктерінде маманданды. Колумбия сонымен қатар 3D үшін жасалған жалғыз комедиялық фильмдерді шығарды. Үш марионетка Spooks және Pardon My Backfire фильмдерінде ойнады; диалекттік комик Гарри Миммо Down the Hatch фильмінде ойнады. Продюсер Жюль Уайт 3D-нің slapstick-ке (пирогтар мен көрермендерге бағытталған снарядтармен) қолданылу мүмкіндігін оптимистік көзбен қарады, бірақ оның тек екі стереоскопиялық қысқа фильмі 3D-де көрсетілді. Down the Hatch әдеттегі "жаппақ" фильм ретінде шығарылды. (Содан бері Колумбия Down the Hatch фильмін 3D форматында кинофестивальдарға басып шығарды.) Джон Ирландия, Джоанна Дрю және Макдональд Кэри 1953 жылдың 19 маусымында премьерасы өткен Джек Бродердің түсті фильмі Hannah Lee-де ойнады. Фильмді Ирландия режиссерлік етті, ол Бродерден жалақысы үшін сотқа шағымданып, Бродер Ирландия фильмнің өндіріс шығындарынан асып кеткенін айтып, қарсы сотқа шағымданып, жауап берді. 3D-нің "алтын дәуіріндегі" тағы бір танымал фильм - 3 Dimensional Pictures компаниясының Robot Monster фильмі. Фильмнің сценарийі сценарист Уайотт Ордунгпен бір сағат ішінде жазылған және ең төменгі бюджетпен екі апта ішінде түсірілген деген қаңтар бар. Бұл кемшіліктерге және экипаж жаңадан құрылған камера құрылғысымен бұрынғы тәжірибесі болмағандыққа қарамастан, оператордың жағына сәттілік ойнады, өйткені көптеген адамдар фильмдегі 3D суреті жақсы түсірілгенін және дұрыс реттелгенін айтады. Robot Monster сонымен қатар сол кезде жаңадан дамып келе жатқан композитор Элмер Бернштейннің есімді әуеніне ие. Фильм 1953 жылдың 24 маусымында шықты және түнгі клуб комигі, Slick Slavin ойнаған Stardust in Your Eyes қысқа фильмімен бірге көрсетілді. 20th Century Fox 1953 жылы Ронда Флеминг ойнаған Inferno атты жалғыз 3D фильмін шығарды. Флеминг, сонымен қатар Those Redheads From Seattle және Jivaro фильмдерінде ойнады, Патриция Мединамен бірге 3D фильмдерде ойнаған актриса ретінде танылды, ол Sangaree, Phantom of the Rue Morgue және Drums of Tahiti фильмдерінде ойнады. Даррил Ф. Занук стереоскопиялық жүйелерге қызығушылық танытпады және сол кезде жаңа кең экранды фильм жүйесі CinemaScope-ты көрсетуге дайындалып жатты. Театрлардағы 3D қызығушылығының алғашқы төмендеуі 1953 жылдың тамыз және қыркүйек айларында басталды. Бұл төмендеуге себеп болған факторлар:

What aficionados consider the "golden era" of 3D began in late 1952 with the release of the first color stereoscopic feature, Bwana Devil, produced, written and directed by Arch Oboler. The film was shot in "Natural Vision", a process that was co created and controlled by M. L. Gunzberg. Gunzberg, who built the rig with his brother, Julian, and two other associates, shopped it without success to various studios before Oboler used it for this feature, which went into production with the title, The Lions of Gulu. The critically panned film was nevertheless highly successful with audiences due to the novelty of 3D, which increased Hollywood interest in 3D during a period that had seen declining box office admissions. As with practically all of the features made during this boom, Bwana Devil was projected dual strip, with Polaroid filters. During the 1950s, the familiar disposable anaglyph glasses made of cardboard were mainly used for comic books, two shorts by exploitation specialist Dan Sonney, and three shorts produced by Lippert Productions. However, even the Lippert shorts were available in the dual strip format alternatively. Because the features utilized two projectors, the capacity limit of film being loaded onto each projector (about 6000 feet (1829 m), or an hour's worth of film) meant that an intermission was necessary for every feature length film. Quite often, intermission points were written into the script at a major plot point. During Christmas of 1952, producer Sol Lesser quickly premiered the dual strip showcase called Stereo Techniques in Chicago. Lesser acquired the rights to five dual strip shorts. Two of them, Now is the Time (to Put On Your Glasses) and Around is Around, were directed by Norman McLaren in 1951 for the National Film Board of Canada. The other three films were produced in Britain for The Festival of Britain in 1951 by Raymond Spottiswoode. These were A Solid Explanation, Royal River, and The Black Swan. James Mage was also an early pioneer in the 3D craze. Using his 16 mm 3D Bolex system, he premiered his Triorama program on February 10, 1953, with his four shorts: Sunday In Stereo, Indian Summer, American Life, and This is Bolex Stereo. This show is considered lost. Another early 3D film during the boom was the Lippert Productions short A Day in the Country, narrated by Joe Besser, which was composed mostly of test footage. Unlike all of the other Lippert shorts, which were available in both dual strip and anaglyph, this production was released in anaglyph only. April 1953 saw two groundbreaking features in 3D: Columbia's Man in the Dark and Warner Bros.' House of Wax, the first 3D feature with stereophonic sound. House of Wax was (outside of Cinerama) the first time many American audiences heard recorded stereophonic sound; it was also the film that typecast Vincent Price as a horror star as well as the "King of 3 D" after he became the actor to star in the most 3D features (the others were The Mad Magician, Dangerous Mission, and Son of Sinbad). The success of these two films proved that major studios now had a method of getting filmgoers back into theaters and away from television sets, which were causing a steady decline in attendance. Universal International released its first 3D feature, It Came from Outer Space, on May 27, 1953, with stereophonic sound. That was followed by Paramount's first 3D feature, Sangaree with Fernando Lamas and Arlene Dahl. The Walt Disney Studios entered 3D with its May 28, 1953, release of Melody, which accompanied the first 3D western, Columbia's Fort Ti at its Los Angeles opening. It was later shown at Disneyland's Fantasyland Theater in 1957 as part of a program with Disney's other short Working for Peanuts, entitled, 3 D Jamboree. The show was hosted by the Mousketeers and was in color. Columbia released several 3D westerns produced by Sam Katzman and directed by William Castle. Castle would later specialize in various technical in theater gimmicks for such Columbia and Allied Artists features as 13 Ghosts, House on Haunted Hill, and The Tingler. Columbia also produced the only slapstick comedies conceived for 3D. The Three Stooges starred in Spooks and Pardon My Backfire; dialect comic Harry Mimmo starred in Down the Hatch. Producer Jules White was optimistic about the possibilities of 3D as applied to slapstick (with pies and other projectiles aimed at the audience), but only two of his stereoscopic shorts were shown in 3D. Down the Hatch was released as a conventional, "flat" motion picture. (Columbia has since printed Down the Hatch in 3D for film festivals.) John Ireland, Joanne Dru and Macdonald Carey starred in the Jack Broder color production Hannah Lee, which premiered on June 19, 1953. The film was directed by Ireland, who sued Broder for his salary. Broder counter sued, claiming that Ireland went over production costs with the film. Another famous entry in the golden era of 3D was the 3 Dimensional Pictures production of Robot Monster. The film was allegedly scribed in an hour by screenwriter Wyott Ordung and filmed in a period of two weeks on a shoestring budget. Despite these shortcomings and the fact that the crew had no previous experience with the newly built camera rig, luck was on the cinematographer's side, as many find the 3D photography in the film is well shot and aligned. Robot Monster also has a notable score by then up and coming composer Elmer Bernstein. The film was released June 24, 1953, and went out with the short Stardust in Your Eyes, which starred nightclub comedian, Slick Slavin. 20th Century Fox produced its only 3D feature, Inferno, in 1953, starring Rhonda Fleming. Fleming, who also starred in Those Redheads From Seattle, and Jivaro, shares the spot for being the actress to appear in the most 3D features with Patricia Medina, who starred in Sangaree, Phantom of the Rue Morgue and Drums of Tahiti. Darryl F. Zanuck expressed little interest in stereoscopic systems, and at that point was preparing to premiere the new widescreen film system, CinemaScope. The first decline in the theatrical 3D craze started in August and September 1953. The factors causing this decline were:

Екі таспа бір уақытта көрсетілуі керек болды. Таспалар жөнделгеннен кейін дәл бірдей болуы керек болды, әйтпесе синхронизация жоғалады. Көбінесе синхронизацияны дұрыс сақтау үшін екі проекционист қажет болды. Егер таспалар немесе жалюзилер тіпті бір кадрға ғана синхронизациядан шығып кетсе, сурет көруге жарамсыз болып, бас ауруы мен көзге шаршауға себеп болар еді. Қажетті күміс экран өте бағытталған болды және бұл экрандардың бұрыштық қараңғылануына байланысты жақын отырған көрермендер үшін 3D және қалыпты фильмдерді көру мүмкін болмады. Кейінірек кең залдарда көрсетілген фильмдер осы себепті көбінесе жаппақ форматта көрсетілді (мысалы, Radio City Music Hall-дағы Kiss Me Kate). Фильмнің екінші жартысын көрсетуге дайындалу үшін театр проекторларын дұрыс дайындау үшін міндетті үзіліс қажет болды. Өйткені проекциялық зал операторлары көбінесе бейхабар болды, тіпті 3D фильмдердің алдын ала көрсетілімдерінде де, сауда және газет сыншылары кейбір фильмдердің "көзге зиянды" екенін айтты. Сол Лессер Stereo Techniques фильмінен кейін жаңа көрсетілімді ұйымдастыруға тырысты, бұл жолы ол өзі шығарған бес қысқа фильмді ұсынды. Жоба RKO арқылы таралды және The 3 D Follies деп аталды. Өкінішке орай, қаржылық қиындықтар мен 3D-ге деген жалпы қызығушылықтың төмендеуіне байланысты Лессер жобаны 1953 жылдың жазында тоқтатты, бұл өндірісте тоқтатылған алғашқы 3D фильм болды. Екі қысқа фильм түсірілді: экзотикалық биші Лили Сент-Сир ойнаған Carmenesque және танымал жинақ дизайнымен/режиссер Уильям Камерон Мензис режиссерлік еткен Fun in the Sun. Сонымен қатар ол Allied Artists үшін The Maze атты 3D фильмін де режиссерлік етті. Орнатуға қымбат болғанымен, негізгі бәсекелес реализм процесі - кең экранды, екі өлшемді, анаморфтық, бірінші...

