Кіріспе
Мали мәдениетінің бір қыры
Мали музыкасы, көптеген африкалық елдер сияқты, этникалық тұрғыдан алуан түрлі, бірақ бір ықпал басым: бұл ежелгі Мали империясының Мандинка (шамамен 1230-1600 жылдар) ықпалы. Мали халқының шамамен 50% -ын манде халқы (бамбара, мандинка, сонинке) құрайды; басқа этникалық топтарға фулалар (17%), гур тілінде сөйлейтіндер (12%), соңғайлар (6%), туарегтер және маврлар (10%) кіреді. Салиф Кейта, ақсүйек тегінен туған малилік, әнші болып, манде негізіндегі афропопты әлемге таныстырды, дәстүрлі киімдер мен стильдерді қабылдады. Корада ойнайтын Сидики Диабате мен Тумани Диабате де халықаралық деңгейде танымал болды, сондай-ақ марқұм соңғай/фула гитарисі Али Фарка Туре және оның ізбасарлары Афель Бокум мен Вье Фарка Туре, туарегтердің «Тинаривен» тобы, «Амаду-э-Мариам» дуеті және Ому Сангаре де танылды. Мори Канте техно әсерімен манде музыкасы арқылы үлкен жетістікке жетті. Халықаралық аренада Малидің танымал музыкасы көбінесе ерлер әртістерімен байланысты болғанымен, кейбір ерекшеліктер де бар: Малидің танымал әншісі және гитарисі Фатумата Диавара тіпті екі «Грэмми» сыйлығына ие болды. Ішкі нарықта, кем дегенде 1980-жылдардан бері, Кандия Куяте сияқты әйел әншілер радио мен теледидарда, базарларда және көшедегі сауда орындарында кеңінен таралған. Жаңағы әншілердің әндерін тыңдаушылар олардың нұсқаулық сипаты, дәстүрді бейнелеуі және сәнді белгілейтін рөлі үшін жақсы көреді.
Ұлттық музыка
Малидің ұлттық әнұраны "Le Mali" ("Мали") деп аталады. Тәуелсіздік алғаннан кейін президент Модибо Кейта басшылығымен оркестрлер мемлекеттік демеушілікке ие болды және үкімет сол кездегі жеті аймақтың бәрі үшін аймақтық оркестрлер құрды. 1962 жылдан бастап оркестрлер Бамакода жыл сайын өткізілетін "Semaines Nationale de la Jeunesse" ("Ұлттық жастар апталары") фестивалінде бақ сынасты. 1968 жылы генерал Муса Траоре ұйымдастырған төңкеріс салдарынан Кейта биліктен құлдырады. Кейтаның өнерге көрсеткен қолдауының көп бөлігі тоқтатылды, бірақ "Semaines Nationale de la Jeunesse" фестивалі "Biennale Artistique et Culturelle de la Jeunesse" деп өзгертіліп, 1970 жылдан бастап екі жылда бір рет өткізіле бастады. Осы кезеңдегі ең белгілі және ықпалды топтардың қатарында алғашқы электрлі би оркестрі Orchestre Nationale A және бүкіл елден 40-қа жуық дәстүрлі музыканттардан құралған, бүгінге дейін жұмыс істеп келе жатқан Ensemble Instrumental National du Mali болды. Малидің екінші президенті Муса Траоре Малидің дәстүрлі музыкасын қолдағандықтан Куба музыкасын жақтырмады. Жыл сайынғы өнер фестивальдері екі жылда бір рет өткізіліп, Биеннале деп аталды. 1980 жылдардың соңында Мали үкіметіне қоғамдық қолдау азайды және мақтау әндерінің қалыпты жағдайды қолдауы мен оның саяси лидерлеріне деген сүйкімділігінен бас тартылды. Этномузыколог Райан Скиннер қазіргі Малидегі музыка мен саясат арасындағы қарым-қатынасты зерттеді.