Two prints had to be projected simultaneously. The prints had to remain exactly alike after repair, or synchronization would be lost. It sometimes required two projectionists to keep sync working properly. When either prints or shutters became out of sync, even for a single frame, the picture became virtually unwatchable and accounted for headaches and eyestrain. The necessary silver projection screen was very directional and caused sideline seating to be unusable with both 3D and regular films, due to the angular darkening of these screens. Later films that opened in wider seated venues often premiered flat for that reason (such as Kiss Me Kate at the Radio City Music Hall). A mandatory intermission was needed to properly prepare the theater's projectors for the showing of the second half of the film. Because projection booth operators were at many times careless, even at preview screenings of 3D films, trade and newspaper critics claimed that certain films were "hard on the eyes." Sol Lesser attempted to follow up Stereo Techniques with a new showcase, this time five shorts that he himself produced. The project was to be called The 3 D Follies and was to be distributed by RKO. Unfortunately, because of financial difficulties and the general loss of interest in 3D, Lesser canceled the project during the summer of 1953, making it the first 3D film to be aborted in production. Two of the three shorts were shot: Carmenesque, a burlesque number starring exotic dancer Lili St. Cyr, and Fun in the Sun, a sports short directed by famed set designer/director William Cameron Menzies, who also directed the 3D feature The Maze for Allied Artists. Although it was more expensive to install, the major competing realism process was wide screen, but two dimensional, anamorphic, first utilized by Fox with CinemaScope and its September premiere in The Robe. Anamorphic films needed only a single print, so synchronization was not an issue. Cinerama was also a competitor from the start and had better quality control than 3D because it was owned by one company that focused on quality control. However, most of the 3D features past the summer of 1953 were released in the flat widescreen formats ranging from 1.66:1 to 1.85:1. In early studio advertisements and articles about widescreen and 3D formats, widescreen systems were referred to as "3D", causing some confusion among scholars. There was no single instance of combining CinemaScope with 3D until 1960, with a film called September Storm, and even then, that was a blow up from a non anamorphic negative. September Storm also went out with the last dual strip short, Space Attack, which was actually shot in 1954 under the title The Adventures of Sam Space. In December 1953, 3D made a comeback with the release of several important 3D films, including MGM's musical Kiss Me, Kate. Kate was the hill over which 3D had to pass to survive. MGM tested it in six theaters: three in 3D and three flat. According to trade ads of the time, the 3D version was so well received that the film quickly went into a wide stereoscopic release. However, most publications, including Kenneth Macgowan's classic film reference book Behind the Screen, state that the film did much better as a "regular" release. The film, adapted from the popular Cole Porter Broadway musical, starred the MGM songbird team of Howard Keel and Kathryn Grayson as the leads, supported by Ann Miller, Keenan Wynn, Bobby Van, James Whitmore, Kurt Kasznar and Tommy Rall. The film also prominently promoted its use of stereophonic sound. Several other features that helped put 3D back on the map that month were the John Wayne feature Hondo (distributed by Warner Bros.), Columbia's Miss Sadie Thompson with Rita Hayworth, and Paramount's Money From Home with Dean Martin and Jerry Lewis. Paramount also released the cartoon shorts Boo Moon with Casper, the Friendly Ghost and Popeye, Ace of Space with Popeye the Sailor. Paramount Pictures released a 3D Korean War film Cease Fire filmed on actual Korean locations in 1953. Top Banana, based on the popular stage musical with Phil Silvers, was brought to the screen with the original cast. Although it was merely a filmed stage production, the idea was that every audience member would feel they would have the best seat in the house through color photography and 3D. Although the film was shot and edited in 3D, United Artists, the distributor, felt the production was uneconomical in stereoscopic form and released the film flat on January 27, 1954. It remains one of two "Golden era" 3D features, along with another United Artists feature, Southwest Passage (with John Ireland and Joanne Dru), that are currently considered lost (although flat versions survive). A string of successful films filmed in 3D followed the second wave, but many were widely or exclusively shown flat. Some highlights are:
The French Line, starring Jane Russell and Gilbert Roland, a Howard Hughes/RKO production. The film became notorious for being released without an MPAA seal of approval after several suggestive lyrics were included, as well as one of Ms. Russell's particularly revealing costumes. Playing up her sex appeal, one tagline for the film was, "It'll knock both of your eyes out!" The film was later cut and approved by the MPAA for a general flat release, despite having a wide and profitable 3D release. Taza, Son of Cochise, a sequel to 1950s Broken Arrow, which starred Rock Hudson in the title role, Barbara Rush as the love interest, and Rex Reason (billed as Bart Roberts) as his renegade brother. Originally released flat through Universal International. It was directed by the great stylist Douglas Sirk, and his striking visual sense made the film a huge success when it was "re premiered" in 3D in 2006 at the Second 3D Expo in Hollywood. Two ape films: Phantom of the Rue Morgue, featuring Karl Malden and Patricia Medina, produced by Warner Bros. and based on Edgar Allan Poe's "The Murders in the Rue Morgue", and Gorilla at Large, a Panoramic Production starring Cameron Mitchell, distributed flat and 3D through Fox. Creature from the Black Lagoon, starring Richard Carlson and Julie Adams, directed by Jack Arnold. Although arguably the most famous 3D film, it was typically seen in 3D only in large urban theaters and shown flat in the many smaller neighborhood theaters. It was the only 3D feature that spawned a 3D sequel, Revenge of the Creature, which was in turn followed by The Creature Walks Among Us, shot flat. Dial M for Murder, directed by Alfred Hitchcock and starring Ray Milland, Robert Cummings, and Grace Kelly, is considered by aficionados of 3D to be one of the best examples of the process. Although available in 3D in 1954, there are no known playdates in 3D, since Warner Bros. had just instated a simultaneous 3D/2D release policy. The film's screening in 3D in February 1980 at the York Theater in San Francisco did so well that Warner Bros. re released the film in 3D in February 1982. The film is now available on 3D Blu ray, marking the first time it was released on home video in its 3D presentation. Gog, the last episode in Ivan Tors' Office of Scientific Investigation (OSI) trilogy dealing with realistic science fiction (following The Magnetic Monster and Riders to the Stars). Most theaters showed it flat. The Diamond (released in the United States as The Diamond Wizard), a 1954 British crime film starring Dennis O'Keefe. The only stereoscopic feature shot in Britain, released flat in both the UK and US. Irwin Allen's Dangerous Mission released by RKO in 1954 featuring Allen's trademarks of an all star cast facing a disaster (a forest fire). Bosley Crowther's New York Times review mentions that it was shown flat. Son of Sinbad, another RKO/Howard Hughes production, starring Dale Robertson, Lili St. Cyr, and Vincent Price. The film was shelved after Hughes ran into difficulty with The French Line, and was not released until 1955, at which time it went out flat, converted to the SuperScope process. 3D's final decline was in the late spring of 1954, for the same reasons as the previous lull, as well as the further success of widescreen formats with theater operators. Even though Polaroid had created a well designed "Tell Tale Filter Kit" for the purpose of recognizing and adjusting out of sync and phase 3D, exhibitors still felt uncomfortable with the system and turned their focus instead to processes such as CinemaScope. The last 3D feature to be released in that format during the "Golden era" was Revenge of the Creature, on February 23, 1955. Ironically, the film had a wide release in 3D and was well received at the box office.

Қайта өрлеу (1960-1984) бір таспа форматында

Стереоскопиялық фильмдер 1960 жылдардың басында көптеген жағдайда тоқтап қалды, шығарылғандары көбінесе анаглифтік пайдалану фильмдері болды. Бір танымал фильм – Beaver Champion/Warner Bros. өндірісі, "Маска" (1961). Фильм 2D форматында түсірілді, бірақ басты кейіпкердің лағып кеткен тайпалық масканы киген кезде туындайтын арман әлемінің ерекше қасиеттерін күшейту үшін бұл сахналар анаглифтік 3D форматына ауыстырылды. Бұл сахналар Technicolor компаниясы алғашқы көрсетілімде қызыл/жасыл анаглиф түсімен басып шығарды. 3D фильмдер 1960 жылдардың басында сирек болғанымен, 3D киноның екінші толқынын 1950 жылдардағы қызығушылықты бастаған продюсер Арч Оболер итеріп алды. Ол "Space Vision 3D" деп аталатын жаңа технологияны қолданды. "Space Vision 3D" технологиясының тамыры полковник Роберт Винсент Берньеге, стереоскопиялық кино тарихындағы ұмытылған инноваторға жетеді. Оның Trioptiscope Space Vision линзасы 30 жылға жуық 3D фильмдерді өндіру және көрсету үшін алтын стандарт болды. "Space Vision 3D" стереоскопиялық фильмдері бір академиялық форматтағы бір кадрға, бір таспаға екі суретті (бірін жоғары, бірін төмен) басып шығарды және арнайы линзасы бар бір проекторды қажет етті. Бұл "жоғары және төмен" техникасы екі проекторды орнату қажеттілігін жойды және кең экранды, бірақ қараңғырақ, азырақ жарқын поляризацияланған 3D суреттерді жасады. Алдыңғы екі жүйеден айырмашылығы, егер жөндеу кезінде дұрыс жалғанбаса, ол мінсіз синхрондылықты сақтай алды. Арч Оболер тағы да ешкім қол тигізбейтін жүйені көріп, Майкл Коул, Дебора Уолли және Джонни Десмондтың қатысуымен түсірілген "Көпіршік" фильмінде пайдаланды. "Bwana Devil" сияқты сыншылар "Көпіршік" фильмін де сынады, бірақ көрермендер оны көруге асықты және ол жүйені басқа студияларға, әсіресе тәуелсіз студияларға, олардың өнімдерінің қымбат екі таспалық басылымдарына ақшасы жетпегендіктен, насихаттау үшін жеткілікті қаржылық табыс әкелді. 1970 жылы режиссер/өнертапқыш Аллан Силлифант пен оптикалық дизайнер Крис Кондон құрған Stereovision компаниясы екі суретті бір-біріне жақын қысып, суреттерді Polaroid сүзгілері арқылы кеңейту үшін анаморфты линзаларды қолданған 35 мм-лік бір таспалық форматты жасады. Луис К. Шер (Sherpix) және Stereovision "Стюардессалар" атты жұмсақ секс-комедиясын шығарды (өзін-өзі X деп бағалады, бірақ кейіннен MPAA R деп қайта бағалады). Фильмнің өндірісіне 100 000 АҚШ доллары жұмсалды және бірнеше нарықта айлар бойы көрсетілді, Солтүстік Америкада 27 миллион доллар (2010 жылғы тұрақты доллармен 140 миллион доллар) 800-ден аз кинотеатрларда таба алды, бұл оны осы күнге дейін ең табысты 3D фильмге айналдырды және салыстырмалы түрде, ең табысты фильмдердің бірі болды. Кейін ол 70 мм 3D форматында шығарылды. 25 жыл ішінде Stereovision компаниясымен бүкіл әлем бойынша 36 фильм түсірілді, олар кең экранды (жоғарыда/төменде), анаморфты (жанында) немесе 70 мм 3D форматтарын қолданды. 2009 жылы "Стюардессалар" Крис Кондон мен режиссер Эд Мейердің ремастерленген нұсқасы XpanD 3D, RealD Cinema және Dolby 3D форматтарында шығарылды. 1970 жылдардағы 3D фильмдердің сапасы көптеген жағдайларда жаңалықтардан айырылмады, өйткені олардың көпшілігі жұмсақ және тіпті ересек фильмдер, қорқынышты фильмдер немесе екеуінің де үйлесімі болды. Пол Моррисидің "Флеш Фор Франкенштейн" (немесе Энди Уорхолдың "Франкенштейн") осындай комбинацияның керемет мысалы болды. 1981-1983 жылдар аралығында "Комминг ат Я!" спагетти-вестернінен басталған жаңа Голливуд 3D қызығушылығы пайда болды. "Паразит" фильмі 20 жылдан астам уақыттан кейін 3D форматында шыққан алғашқы қорқынышты фильм ретінде жарияланды. Қорқынышты фильмдер мен 1950 жылдардағы 3D классикасының қайта шығарылуы (мысалы, Хичкоктың "Қылмыс үшін M-ді қоңырау шалу") 3D шығарылымдарына үстемдік етті. "Жұманың 13-і" сериясының екінші жалғасы, "Жұманың 13-і III бөлімі", өте сәтті шығарылды. "3-бөлім 3D-де" деп айту тым қиын болғандықтан, ол "Жалпақ 3D" және "Амитивилл 3D" атауларында қысқартылды, бұл экранның әсерлерін кейде ашуландыратын нәрсеге баса назар аударды, әсіресе фонарьлар көрермендердің көздеріне бағытталғанда. Ғылыми фантастикалық фильм "Spacehunter: Adventures in the Forbidden Zone" сол кезге дейін жасалған ең қымбат 3D фильм болды, өндіріс шығындары "Жұлдызды соғысқа" шамалас болды, бірақ кассадағы табысы бірдей емес, бұл 1983 жылдың көктеміне дейін қызығушылықтың тез жоғалуына әкелді. Басқа да ғылыми-фантастикалық/фэнтези фильмдер шығарылды, соның ішінде "Metalstorm: The Destruction of Jared Syn" және "Treasure of the Four Crowns", нашар монтаждау және сюжеттік тесіктері үшін көп сынға ұшырады, бірақ кейбір шынымен керемет жақын кадрларды ұсынды. Екінші қызығушылықтан кейін шыққан 3D фильмдерге "The Man Who Wasn't There" (1983), "Silent Madness" және 1985 жылғы анимациялық фильм "Starchaser: The Legend of Orin", сюжеті "Жұлдызды соғыстан" көп нәрсені алған сияқты көрінді. АҚШ-та "Comin' At Ya!", "Parasite" және "Жұманың 13-і III бөлімі" ғана VHS және/немесе DVD форматында ресми түрде 3D форматында шығарылды (бірақ "Амитивилл 3D" Ұлыбританияда 3D DVD шығарылымын көрді). 1980 жылдардың көптеген 3D фильмдері және 1950 жылдардың кейбір классикалық фильмдері, мысалы "House of Wax", қазірде қолданылмайтын Video Disc (VHD) форматында Жапонияда жапсыруға арналған әйнектерді қолданатын жүйе ретінде шығарылды. Олардың көпшілігі ресми емес түрде DVD-ге көшірілді және eBay сияқты сайттар арқылы сұр нарықта қол жетімді. Стереоскопиялық фильмдер әлемнің басқа бөліктерінде де танымал болды, мысалы, 1984 жылы стереоскопиялық 3D форматында түсірілген және шығарылған малаялам фильмі "My Dear Kuttichathan".

Stereoscopic films largely remained dormant for the first part of the 1960s, with those that were released usually being anaglyph exploitation films. One film of notoriety was the Beaver Champion/Warner Bros. production, The Mask (1961). The film was shot in 2 D, but to enhance the bizarre qualities of the dream world that is induced when the main character puts on a cursed tribal mask, these scenes went to anaglyph 3D. These scenes were printed by Technicolor on their first run in red/green anaglyph. Although 3D films appeared sparsely during the early 1960s, the true second wave of 3D cinema was set into motion by Arch Oboler, the producer who had started the craze of the 1950s. Using a new technology called Space Vision 3D. The origin of "Space Vision 3D" goes back to Colonel Robert Vincent Bernier, a forgotten innovator in the history of stereoscopic motion pictures. His Trioptiscope Space Vision lens was the gold standard for the production and exhibition of 3 D films for nearly 30 years. "Space Vision 3D" stereoscopic films were printed with two images, one above the other, in a single academy ratio frame, on a single strip, and needed only one projector fitted with a special lens. This so called "over and under" technique eliminated the need for dual projector set ups, and produced widescreen, but darker, less vivid, polarized 3D images. Unlike earlier dual system, it could stay in perfect synchronization, unless improperly spliced in repair. Arch Oboler once again had the vision for the system that no one else would touch, and put it to use on his film entitled The Bubble, which starred Michael Cole, Deborah Walley, and Johnny Desmond. As with Bwana Devil, the critics panned The Bubble, but audiences flocked to see it, and it became financially sound enough to promote the use of the system to other studios, particularly independents, who did not have the money for expensive dual strip prints of their productions. In 1970, Stereovision, a new entity founded by director/inventor Allan Silliphant and optical designer Chris Condon, developed a different 35 mm single strip format, which printed two images squeezed side by side and used an anamorphic lens to widen the pictures through Polaroid filters. Louis K. Sher (Sherpix) and Stereovision released the softcore sex comedy The Stewardesses (self rated X, but later re rated R by the MPAA). The film cost US$100,000 to produce, and ran for months in several markets. eventually earning $27 million in North America, alone ($140 million in constant 2010 dollars) in fewer than 800 theaters, becoming the most profitable 3 Dimensional film to date, and in purely relative terms, one of the most profitable films ever. It was later released in 70 mm 3D. Some 36 films worldwide were made with Stereovision over 25 years, using either a widescreen (above below), anamorphic (side by side) or 70 mm 3D formats. In 2009 The Stewardesses was remastered by Chris Condon and director Ed Meyer, releasing it in XpanD 3D, RealD Cinema and Dolby 3D. The quality of the 1970s 3D films was not much more inventive, as many were either softcore and even hardcore adult films, horror films, or a combination of both. Paul Morrisey's Flesh For Frankenstein (aka Andy Warhol's Frankenstein) was a superlative example of such a combination. Between 1981 and 1983 there was a new Hollywood 3D craze started by the spaghetti western Comin' at Ya!. When Parasite was released it was billed as the first horror film to come out in 3D in over 20 years. Horror films and reissues of 1950s 3D classics (such as Hitchcock's Dial M for Murder) dominated the 3D releases that followed. The second sequel in the Friday the 13th series, Friday the 13th Part III, was released very successfully. Apparently saying "part 3 in 3D" was considered too cumbersome so it was shortened in the titles of Jaws 3 D and Amityville 3 D, which emphasized the screen effects to the point of being annoying at times, especially when flashlights were shone into the eyes of the audience. The science fiction film Spacehunter: Adventures in the Forbidden Zone was the most expensive 3D film made up to that point with production costs about the same as Star Wars but not nearly the same box office success, causing the craze to fade quickly through spring 1983. Other sci fi/fantasy films were released as well including Metalstorm: The Destruction of Jared Syn and Treasure of the Four Crowns, which was widely criticized for poor editing and plot holes, but did feature some truly spectacular closeups. 3D releases after the second craze included The Man Who Wasn't There (1983), Silent Madness and the 1985 animated film Starchaser: The Legend of Orin, whose plot seemed to borrow heavily from Star Wars. Only Comin' At Ya!, Parasite, and Friday the 13th Part III have been officially released on VHS and/or DVD in 3D in the United States (although Amityville 3D has seen a 3D DVD release in the United Kingdom). Most of the 1980s 3D films and some of the classic 1950s films such as House of Wax were released on the now defunct Video Disc (VHD) format in Japan as part of a system that used shutter glasses. Most of these have been unofficially transferred to DVD and are available on the grey market through sites such as eBay. Stereoscopic movies were also popular in other parts of the world, such as My Dear Kuttichathan, a Malayalam film which was shot with stereoscopic 3D and released in 1984.