Дәстүрлі музыка
Малинке, сонинке, сараколе, дюла және бамбара халықтары Мали мәдениетінің негізін құрайды, бірақ Мали империясының аймағы қазіргі Малидің солтүстігіне дейін созылған, онда туарегтер мен мавр халықтары көшпелі шөл мәдениетін сақтап келеді. Шығыс аймақта соңхай, бозо және догон халықтары басым, ал бұрын көшпелі мал өсірушілер болған фула халқы бүкіл елде қоныстанды және қазір Батыс Африканың көп бөлігіндегідей, ауылдар мен қалаларда да тұрып жатыр. Тарихи этникалық қарым-қатынастарды Нигер өзені және елдің кең саванналары жеңілдеткен. Бамбара, малинке, сараколе, догон және соңхай дәстүрлі түрде егіншілікпен айналысады, фула, мавр және туарегтер мал өсірумен, ал бозолар балық аулаумен шұғылданады. Соңғы жылдары бұл байланыс өзгеріп, этникалық топтар дәстүрлі емес, әртүрлі табыс көздерін іздеуде.
Манде музыкасы
Мандинка, Манинка және Бамана халықтарын қамтитын Манде халқы, дәстүрлі халық музыкасымен қатар, сондай-ақ джелиу (жекеше – джели, француз тілінде – гриот) деп аталатын кәсіби орындаушылардың музыкасымен де дамыған, жанды халықтық музыка өнерін қалыптастырды. Манде халқының барлығы Манде империясын құрған аңызға толы батыр Сунжата Кейтадан тарағанын мәлімдейді. Манде тілі Малиде және Буркина-Фасо, Кот-д'Ивуар, Гвинея-Бисау, Гвинея, Сенегал және Гамбияның арасындағы кейбір аймақтарда түрлі диалектілерде қолданылады.
Құралдар
Кора – ең көп таралған дәстүрлі аспап. Ол арфа мен лют аспаптарына ұқсас келеді және 21-ден 25-ке дейін ішекшелері болуы мүмкін. Кораны ойнаудың екі стилі бар: батыс стилі көбінесе Сенегал және Гамбияда кездеседі, ал ол шығыс дәстүрінен гөрі ритмикалық жағынан күрделі, ал шығыс дәстүрі көбірек әнмен байланысты және Мали мен Гвинеяда таралған. Нгони (люттер) мен балафон (ксилофондар) да жиі кездеседі. Манде соққылы аспаптарына тама, джембе және дунун барабандары жатады. Джели Ламин Сумано былай дейді: «Бала үйренгің келсе, Гвинеяға немесе Малиге бар. Кора үйренгің келсе, Гамбияға немесе Малиге бар. Ал н’гони үйренгің келсе, тек Малиге бару керек». Әр аймақ өзінің ерекше аспаптарын дамытқан, бірақ осыған ұқсас аспаптардың түбі Малиден бастау алатынын мойындайды.
Джембе
Дәстүрлі джембе ансамблі көбінесе Манинка және Марака тайпаларымен байланыстырылады: ол негізінен бір кішкентай дунуннан (немесе конкониден) және бір джембе солисінен тұрады. Кейіннен, туындының бойымен тұрақты үлгіні сақтайтын джембе сүйемелдеушісі қосылды, сондай-ақ джели дунунба (қассонке дунун деп те аталады, бұл аспаптың өзіне емес, ойнау стиліне байланысты атаулар) және н'тамани (кішкентай сөйлейтін барабан) да қосылды. Джембемен тарихи байланысы бар көптеген этникалық топтар бар, олардың ішінде Кассонке, Джокараме, Какало, Бобо, Джула, Сусу және басқалары да бар. Күнделікті Манде мәдениетінде әншілердің көпшілігі әйелдер, себебі көптеген дәстүрлі тойлар, әсіресе үйлену тойлары мен крещение рәсімдері, көбінесе әйелдердің қатысуымен өтеді. Көптеген ер және әйел әншілер әлемдік деңгейде танымал. Бұрын әйелдерге кейбір аспаптарда ойнау сирек болса, XXI ғасырда әйелдер өз шеберлігін кеңейтті.
Бамана
Бамана тілін сөйлейтін халықтар Малидің орталық бөлігінде тұрады: бұл тіл Малиде ең көп таралған тіл. Музыка қарапайым, әшекейсіз және пентатоникалық. Баманың дәстүрлі музыкасы филех (жартылай қабақ қол барабаны), гита (ішіне тұқым немесе каури қабықшасы салынған қабақ ыдысы, айналдырғанда дыбыс шығарады), каригньен (металл қырғыш), бонколо барабаны (бір ашық қолмен және жұқа бамбук таяғымен ойналады), кунанфа (сиыр терісімен жабылған үлкен ыдыс барабаны, ашық қолдармен ойналады, сондай-ақ бара немесе чун), гаган (кішкентай, балғамен соққыланатын дунун, джембе ансамблінде ойналатын конкони немесе кенкенімен бірдей). Бамананың әуендік аспаптары көбінесе пентатоникалық құрылымға негізделген. Слат-идиофон бала, 6 ішекті досон н'гони (аңшының латы арфасы) және оның танымал нұсқасы 6-12 ішекті камель н'гони, соку (соңхайлардан алынған саз / кесіртке терісі / жылқы шашы скрипкасы, соку сөзбе-сөз "жылқы құйрығы" дегенді білдіреді) және қазіргі заманғы гитара – Бамана репертуарында жиі кездесетін аспаптар. Бамана мәдениеті Сегу, Сикассо, Вассалу аймағы және Сенегалдың шығысында, Малидің Кайс аймағының шекарасына жақын жерде орналасқан. Бамананың белгілі орындаушыларының қатарында Малидің алғашқы әйел музыкалық жұлдызы Фанта Дамба бар. Дамба және басқа бамана (және манинка) музыканттары Бамако сияқты қалаларда Бажуру деп аталатын гитаралық музыка стилімен танымал (18 ғасырдағы ежелгі патша Туту Джараны мақтан етуші әннің атымен аталған). Бамана джембесі ("джембе" – манинка тілінен француз тіліне аударма, ағылшын тіліндегі дұрыс фонетикалық жазылуы: jenbe) 1990 жылдардың ортасынан бері бүкіл әлемде танымал болды. Бұл Малидегі Бамана халқының дәстүрлі аспабы емес (Бұл дұрыс емес, аспап – манинка/марака халқының аспабы, Баманалар қабылдаған).
Мандинка
Мандинка Мали, Гамбия және Сенегалда тұрады, ал олардың музыкасына көршілері, әсіресе Сенегамбия аймағындағы ең ірі этникалық топтардың екеуі – волоф және жола ықпал етеді. Кора – ең көп таралған аспап.
Маңқа
Манинка музыкасы – Манде мәдениеттерінің ең күрделісі. Ол әшекейлі әрі гептатоникалық, әйел вокалдар мен биге бағытталған ырғақтармен ерекшеленеді. Нгони лютні – ең танымал дәстүрлі аспап. Манинканың ең белгілі музыканттарының көпшілігі Шығыс Гвинеядан шыққан және импортталған аспапқа балафон (дәстүрлі ксилофон) ойнауын бейімдеген гитара музыкасын орындайды. Манинка музыкасының тарихы сегіз ғасырдан астам уақытқа, Манса Сунжата заманына дейін жетеді. Мали империясы тұсында және Сусу халқының ұлы жыншы билеушісі Сумаро Канте Мансамен болған жартылай мифтік бәсекелестігі кезінде Сунжата өзінің жели Диакума Дуасын қарсыласының құпияларын білу үшін жіберді. Ол «Сосо Бала» деп аталатын сиқырлы балафонды, Сумаро күшінің бастауын табады. Сумаро Диакума Дуаның баламен ойнағанын естіп, оны Бала Фассеке Квате (баланың шебері) деп атады. «Сосо Бала» әлі де Гвинеядағы Ниаггсалада Куяте әулетінің ұрпақтарының қолында сақталуда, бұл Малидің қазіргі шекарасының ар жағында орналасқан.