Дүниежүзілік 3D көрмелері

2003 жылдың қыркүйегінде Sabucat Productions алғашқы Дүниежүзілік 3D көрмесін ұйымдастырды, бұл түпкілікті қызығушылықтың 50 жылдығын тойлады. Көрме Грауманның Мысыр театрында өтті. Екі апталық фестиваль барысында "алтын дәуірдің" 50 стереоскопиялық фильмнің 30-дан астамы (сондай-ақ қысқаметражды фильмдер) көрсетілді, олардың көпшілігі фильм тарихшысы және архивист Роберт Фурманектің қорынан алынған еді. Ол бұл фильмдерді іздеп, оларды түпкілікті жағдайына келтіруге алдыңғы 15 жыл бойы тырысқан. Әр фильмнен көптеген жұлдыздар қатысты, ал кейбіреулері әлемнің түкпір-түкпірінен келген кино әуесқойларымен толы қондырғыларды көріп, бұрынғы даңқын еске алуға келген көрермендерге ризашылық білдіріп, жасқа илескен. 2006 жылдың мамыр айында 3D фильмдерді сақтау қоры ұсынған екінші Дүниежүзілік 3D көрмесі сол жылдың қыркүйегінде жарияланды. Бұрынғы көрменің сүйікті фильмдерімен қатар, жаңадан табылған фильмдер мен қысқаметражды фильмдер де болды, сондай-ақ бұрынғы көрме сияқты әр фильмтен шақырылған қонақтар да қатысты. Expo II бірнеше фильмнің әлемдік премьерасы өтетін орын ретінде жарияланды, бұл фильмдер бұрын 3D форматында көрсетілмеген, соның ішінде "Алмас сиқыршы" және Universal компаниясының Мами Ван Дорен мен Пинки Лимен бірге түсірген "Гавайи түндері" фильмдері. Стереоскопиялық форматта бастапқы көрсетілімінен бері көре алмаған фильмдердің қайта көрсетілімдерінің ішінде "Атысты тоқтату!", "Таза", "Кочистің ұлы", "Қыран қанаттары" және "Сиэтлден келген қызылшаштылар" фильмдері бар. Сонымен қатар, ұзақ жылдар бойы жоғалған "Карменск" және "Ауылдағы күн" (1953 ж.) фильмдері, сондай-ақ Уильям Ван Дорен Келлидің екі "Пластикон" қысқаметражды фильмдері (1922 және 1923 ж.) көрсетілді.

Театрлар мен 3D ағынды желідегі көрермендердің төмендеуі (2011 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Алғашқы танымалдылығы мен экран санының өсуіне байланысты 3D форматында көп фильмдер шығарылды, бірақ оларды осылай көруді таңдаған адамдар азайды. Мысалы, 2011 жылы «Кунг-фу панда 2» фильмінің премьералық демалысындағы кассалық түсімінен 45% ғана 3D көрсетілімдерден түсті, ал 2010 жылы «Шрек Forever After» фильмі үшін бұл көрсеткіш 60% болған. Сонымен қатар, «Көліктер 2» фильмінің алғашқы аптадағы түсімінен 3D кинотеатрлардың үлесі тек 37% құрады. «Гарри Поттер және Өлім сыйы – 2-бөлім» және «Капитан Америка: Бірінші кекшіл» фильмдері де ұқсас пайыздық көрсеткіштерге қол жеткізді: тиісінше 43% және 40%. Осы тенденцияны ескере отырып, кассалық талдаулар 3D көрсетілімінің жүзеге асырылуы кинотеатрларға баруға деген қызығушылықты төмендетіп, кері әсер ететінін көрсетіп отыр. Box Office Mojo сайтынан Брэндон Грей былай деп мәлімдейді: «Әр жағдайда 3D аз адамдардан көбірек ақша табуға тырысып, нәтижесінде тіпті аз адамдардан азырақ ақша табуға әкелді». Сонымен қатар, 3D теледидарды қолдайтын телевизорлардың сатылымы төмендеді, тіпті 3D көзілдіріктерімен бірге сатылатындары туралы айтудың қажеті де жоқ. Америка кино ассоциациясының мәліметінше, 2011 жылы рекордтық 47 3D фильм шықса да, жалпы отандық кассалық түсім 18% төмендеп, 2,2 миллиард доллардан 1,8 миллиард долларға дейін түсті. 2012 жылы жалпы түсімдер артса да, оның көп бөлігі 2D көрсетілімдерден түсті. Мысалы, «Тор» фильмін көрушілердің 50% -дан астамы 2D нұсқасын таңдады, ал «Батыл» фильмінің 3D нұсқасын таңдағандардың үлесі 32% құрады. Студиялар мен кинотеатрлар мұның себептерін әртүрлі түсіндіреді: студиялар 3D билеттерінің қымбаттығын айтса, кинотеатрлар фильмдердің жалпы сапасының нашарлығын кінәлайды. Алайда, АҚШ нарығында 3D-нің төмендеуіне қарамастан, 2012 жылы студия басшылары халықаралық нарықта жақсы түсімдер күтетінін мәлімдеді, онда бұл форматқа әлі де жоғары сұраныс бар еді. Студиялар 3D-ні коммерциялық сәттілікке жеткен фильмдерден қосымша табыс табу үшін де пайдаланады. Мұндай қайта шығарулар көбінесе 2D нұсқасынан 3D нұсқасына түрлендіруді қамтиды. Мысалы, Disney «Арыстан патша» және «Адам сұлу» фильмдерін қайта шығарды және басқа да танымал фильмдерді қосуды жоспарлап отыр. «Титаник» фильмі де 3D форматына өзгертілді, ал барлық алты «Жұлдызды соғыстар» фильмін де осылай көрсету жоспарланған. 3D фильмдерін шығарушы және бұл форматтың жақтаушыларының бірі Джеффри Катценберг нарықтың сапасыз фильмдермен толып кетуін, әсіресе дәстүрлі әдіспен түсіріліп, кейіннен постөндірісте цифрлық өңделген фильмдерді айыптайды. Оның пікірінше, мұндай фильмдер көрермендерді билет бағасының жоғары екеніне көндіреді. Slate журналының колумнисті Дэниел Энгбер де осындай қорытындыға келді: «3D-ге не болды? Ол септицемиядан қаза тапқан болуы мүмкін – жүйеде тым көп қоқыс болды». 3D-нің белгілі бір сыншысы Марк Кермод дистрибьюторлардың 2D нұсқаларын шектеу саясатын ұстанатынын болжады, осылайша 3D форматын кинотеатрларға күштеп енгізеді, билет сатып алушы қаласа да қаламаса да. Бұл әсіресе 2012 жылы «Прометей» фильмінің шығуы кезінде байқалды, онда театрлық көрсетілімге арналған (кем дегенде Ұлыбританияда) принтерлердің 30% ғана 2D болды. Кейіннен оның күдіктері Дредд фильмі туралы 2D нұсқасын көруге ниеттенгендердің көптеген шағымдарымен күшейтілді, бірақ оларға мүмкіндік берілмеді. 2017 жылдың шілдесінде IMAX Голливудтың маңызды фильмдерін 2D форматында көбірек көрсетуге (егер 3D нұсқасы болса да) және Солтүстік Америкада 3D фильмдерін азайтуға назар аударатынын жариялады, себебі Солтүстік Америкадағы көрермендер 3D-ге қарағанда 2D фильмдерін жақсы көреді. 2024 жылы 4K HDR форматындағы 3D фильмдер алғаш рет үй медиасы үшін қолжетімді болды, visionOS операциялық жүйесінің іске қосылуымен осындай форматтағы фильмдерге қол жеткізуге арналған екі қызмет ұсынылды: Apple TV және Disney+. Кейбір фильмдер жоғары кадрлық жылдамдықпен (48fps) ұсынылды, мысалы «Аватар: Судың жолы». 8K форматында түсірілген басқа 3D медиа 180 градус көрініспен «Apple Immersive Video» деген атпен қолжетімді болды.

In the wake of its initial popularity and corresponding increase in the number of screens, more films were being released in the 3D format, yet fewer people were choosing to see them in such a way. For instance, only 45% of the premiere weekend box office earnings of Kung Fu Panda 2 in 2011 came from 3D screenings as opposed to 60% for Shrek Forever After in 2010. In addition, the premiere of Cars 2 opening weekend gross consisted of only 37% from 3D theatres. Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2 and Captain America: The First Avenger were major releases that achieved similar percentages: 43% and 40% respectively. In view of this trend, there has been box office analysis concluding the implementation of 3D presentation is apparently backfiring by discouraging people from going to film theatres at all. As Brandon Gray of Box Office Mojo notes, "In each case, 3D's more money from fewer people approach has simply led to less money from even fewer people." Parallel, the number of televisions sold with support for 3D television has dropped, let alone those sold with actual 3D goggles. According to the Motion Picture Association of America, despite a record total of 47 3D films being released in 2011, the overall domestic box office receipts were down 18% to $1.8 billion from $2.2 billion in 2010. Although revenues as a whole increased during 2012, the bulk has so far come from 2D presentations as exemplified by little over 50% of filmgoers opting to see the likes of The Avengers and 32% choosing Brave in their 3D versions. Conflicting reasons are respectively offered by studios and exhibitors: whereas the former blame more expensive 3D ticket prices, the latter argue that the quality of films in general is at fault. However, despite the perceived decline of 3D in the U. S. market, studio chiefs in 2012 were optimistic of better receipts internationally, where there still appeared to be a strong appetite for the format. Studios are also using 3D to generate additional income from films that are already commercially successful. Such re releases usually involve a conversion from 2D. For example, Disney has reissued both The Lion King and Beauty and the Beast, with plans to add some of its other well known titles. Titanic has also been modified for 3D, and there are also plans to similarly present all six Star Wars films. Jeffrey Katzenberg, a producer of 3D films and one of the leading proponents of the format, blames oversaturation of the market with inferior films, especially ones photographed conventionally and then digitally processed in post production. He claims that such films have led audiences to conclude that the format is not worth the often much higher ticket price. Daniel Engber, a columnist for Slate, comes to a similar conclusion: "What happened to 3 D? It may have died from a case of acute septicemia—too much crap in the system." Film critic Mark Kermode, a noted detractor of 3D, has surmised that there is an emerging policy of distributors to limit the availability of 2D versions, thus "railroading" the 3D format into cinemas whether the paying filmgoer likes it or not. This was especially prevalent during the release of Prometheus in 2012, where only 30% of prints for theatrical exhibition (at least in the UK) were in 2D. His suspicions were later reinforced by a substantial number of complaints about Dredd from those who wished to see it in 2D but were denied the opportunity. In July 2017, IMAX announced that they would begin to focus on screening more Hollywood tentpole movies in 2D (even if there's a 3D version) and have fewer 3D screenings of movies in North America, citing that moviegoers in North America prefer 2D films over 3D films. In 2024, 3D films in 4K HDR became available to home media for the first time, with the launch of the visionOS operating system offering two services to access movies in such formats: Apple TV and Disney+. Some films were also offered in high frame rate (48fps), such as Avatar: The Way of Water. Other 3D media shot in 8K with a 180 degree view was also made available under the moniker "Apple Immersive Video."

Техникалар

Стереоскопиялық фильмдерді әр түрлі әдістермен жасауға болады. Соңғы жылдарда кинотеатрларда кеңінен қолданылатын жүйелердің танымалдылығы көтеріліп, төмендеп отырады. Анаглиф 1948 жылға дейін кейде қолданылған болса да, 1950 жылдардағы 3D кинематографияның "Алтын ғасыры" кезеңінде АҚШ-тағы толық метражды фильмдердің барлығында, бір қысқа фильмнен басқа, поляризациялық жүйе қолданылды. 21-ші ғасырда поляризациялық 3D жүйелері басымдылықты сақтап келеді, алайда 1960 және 1970 жылдары поляризацияға дайын емес кинотеатрлар үшін кейбір классикалық фильмдер анаглифке түрлендіріліп, тіпті теледидарда 3D форматында көрсетілді. 1980 жылдардың ортасынан кейін кейбір фильмдер анаглифтік 3D форматында қысқа эпизодтармен түсірілді. Келесі бөлімде ең танымал 3D фильм жүйелерінде қолданылған техникалық ерекшеліктер мен әдістер туралы мәліметтер келтіріледі.

Тірі іс-әрекет

3D-де түсірілетін фильмдер стандарты екі камераны қолдануды көздейді, олардың линзалары екі адам көзінің арақашықтығындай бір-бірінен алыс орналасқан, сол және оң көзге арналған екі бөлек суретті жазады. Принцип бойынша, екі қарапайым 2D камераны қатар қоюға болады, бірақ бұл көптеген жағдайларда қиындық тудырады. Нақты шешім – жаңа стереоскопиялық камераларға инвестиция жасау. Сонымен қатар, 2D камерада оңай болатын кейбір кинотрюктер 3D-де түсіру кезінде орындалмайды. Демек, осы арзан трюктерді қымбат CGI-мен алмастыру қажет. 2008 жылы «Жер орталығына саяхат» Digital 3D форматында шығарылған алғашқы Fusion Camera System жүйесімен түсірілген алғашқы толық метражды фильм болды, одан кейін тағы бірнеше фильм түсірілді. «Аватар» (2009) адам көзінің суретті қалай көретініне негіделген 3D технологиясымен түсірілді. Бұл технология қолданыстағы 3D камера жүйесінен жақсырақ болды. Көптеген 3D камералар әлі де екі камераны қатар қосып жұмыс істейді, ал жаңа конструкциялар сәуле бөлушімен немесе екі камера линзасы бір құрылғыға біріктірілген күйде келеді. Цифрлық кинокамералар 3D түсіру үшін міндетті емес, бірақ түсірілген материалдың басым бөлігі осы форматта жасалады. Фильмге түсіруге болатын форматтарға IMAX 3D және Cine 160 жатады.

Анимация

1930 және 1940 жылдары Флейшер студиясы кеңейтілген стереоскопиялық 3D фондары бар бірнеше мультфильмдер жасады, оның ішінде Попай, Бетти Буп және Супермен мультфильмдерінен бірнешеуі. 1950 жылдардың басында және ортасында ірі анимациялық киностудиялардың жартысы ғана дәстүрлі 3D анимациялық қысқаметражды фильмдер жасаумен тәжірибе жасады. Уолт Дисней студиясы кинотеатрлар үшін стереоскопиялық 3D форматында екі дәстүрлі анимациялық қысқаметражды фильм түсірді: «Музыкадағы оқиғалар: Мелодия» (1953) және Дональд Дактің «Жер жетушілерге жұмыс» (1953) мультфильмі. Warner Brothers 3D форматында тек бір мультфильм шығарды: Багс Банни есімді «Жылқышы Раббит» (1953). Famous Studios 3D форматында екі мультфильм шығарды: Попай мультфильмі «Popeye, the Ace of Space» (1953) және Каспер Достық Рух мультфильмі «Boo Moon» (1954). Уолтер Ланц студиясы «Вуди Вудпекер» мультфильмін – «Гипнотикалық Хик» (1953) түсірді, оны Universal таратты. 1950 жылдардың соңынан 2000 жылдардың ортасына дейін кинотеатрларда 3D дисплей үшін анимациялық фильмдер өндірілген жоқ. Бірақ кейбір фильмдерде 3D фондар қолданылды. Бір ерекше жағдай – «Жұлдыз іздеуші: Орин туралы аңыз». CGI анимациялық фильмдерді екі виртуалды камераны пайдалану арқылы стереоскопиялық 3D нұсқасында көрсетуге болады. Тоқтату анимациялық 3D фильмдері тірі фильмдерге ұқсас екі камерамен түсіріледі. 2004 жылы «Поляр экспресі» – алғашқы стереоскопиялық 3D компьютерлік анимациялық фильм болды. 3D нұсқасы тек IMAX кинотеатрларында көрсетілді. 2005 жылдың қараша айында Walt Disney Studio Entertainment «Тауық кішкентайды» цифрлық 3D форматында шығарды, бұл Диснейдің 3D форматындағы алғашқы CGI анимациялық фильмі болды. Фильм пост-өндірісте 2D форматынан 3D форматына ауыстырылды. nWave Pictures компаниясының «Fly Me to the Moon» (2008) фильмі 3D үшін жасалған және әлемдегі цифрлық кинотеатрларда тек 3D форматында көрсетілген алғашқы анимациялық фильм болды. Содан бері ешбір анимациялық фильм тек 3D форматында шығарылмады. DreamWorks Animation компаниясының алғашқы 3D фильмі «Шайтанға қарсы шексіздер» 2009 жылы шықты және Intel компаниясы жасаған, анимециялық 3D бейнелерді шығаруға арналған InTru3D деп аталатын жаңа цифрлық рендеринг процесі қолданылды. InTru3D кинотеатрларда 3D фильмдерді көрсету үшін қолданылмайды, олар RealD 3D немесе IMAX 3D форматында көрсетіледі.

In the 1930s and 1940s Fleischer Studios made several cartoons with extensive stereoscopic 3D backgrounds, including several Popeye, Betty Boop, and Superman cartoons. In the early to mid 1950s, only half of the major Animation film studios operation experimented with creating traditional 3D animated short subjects. Walt Disney Studio produced two traditional animation short for stereoscopic 3D, for cinemas. Adventures in Music: Melody (1953), and the Donald Duck cartoon Working for Peanuts (1953). Warner Brothers only produced a single cartoon in 3D: Lumber Jack Rabbit (1953) starring Bugs Bunny. Famous Studios produced two cartoons in 3D, the Popeye cartoon Popeye, the Ace of Space (1953), and the Casper the Friendly Ghost cartoon Boo Moon (1954). Walter Lantz Studio produced the Woody Woodpecker cartoon Hypnotic Hick (1953), which was distributed by Universal. From the late 1950s until the mid 2000s almost no animation was produced for 3D display in theaters. Although several films used 3D backgrounds. One exception is Starchaser: The Legend of Orin. CGI animated films can be rendered as stereoscopic 3D version by using two virtual cameras. Stop motion animated 3D films are photographed with two cameras similar to live action 3D films. In 2004 The Polar Express was the first stereoscopic 3D computer animated feature film. The 3D version was solely released in Imax theaters. In November 2005, Walt Disney Studio Entertainment released Chicken Little in digital 3D format, being Disney's first CGI animated film in 3D. The film was converted from 2D into 3D in post production. nWave Pictures' Fly Me to the Moon (2008) was actually the first animated film created for 3D and released exclusively in 3D in digital theaters around the world. No other animation films have released solely in 3D since. The first 3D feature by DreamWorks Animation, Monsters vs Aliens, followed in 2009 and used a new digital rendering process called InTru3D, which was developed by Intel to create more realistic animated 3D images. InTru3D is not used to exhibit 3D films in theaters; they are shown in either RealD 3D or IMAX 3D.

2D-дан 3D-ға түрлендіру

3D модельдерден жасалған 2D CGI анимациялық фильмдер болған жағдайда, 3D нұсқасын жасау үшін модельдерге оралуға болады. Барлық басқа 2D фильмдер үшін басқа техникалар қолданылуы тиіс. Мысалы, 1993 жылғы "Рождество алдындағы қорқыныш" фильмінің 3D қайта шығарылуы үшін Walt Disney Pictures әрбір түпнұсқа кадрды сканерлеп, сол көз және оң көз нұсқаларын жасау үшін өңдеген. Қазір ондаған фильмдер 2D-ден 3D-ге түрлендірілді. 2D-ден 3D-ге түрлендіру үшін бірнеше тәсілдер бар, ең маңыздысы – тереңдікке негізделген әдістер. Дегенмен, 3D-ге түрлендіруде қиындықтар бар. 2D-де перспективалық көрініс үшін қажетті ақпарат болмайды. Кейбір теледидарлар 2D контентті 3D-ге түрлендіретін 3D процессормен жабдықталған. Әдетте, жоғары кадр жиілігіндегі контентте (ал кейбір өте баяу процессорларда тіпті қалыпты кадр жиілігінде де) процессордың жылдамдығы жеткіліксіз болып, кешігу пайда болуы мүмкін. Бұл ерекше визуалды эффектілерге алып келуі мүмкін.