Туарегтер музыкасы
Тинаривен тобы 1982 жылдан бері тамыр татып келе жатқан алғашқы туарегтердің электр музыкалық тобы деп саналады. Олар 2005 жылдың шілде айында Live8 концерті аясында Eden жобасының сахнасында өнер көрсетті.
Фула музыкасы
Фулалар барабан, ходу (ксалам сияқты, банжоға ұқсас терімен қапталған латын аспап) және рити немесе риити (бір ішектік көк аспап) сияқты аспаптарды, сондай-ақ ән айтуды пайдаланады. "Zaghareet" немесе "улуация" – тілді жылдам қозғап, өткір, жоғары дыбыс шығару арқылы жасалатын, дауысты музыканың танымал түрі. Манса Сунжата кейбір фуланилерді Мэнька немесе Бамана этникалық топтары басым болған түрлі аймақтарға қоныстандыруға мәжбүр етті. Сондықтан бүгінде біз Фула есімдерін (Диалло, Диаките, Сангаре, Сидибе) алып жүрген, Фула мәдениетінің белгілерін көрсетіп, бірақ тек Мэнька немесе Бамана тілінде сөйлейтін адамдарды кездестіреміз.
Соңхай музыкасы
Сонгхайлар – тарихы Сонгхай империясына дейін жететін этнолингвистикалық топ, олар Нигер өзенінің орта ағысындағы үлкен иілісте қоныстанған. Али Фарка Туренің ұлы Виу Фарка Туре, Оңтүстік Африкада өткен 2010 жылғы ФИФА әлем чемпионатында шамамен 1 миллиард көрерменнің алдында өнер көрсеткеннен кейін әйгілілікке ие болды. Оның музыкасы Батыс Африка халық әндері мен афроамерикандық блюз гитарасы арасындағы байланысты зерттейтіндіктен, оны "Сахараның Хендрикси" деп те атайды.
XX ғасырдың танымал музыкасы
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін гитара Африканың барлық жерінде кеңінен таралды, бұл африкалық, американдық және британдық әскерлердің араласуының нәтижесінде болды. Малиде би тобы өте танымал болды, әсіресе Бурейма Кейта басқарған Кита оркестрі, «Афро Джаз де Сегу», «Рельс-Банд» және «Пионер Джаз». Импортталған билер, әсіресе румба, вальс және Аргентинадан шыққан танголар көп сұранысқа ие болды. Алайда, 1960 жылдары Куба музыкасының ықпалы арта бастады. 1960 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, малиліктер радио, теледидар және жазбалар арқылы мәдени өркендеуге жаңа мүмкіндіктер ашты. Куба музыкасы 1960 жылдары Малиде танымал болды және бүгінгі күнге дейін де сүйікті музыка түрі болып табылады. Мусса Траоренің түбірлерді жаңғыртуының аясында ескі би тобы жаңа аттармен қайта құрылды. Ең ықпалды топтардың қатарында Тидиан Коне басқарған «Rail Band du Buffet Hôtel de la Gare» тобы, болашақ жұлдыздар Салиф Кейта мен Мори Кантеге жол ашқан, сондай-ақ «Super Biton de Ségou» тобы бар. Fanta Sacko-ның алғашқы «bajourou» LP-сі болған «Fanta Sacko» альбомынан бастап, «бажуру» да танымал бола бастады. Fanta Sacko-ның жетістігі Малиде тұрақты түрде танымал болатын болашақ «желимусо» жұлдыздарына жол ашты. Батыс Африкада әйел әншілердің кең танылуы ерекше құбылыс, бұл Мали музыкасын ерекшелендіреді. 1975 жылы Fanta Damba Еуропаға гастрольдік сапарға шыққан алғашқы «желимусо» болды, ал «бажуру» Малиде кеңінен таралды. Барлық топтар Траоренің түбірлерді жаңғыртуына қатысқан жоқ. 1971 жылы құрылған «Les Ambassadeurs du Motel» Сенегал, Куба және Франциядан импортталған танымал әндерді орындады. «Les Ambassadeurs» және «Rail Band» елдегі ең ірі екі топ болды және олардың арасында қызыққан бәсекелестік туды. Сол кездегі ең танымал әнші Салиф Кейта 1972 жылы «Les Ambassadeurs» тобына өтті. Осыдан кейін екі топ та «Кибару» (сауат ашу) бағдарламасы аясында үлкен концерт берді. Көрермендер қуаныш пен бірлікке бөленді, ал концерт 1970 жылдардағы Мали музыкасының есімде қалған сәттерінің бірі ретінде есте қалды. 1970 жылдардың ортасында «National Badema» тобы құрылды, олар Куба музыкасын орындады және жақын арада Касси Мади Диабате тобына қосылды, ол Манинка мақтау әндерін Куба стиліне енгізу қозғалысын жетекшілік етті.