Анаглиф

Анаглифтік суреттер театрлық 3D-ді көрсетудің алғашқы әдісі болды және көпшілік үшін стереоскопиямен ең көп байланысты, әсіресе театрлық емес 3D медиа, мысалы, комикс кітаптары мен 3D теледидар хабарларында поляризация тиімді болмайды. Олар өндірісі мен көрсетілімінің қарапайымдылығымен танымал болды. Алғашқы анаглифтік фильмді 1915 жылы Эдвин С. Портер ойлап тапты. Алғашқы театрлық көрсетілімдер осы жүйемен жасалса да, 1950-1980 жылдардағы 3D фильмдердің көп бөлігі бастапқыда поляризацияланған. Анаглифте екі сурет екі сүзгі арқылы, біреуі қызыл, біреуі көк түсті, қосымша жарық режимінде біріктіріледі. Субтрактивті жарық жағдайында екі сурет ақ қағазға бір-бірін толықтыратын түстермен басылады. Әр көзінде түрлі-түсті сүзгісі бар көзілдіріктер сүзгінің түсін жойып, толықтыратын түсті қараға айналдыра отырып, тиісті суреттерді бөліп алады. Анаглифтік суреттерді параллель көру немесе қиылысқан көз стереограммаларына қарағанда қарастыру оңай, бірақ соңғы түрлері жарқын және дәл түстерді ұсынады, әсіресе қызыл компонентте, ол тіпті ең жақсы түсті анаглифтерде де сөндіріледі немесе қанықпайды. Анахром деп аталатын өтемақылық техникада техникамен байланысты патенттелген көзілдіріктерде сәл мөлдір кьян сүзгісі қолданылады. Процесс анаглифтік кескінді параллаксты азайту үшін қайта конфигурациялайды. Әдеттегі қызыл және көк түсті анаглифтік сүзгі жүйесіне балама ретінде ColorCode 3D патенттелген анаглифтік жүйе, ол NTSC теледидар стандартымен бірлесіп анаглифтік суретті көрсету үшін ойлап табылды, онда қызыл арна көбінесе бұзылады. ColorCode экранда сары және қою көк түстерді пайдаланады, ал көзілдіріктің линзалары - қызғылт сары және қою көк түстер. Поляризациялық 3D жүйесі 1952 жылы Bwana Devil үшін қолданылғаннан бері театрлық қойылымдар үшін стандарт болып табылады (сызықтық поляризациямен). Әрбір сүзгіде ұқсас поляризацияланған жарық ғана өтеді және әртүрлі поляризацияланған жарықты тоқтатады, әр көз әртүрлі суретті көреді. Бұл екі көзге бірдей көріністі көрсету арқылы үш өлшемді эффект жасау үшін қолданылады, бірақ сәл әртүрлі перспективалардан суреттеледі. Бас бақылауының қажеті болмағандықтан, барлық көрермендер стереоскопиялық суреттерді бір уақытта көре алады. Дөңгелек поляризацияның сызықтық поляризацияға қарағанда артықшылығы бар, өйткені көрерменге поляризацияның дұрыс жұмыс істеуі үшін басын тік және экранмен сәйкестендірудің қажеті жоқ. Сызықтық поляризация кезінде көзілдіріктерді бүйірге бұру сүзгілердің экран сүзгілерімен сәйкестенбеуіне әкеледі, бұл суреттің сарғуына және әр көздің қарама-қарсы кадрды оңай көруіне себеп болады. Дөңгелек поляризация үшін поляризациялық эффект көрерменнің басы экранмен қалай тура тұрғанына қарамастан, яғни бүйірінен көлбеу немесе тіпті кері бұрылғанда да жұмыс істейді. Сол көз тек өзіне арналған суретті көреді, және керісінше, суреттің сарғуы немесе араласуы болмайды. Дегенмен, 3D кинофильмдер бас бұрмаламай көруге арналған, ал кез келген елеулі бас бұрмалау дұрыс емес параллаксқа және бинокулярлық бірігудің болмауына әкеледі. RealD жағдайында проектор линзасының алдына полярлығын секундына 144 рет ауыстыра алатын дөңгелек поляризациялайтын сұйық кристалды сүзгі орналастырылады. Сол және оң көздің суреттері кезектесіп көрсетілетіндіктен, тек бір проектор қажет. Sony компаниясы RealD XLS деп аталатын жаңа жүйеге ие, ол екі дөңгелек поляризацияланған суретті бір уақытта көрсетеді: Бір 4K проектор (4096 × 2160 ажыратымдылығы) екі 2K суретті (2048 × 1080 ажыратымдылығы) бір уақытта бір-біріне қоса көрсетеді, арнайы линза тіркемесі поляризациялайды және суреттерді жобалайды. Дәстүрлі 35 мм проекторларға "үстінен және астынан" форматында фильмді көрсету үшін оптикалық қосымшалар қосылуы мүмкін, онда әрбір сурет жұбы бір кадр ішінде жинақталады. Екі сурет әртүрлі поляризатор арқылы экранға түсіріледі. Бұл театрды 3D-ге айналдырудың өте тиімді әдісі, өйткені тек қосымшалар мен деполяризацияланбайтын экран беті қажет, сандық 3D проекцияға айналдыру емес. Thomson Technicolor қазіргі уақытта осы типтегі адаптерді шығарады. Бұл жүйелер үшін металл экран қажет, өйткені металл емес беттерден шағылыс жарықтың поляризациясын жояды. Поляризацияланған стереоскопиялық суреттер 1936 жылдан бері қолданылып келеді, ол кезде Эдвин Х. Лэнд оны алғаш рет кинофильмдерге қолданды. 1952-1955 жылдардағы "3D фильмдер маниясы" деп аталатын фильмдер театрларда тек сызықтық поляризациялық проекция және көзілдіріктер арқылы ұсынылды. Осы кезеңде көрсетілген 3D фильмдердің өте аз бөлігі анаглифтік түсті сүзгі әдісін қолданды. Сызықтық поляризация тұтыну деңгейіндегі стерео проекторлармен де қолданылды. Поляризация 1980 жылдардағы 3D жаңғыру кезінде де қолданылды. 2000 жылдары компьютерлік анимация, DVD және басқа медиадан бәсекелестік, сандық проекция және күрделі IMAX 70 мм фильмдік проекторларды пайдалану поляризацияланған 3D фильмдердің жаңа толқынына мүмкіндік берді. Поляризацияның барлық түрлері көрсетілген суреттің қараюына және 3D емес суреттермен салыстырғанда нашар контрастқа әкеледі. Лампалардан шыққан жарық әдетте поляризацияның кездейсоқ жиынтығы ретінде шығарылады, ал поляризациялық сүзгі жарықтың бір бөлігін ғана өткізеді. Нәтижесінде экрандағы сурет қараңғырақ болады. Бұл қараю проектор жарық көзінің жарықтығын арттыру арқылы өтемақыланады. Егер бастапқы поляризациялық сүзгі лампа мен сурет жасау элементінің арасына орналастырылса, сурет элементіне түсетін жарық интенсивтігі поляризациялық сүзгісіздей жоғары болмайды, ал экранға берілетін жалпы сурет контрасты әсер етпейді.