Шығу
1970 жылдардың соңында Малидегі нашар экономикалық жағдайға байланысты Rail Band және Les Ambassadeurs екеуі де Абиджанға кетіп қалды. Сол жерде Les Ambassadeurs "Mandjou" альбомын жазды, онда олардың ең танымал әні – "Mandjou" кірді. Осы ән Салиф Кейтаның жеке орындаушы ретінде танылуына септігін тигізді. Сол дәуірдегі көптеген белгілі музыканттар да эмиграцияға кетті – Абиджанға, Дакарға, Парижке (Салиф Кейта, Мори Канте), Лондонға, Нью-Йоркке немесе Чикагоға. Олардың жазбалары кеңінен қолжетімді болып қала берді, ал осы эмигранттар манде музыкасына халықаралық назар аударуға көмектесті.
1980 жылдар
Les Ambassadeurs және Rail Band әр түрлі атаулармен жазуларын және концерттерін жалғастырды. 1982 жылы Les Ambassadeurs тобының Kanté Manfila-мен бірге жазған Салиф Кейта тобынан шығып, Ибрагима Силла және француз клавишшісі Жан Филипп Рикиелмен бірге ықпалды «Soro» альбомын жазды. Бұл альбом Мали поп-музыкасына революция жасады, кубалық элементтердің барлығын жойып, рок пен поп музыкасының ықпалын енгізді. Онжылдықтың ортасына қарай Париж Манде би музыкасының жаңа астанасына айналды. Мори Канте техно әсерімен Манде музыкасымен үлкен жетістікке қол жеткізді, ол бірнеше еуропалық хит-парадтарда бірінші орын алды. 1980 жылдардың ортасында тағы бір түбірлік музыкаға қайта оралу басталды. Гвинеялық әнші және корашы Жали Муса Жавараның 1983 жылғы «Yasimika» альбомы осы үрдісті бастады, содан кейін Канте Манфила мен Кассе Мадидің акустикалық шығармалары жарық көрді. Әли Фарка Туре де осы кезеңде халықаралық деңгейде танымал болды; оның музыкасы джели дәстүрінен гөрі американдық блюзге көбірек ұқсайды.