Anaglyph images were the earliest method of presenting theatrical 3D, and the one most commonly associated with stereoscopy by the public at large, mostly because of non theatrical 3D media such as comic books and 3D television broadcasts, where polarization is not practical. They were made popular because of the ease of their production and exhibition. The first anaglyph film was invented in 1915 by Edwin S Porter. Though the earliest theatrical presentations were done with this system, most 3D films from the 1950s and 1980s were originally shown polarized. In an anaglyph, the two images are superimposed in an additive light setting through two filters, one red and one cyan. In a subtractive light setting, the two images are printed in the same complementary colors on white paper. Glasses with colored filters in each eye separate the appropriate images by canceling the filter color out and rendering the complementary color black. Anaglyph images are much easier to view than either parallel sighting or crossed eye stereograms, although the latter types offer bright and accurate color rendering, particularly in the red component, which is muted, or desaturated with even the best color anaglyphs. A compensating technique, commonly known as Anachrome, uses a slightly more transparent cyan filter in the patented glasses associated with the technique. Process reconfigures the typical anaglyph image to have less parallax. An alternative to the usual red and cyan filter system of anaglyph is ColorCode 3 D, a patented anaglyph system which was invented in order to present an anaglyph image in conjunction with the NTSC television standard, in which the red channel is often compromised. ColorCode uses the complementary colors of yellow and dark blue on screen, and the colors of the glasses' lenses are amber and dark blue. The polarization 3D system has been the standard for theatrical presentations since it was used for Bwana Devil in 1952, with linear polarization). As each filter passes only that light which is similarly polarized and blocks the light polarized differently, each eye sees a different image. This is used to produce a three dimensional effect by projecting the same scene into both eyes, but depicted from slightly different perspectives. Since no head tracking is involved, the entire audience can view the stereoscopic images at the same time. Circular polarization has an advantage over linear polarization, in that the viewer does not need to have their head upright and aligned with the screen for the polarization to work properly. With linear polarization, turning the glasses sideways causes the filters to go out of alignment with the screen filters causing the image to fade and for each eye to see the opposite frame more easily. For circular polarization, the polarizing effect works regardless of how the viewer's head is aligned with the screen such as tilted sideways, or even upside down. The left eye will still only see the image intended for it, and vice versa, without fading or crosstalk. Nonetheless, 3D cinema films are made to be viewed without head tilt, and any significant head tilt will result in incorrect parallax and prevent binocular fusion. In the case of RealD a circularly polarizing liquid crystal filter which can switch polarity 144 times per second is placed in front of the projector lens. Only one projector is needed, as the left and right eye images are displayed alternately. Sony features a new system called RealD XLS, which shows both circular polarized images simultaneously: A single 4K projector (4096×2160 resolution) displays both 2K images (2048×1080 resolution) on top of each other at the same time, a special lens attachment polarizes and projects the images. Optical attachments can be added to traditional 35mm projectors to adapt them for projecting film in the "over and under" format, in which each pair of images is stacked within one frame of film. The two images are projected through different polarizers and superimposed on the screen. This is a very cost effective way to convert a theater for 3 D as all that is needed are the attachments and a non depolarizing screen surface, rather than a conversion to digital 3 D projection. Thomson Technicolor currently produces an adapter of this type. A metallic screen is necessary for these systems as reflection from non metallic surfaces destroys the polarization of the light. Polarized stereoscopic pictures have been around since 1936, when Edwin H. Land first applied it to motion pictures. The so called "3 D movie craze" in the years 1952 through 1955 was almost entirely offered in theaters using linear polarizing projection and glasses. Only a minute amount of the total 3D films shown in the period used the anaglyph color filter method. Linear polarization was likewise used with consumer level stereo projectors. Polarization was also used during the 3D revival of the 1980s. In the 2000s, computer animation, competition from DVDs and other media, digital projection, and the use of sophisticated IMAX 70mm film projectors, have created an opportunity for a new wave of polarized 3D films. All types of polarization will result in a darkening of the displayed image and poorer contrast compared to non 3D images. Light from lamps is normally emitted as a random collection of polarizations, while a polarization filter only passes a fraction of the light. As a result, the screen image is darker. This darkening can be compensated by increasing the brightness of the projector light source. If the initial polarization filter is inserted between the lamp and the image generation element, the light intensity striking the image element is not any higher than normal without the polarizing filter, and overall image contrast transmitted to the screen is not affected.

Белсенді саңылау

Бұл технологияда экранға қарама-қарсы көздің суреті көрсетілгенде, әрбір тиісті көздің жарығын тоқтатуға арналған механизм қолданылады. Бұл технология Eclipse әдісімен бастау алды, онда проектор сол және оң суреттерді кезектестіре алмастырып, экрандағы суреттермен синхронды түрде көзілдіріктің немесе көрерменнің жақтауларын ашып, жабады. Бұл 1922 жылы қысқа мерзімге қолданылған Teleview жүйесінің негізі болды. Eclipse әдісінің жаңа нұсқасы LCD жапқыш көзілдіріктерімен келді. Сұйық кристалдан жасалған көзілдіріктер, кинотеатр, теледидар немесе компьютер экранындағы суреттермен синхронды түрде жарықты өткізеді, алмастырып көрсету принципін пайдаланады. Бұл әдіс nVidia, XpanD 3D және бұрынғы IMAX жүйелерінде қолданылады. Бұл әдістің кемшілігі – әр көрушінің қымбат, электрондық көзілдірік киюі және оларды сымсыз сигнал немесе қосылған сым арқылы дисплей жүйесімен синхрондау қажеттігі. Жапқыш көзілдіріктер поляризацияланған көзілдіріктердің көпшілігінен ауыр, бірақ жеңіл модельдер кейбір күн көзілдіріктерінен немесе премиум поляризацияланған көзілдіріктерден ауыр емес. Дегенмен, бұл жүйелер проекцияланған суреттер үшін күміс экранды қажет етпейді. Сұйық кристалды жарық клапандары екі поляризациялық сүзгі арасында жарықты бұру арқылы жұмыс істейді. Осы ішкі поляризаторлардың арқасында LCD жапқыш көзілдіріктері кез келген LCD, плазма немесе проектордың бейне көзінің суретін қараңғылатады, нәтижесінде суреттер көңілсіз көрінеді және 3D емес қараумен салыстырғанда контраст төмендейді. Бұл міндетті түрде қолдану мәселесі емес; өте жарық және нашар қараңғы түсті деңгейі бар кейбір дисплейлер үшін LCD жапқыш көзілдіріктері бейне сапасын жақсарта алады.

Тосқауыл сүзгі технологиясы

Dolby 3D оң көз үшін қызыл, жасыл және көк түстің нақты толқын ұзындықтарын, ал сол көз үшін қызыл, жасыл және көк түстің басқа толқын ұзындықтарын пайдаланады. Өте нақты толқын ұзындықтарын сүзгілейтін көзілдірік киген адамға 3D суретті көруге мүмкіндік береді. Бұл технология кинотеатрлардағы ең көп таралған 3D дисплей жүйесі болып табылатын RealD сияқты поляризацияланған жүйелерге қажетті қымбат күміс экрандарды жояды. Дегенмен, бұл поляризацияланған жүйелерге қарағанда әлдеқайда қымбат көзілдіріктерді қажет етеді. Ол сондай-ақ спектралды гребенка сүзгісі немесе толқын ұзындығының мультиплекстік визуализациясы деп те аталады.

Жақында ұсынылған Omega 3D/Panavision 3D жүйесі де осы технологияны қолданады, бірақ кеңірек спектрмен және "гребенкаға" көбірек "тістермен" (Omega/Panavision жүйесінде әр көз үшін 5). Көзге көбірек спектрлік жолақтарды қолдану Dolby жүйесіне қажетті суретті түс бойынша өңдеу қажеттілігін жояды. Көздің көру спектрін тең бөлу көрерменге жарық энергиясы мен түс тепе-теңдігі шамамен 50:50 болатындықтан, көбірек "жаңғақтық" сезімін береді. Dolby жүйесі сияқты, Omega жүйесін де ақ немесе күміс экрандармен қолдануға болады. Бірақ оны фильмдік немесе цифрлық проекторлармен қолдануға болады, Dolby сүзгілерінен айырмашылығы, Dolby-дің түс түзетуші процессоры бар цифрлық жүйеде ғана қолданылады. Omega/Panavision жүйесі сондай-ақ олардың көзілдіріктерін Dolby-де қолданылатын көзілдіріктерге қарағанда арзан өндіруге болады деп мәлімдейді. 2012 жылдың маусым айында Panavision атынан Omega 3D/Panavision 3D жүйесін сатқан DPVO Theatrical компаниясы "қиын жаһандық экономикалық және 3D нарық жағдайларын" келтіре отырып, оны тоқтатты. DPVO өзінің бизнес-операцияларын таратып бірақ, Omega Optical 3D жүйелерін театр емес нарықтарға сатуды және насихаттауды жалғастыруда. Omega Optical компаниясының 3D жүйесі проекциялық сүзгілер мен 3D көзілдіріктерін қамтиды. Пассивті стереоскопиялық 3D жүйесіне қосымша, Omega Optical анаглифтік 3D көзілдіріктерін жетілдірді. Omega-ның қызыл/көк түсті анаглифтік шынылары күрделі металл оксидінің жұқа пленкалық жабыны мен жоғары сапалы қыздырылған шыны оптикасын қолданады.

Автостереоскопия

Бұл әдісте стереоскопиялық суретті көру үшін көзілдірік қажет емес. Линзалық линзалар және параллакс кедергілері технологиясы бір бетке екі (немесе одан да көп) суретті тар, бірін-кезек тізілген жолақтарда орналастыруды және экранды пайдалануды қамтиды, ол параллакс кедергілері жағдайында екі суреттің жолақтарының біреуін жабатын немесе линзалық басылымдарда сурет жолақтарын бүгіп, оны бүкіл суретті толтырғандай етіп көрсету үшін теңдей тар линзаларды қолданады. Стереоскопиялық эффектіні жасау үшін адам бір көзімен бір суретті, екінші көзімен екінші суретті көретіндей етіп орналасуы керек. Екі сурет те жоғары сезімталдыққа ие, толқынды экранға проекцияланады, ол жарықты өткір бұрыштарда шағылыстырады. Стереоскопиялық суретті көру үшін көрермен экранға дерлік перпендикуляр болатын өте тар бұрышта отыруы керек, бұл көрермендер санының шектелуіне әкеледі. Линзалық технология 1940-1948 жылдары Ресейде көптеген қысқаметражды фильмдерді көрсету үшін қолданылған.

Театрлық көрсетілімдерде қолданылуы шектеулі болғанымен, линзалық технология түрлі жаңалықтар үшін кеңінен қолданылған және тіпті әуесқой 3D фотосуреттерде де пайдаланылған. Жақында Fujifilm FinePix Real 3D автостереоскопиялық дисплейі 2009 жылы шығарылды. Бұл технологияның басқа мысалдары ретінде мониторлардағы, ноутбуктердегі, теледидарлардағы, ұялы телефондардағы және Nintendo 3DS сияқты ойын құрылғыларындағы автостереоскопиялық LCD дисплейлері бар.

Денсаулыққа әсері

Кейбір көрермендер 3D фильмдерді көргеннен кейін бас ауруы мен көз шаршауына шағымданады. Қозғалыс ауруы, басқа да денсаулық мәселелерімен қатар, 3D көрсетулерде оңай туындайды. Жүргізілген бір зерттеуде 3D фильмдер көретін адамдардың шамамен 55%-ы әртүрлі деңгейде бас ауруы, құсық пен бағдаршалықты жоғалту сезіміне тап болады. Көздің шаршауын азайту үшін 3D бейнелерді 2D форматқа айналдыратын көзілдіріктер жасалған. 3D фильмнің адам көруіне жат екі негізгі әсері бар: бейнелердің толық бөлінбеуінен туындайтын көздер арасындағы қиылысу және объектінің экранның алдында немесе артындағы қабылданатын орны мен экрандағы жарықтың шығу тегі арасындағы айырмашылықтан туындайтын конвергенция мен аккомодация арасындағы үйлесімсіздік. Шамамен 12% адам түрлі медициналық жағдайларға байланысты 3D бейнелерді дұрыс көре алмайды деп есептеледі. Тағы бір эксперимент бойынша, 30%-ға жуық адамның стереоскопиялық көру қабілеті өте нашар, бұл стереоскопиялық айырмашылыққа негізделген тереңдікті сезінуге кедерес келтіреді. Бұл олар үшін сандық стерео эффектісінің сүңгу сезімін жояды немесе айтарлықтай азайтады. Соңғы кезде жануарлардың көзіндегі таяқшалар мен конусшалардың әрқайсысы белгілі бір таяқша немесе конусқа фокус келген нысанның нүктесіне дейінгі қашықтықты өлшей алатыны анықталды. Әрбір таяқша немесе конус LIDAR (Жарыққа анықтау және қашықтық өлшеу) құрылması ретінде пассивті түрде жұмыс істей алады. Линза әрбір пиксель үшін қашықтығы өлшенетін нысанның нүктесін таңдайды; яғни, адамдар 3D-ді әр көзбен жеке-жеке көре алады. Егер ми осы қабілетті стереоскопиялық эффект пен басқа да көрсеткіштермен бірге қолданса, ешбір стереоскопиялық жүйе миға нағыз 3D суретті көрсетуге шамасы келмейді. Француз Ұлттық зерттеу агенттігі (ANR) 3D фильмдерді көрудің әсерін, оның құрылымын және қабылдануын түсіну мақсатында көп салалы зерттеулерді қаржыландырды.

Сын

Toy Story-ден кейін 10 нашар CG фильм шықты, себебі барлығы фильмнің сәттілігі CG-ге байланысты деп ойлады, керемет суреттерге емес, әдемі жасалған және жүректі жылытатын кейіпкерлерге. Қазір адамдар 2D фильмдерді 3D-ге жылдам түрлендіруде, бірақ біз сондай іс жасаған жоқпыз. Олар сондай нәтиже күтеді, алайда шын мәнінде олар 3D-нің қабылдануына қарсы жұмыс істейді, себебі олар нашар өнім шығарады. "Аватар" режиссері Джеймс Кэмерон. Фильм сыншысы Марк Кермод 3D фильмге "ешқандай үлкен құндылық" қоспайды деп мәлімдеді және ол "Аватар" ұнаса да, фильмде көрген көптеген әсерлі нәрселердің 3D-мен еш қатысы жоқ екенін айтты. Кермод 3D фильмнің ашық сынышысы болды, ол осы әсерді "мағынасыздық" деп сипаттап, "өткір, өткір 3D стереоскопиялық көруді" жою үшін 3D көзілдіріктен екі оң немесе сол линзаны пайдалануды ұсынады, бірақ бұл әдіс 3D фильмнен болатын жарықтың үлкен жоғалуын жақсартпайды. Осы "2D көзілдіріктердің" түрлері сатылуда. "Виртуалды кеңістік – болашақ фильмдер" мақаласында айтылғандай, 3D әсері немесе стереоскопиялық көру көздер арасындағы қашықтыққа байланысты, ол шамамен 2,5 дюйм. Бұл тереңдікті қабылдау тек басқа жақын жерде ғана байқалады, шамамен қол ұзындығында. Ол тек инеге жіп салу сияқты жұмыстарда ғана пайдалы. Осыдан кейін фильмдерде, камераға жақын жерде ештеңе көрсетілмеген жағдайда, 3D әсері байқалмайды және фильмнің барысында тез ұмытылады. Режиссер Кристофер Нолан дәстүрлі фильмнің тереңдікті қабылдауға мүмкіндік бермейтінін сынға алды, айта келе: "Менің ойымша, оны 3D деп атау жаңылыс. Кинодағы бейнелердің мәні – үш өлшемділік. Біздің тереңдік белгілеріміздің 95% тұйықталу, ажыратымдылық, түс және т.б. арқылы келеді, сондықтан 2D фильмді "2D фильм" деп атау идеясы сәл шатастырады". Нолан сондай-ақ, қажетті цифрлық бейнеде түсіру жеткілікті жоғары сапалы бейне бермейтінін және 3D камералар prime (зумсыз) линзалармен жабдықтала алмайтынын сынға алды. Эберт "3D-ні опция ретінде қабылдамаса да", оны дәстүрлі фильмнің орнына қоюға қарсы болды және MaxiVision48 сияқты 2D технологияларын артық көрді, олар сурет аумағын/ажыратымдылықты және секундына кадрларды жақсартады. 2D жарықтығының кино стандарты – 14 фут-ламберт (48 кандела шаршы метрге), SMPTE 196M стандарты бойынша. 2012 жылға дейін 3D жарықтығы үшін ресми стандарт болған жоқ. Алайда, индустрияның де-факто стандартына сәйкес, "қабылданатын жарықтылық диапазоны" 3,5 fL (12 cd/m2) дейін төмендеді – бұл стандартты 2D жарықтығының 25%-ы. Кристофер Нолан жарықтың жоғалуы туралы былай деді: "Сіз мұны сезінбейсіз, себебі сіз "сол әлемде" болғаннан кейін көзіңіз өтемақы төлейді, бірақ театрларды дұрыс жарыққа келтіру үшін жылдар бойы күрескеннен кейін, біз барлық нәрсеге поляризациялық сүзгілерді қоймаймыз". 2012 жылдың қыркүйегінде DCI стандарттау органы 3D проекцияның жарықтығын 7 fL (24 cd/m2) деп атап, 5–9 fL (17–31 cd/m2) қабылданатын диапазонды ұсынатын "ұсынылатын практиканы" жариялады. Қазіргі технологиямен қанша кинотеатрдың осындай жарық деңгейіне жете алатыны белгісіз. Лазерлік проекция жүйелерінің прототиптері киноэкранында 3D үшін 14 fL (48 cd/m2) жетті.

Rquote|right|After Toy Story, there were 10 really bad CG movies because everybody thought the success of that film was CG and not great characters that were beautifully designed and heartwarming. Now, you've got people quickly converting movies from 2D to 3D, which is not what we did. They're expecting the same result, when in fact they will probably work against the adoption of 3D because they'll be putting out an inferior product.| Avatar director James Cameron

Film critic Mark Kermode argued that 3D adds "not that much" value to a film, and said that, while he liked Avatar, the many impressive things he saw in the film had nothing to do with 3D. Kermode has been an outspoken critic of 3D film describing the effect as a "nonsense" and recommends using two right or left lenses from the 3D glasses to cut out the "pointy, pointy 3D stereoscopic vision", although this technique still does not improve the huge brightness loss from a 3D film. Versions of these "2 D glasses" are being marketed. As pointed out in the article "Virtual Space – the movies of the future" in real life the 3D effect, or stereoscopic vision, depends on the distance between the eyes, which is only about 2 1/2 inches. The depth perception this affords is only noticeable near to the head – at about arms length. It is only useful for such tasks as threading a needle. It follows that in films portraying real life, where nothing is ever shown so close to the camera, the 3D effect is not noticeable and is soon forgotten as the film proceeds. Director Christopher Nolan has criticised the notion that traditional film does not allow depth perception, saying "I think it's a misnomer to call it 3D versus 2D. The whole point of cinematic imagery is it's three dimensional You know 95% of our depth cues come from occlusion, resolution, color and so forth, so the idea of calling a 2D movie a '2D movie' is a little misleading." Nolan also criticised that shooting on the required digital video does not offer a high enough quality image and that 3D cameras cannot be equipped with prime (non zoom) lenses. While Ebert was "not opposed to 3 D as an option", he opposed it as a replacement for traditional film, and preferred 2 D technologies such as MaxiVision48 that improve image area/resolution and frames per second. The 2D brightness cinema standard is 14 foot lamberts (48 candela per square metre), as set by the SMPTE standard 196M. as of 2012, there is no official standard for 3D brightness. According to the industry de facto standard, however, the "acceptable brightness range" goes as low as 3.5 fL (12 cd/m2) – just 25% of the standard 2D brightness. Among others, Christopher Nolan has criticized the huge brightness loss: "You're not that aware of it because once you're 'in that world,' your eye compensates, but having struggled for years to get theaters up to the proper brightness, we're not sticking polarized filters in everything." In September 2012, the DCI standards body issued a "recommended practice" calling for a 3D projection brightness of 7 fL (24 cd/m2), with an acceptable range of 5–9 fL (17–31 cd/m2). It is not known how many theaters actually achieve such light levels with current technology. Prototype laser projection systems have reached 14 fL (48 cd/m2) for 3D on a cinema screen.

Қайта құрудан кейінгі кезең

Тағы бір маңызды сын – 21-шы ғасырдағы көптеген фильмдер 3D форматында түсірілмеген, түсірілген соң 3D-ге түрлендірілген. Бұл процестің сапасын сынға алған кинорежиссерлер қатарында Джеймс Кэмерон (оның "Аватар" фильмі көбінесе бастапқыда 3D форматында жасалған, ал кейбір бөліктері 2D форматында түсірілген және 3D-нің қайта жандануына үлкен үлес қосылған) және Майкл Бэй бар. Дегенмен, Кэмерон қажетті уақыт берілсе және режиссердің қатысуымен 2D-ден 3D-ге сапалы түрлендіру жасауға болатынын айтты. Кэмеронның "Титаник" фильмі 2012 жылы 3D форматына түрлендірілді, бұл 60 аптаға созылып, 18 миллион долларға бағаланды. Ал бастапқы компьютерлік модельдері сақталған компьютерлік анимациялық фильмдерді тереңдік туралы ақпарат әлі де қолда бар болғандықтан, оны тұжырымдауға немесе шамалауға қажеттілік болмайды, 3D форматында оңай түсіруге болады. Мұндай жұмыс "Ойыншықтар әңгімесі" және тағы да басқа фильмдерде жасалған.