Васулу
Бамаконың оңтүстігіндегі Васулу аймағы, «Васулу» деп аталатын би музыкасының жаңа толқынының орталығы болды. Васулу кем дегенде 1970-жылдардың ортасынан бері дамып келеді. Ол кезде музыка көбірек демократиялық болғандықтан, желилер музыкалық өнерде үлкен рөл атқармады. Васулудың қазіргі түрі – аңшылар әндерінің «согоникин» деп аталатын әсем маскалы бимен үйлесімі. Музыка негізінен 1950-жылдардың соңында Аллата Брулай Сидиби өнертапқан «камалангони» арфасына негізделген. Әншілердің көпшілігі әйелдер. Оуму Сангаре – алғашқы танымал «Васулу» жұлдызы; ол 1989 жылы «Moussoulou» альбомын шығарғаннан кейін Малиде де, халықаралық деңгейде де күрт танымал болды. Малидің оңтүстік-батысындағы Васулу аймағы. «Соку» – дәстүрлі Васулудың бір иекті скрипкасы, ол сонгхайдың «н’диарака» немесе «нжарка» аспабына ұқсас және ән мелодиясын қайталайды. 1990-жылдардан бері Малидің көптеген танымал әншілері желилер болғанымен, «Васулу» музыкасының танымалдығы артып келеді. «Васулу» музыкасы, әсіресе жастардың арасында кең таралған. Батыс тыңдармандары Оуму Сангаре сияқты «Васулу» орындаушыларын көп әйел алу және реттелген неке сияқты әдеттерді сынағандары үшін феминистер деп есептесе де, Малиде оларға осы көзқараспен қарамайды, себебі олардың хабарламалары, гендерлік рөлдердің қалыпты жағдайын қолдамаса, нәзік және екіұшты түрде жеткізіледі, осылайша оларды әртүрлі түсіндіруге мүмкіндік береді және Мали қоғамынан тікелей айыпталудан сақтайды.
2012 жылғы төңкеріс Мали музыкасына тигізген әсері
2012 жылдың тамызында МУЖАО Малидегі төңкерістің тікелей салдары ретінде музыканы тыйым салды. Солтүстіктегі музыканттардың көпшілігі, шамамен 500 мың малилікпен бірге елден қашып кетті. MUJAO өкілі Осама Ульд Абдель Кадер бұл тыйымды «Біз шайтанның музыкасын қаламаймыз. Оның орнына Құран аяттары болады. Шариғат осыны талап етеді» деп негіздеді. Ислам – музыкамен тығыз байланысқан Мали қоғамының маңызды бөлігі. «Исламға қарсы» деп есептелген музыка Малидегі діни өмірдің ортасында болды және ұлттық және діни ұғымдарды байланыстырды. Исламшылдар Мали музыканттарына музыканы күштеп тыйым салуды жүзеге асырды. Белгілі туарег гитарисі Ахмед Аг Каеди егер ол тағы да гитарада ойнаса, саусақтарын жоғалтатынын естіді. Исламшылдар оның гитараларын, микрофондарын және күшейткіштерін бензинмен сулап, өртеп жіберді. Осы қақтығыстың нәтижесінде Малидің музыкалық өнері кеңінен танылды, Songhoy Blues сияқты әртістер Джулиан Касабланкас пен Игги Поптан мойындылық алды. Төңкерістің тікелей салдарынан топ елден кетуге мәжбүр болды, бірақ олар музыка жазуын жалғастырды. Топ Игги Поппен бірге «Sahara» әнін жазды, ол олардың сыншылар тарапынан жоғары бағаланған «Résistance» альбомында орын алды. «Optimisme» альбомындағы «Barre» әнінде «Жастар! Көтерілейік немесе өзгеріс жасайлық!» сияқты үміт беретін сөздер бар. Songhoy Blues гитарисі Алиу Туре бұл әннің Малидегі өзгерістер мен оны қалай жүзеге асыру керектігі туралы екенін, ал ескі буын жаңа буынға орын беруі керектігін айтты. Songhoy Blues тобының мақсаты – Мали мәдениетін музыка арқылы тарату және бейбітшілік пен бірлікті насихаттау. Солтүстік Мали туралы сөз қозғалғанда, сыншылар тарапынан танымал болған гитарист Али Фарка Туренің ұлы Вьеу Фарка Туре: «Онда енді музыка жоқ. Үйде де радио немесе теледидарды қосуға болмайды» деді. 2018 жылы Сиссе өзінің туған қаласы Диреде, Тимбуктудағы бейбітшілік фестивалінде өнер көрсетуге тиіс болғанда, ол және оның тобы қарулы топтар тарапынан тұтқынға алынып, музыкалық аспаптары жойылды. 2012 жылғы оқиғалардың салдары қазіргі Мали музыкасында көрініп тұр, музыканттар өнерлік бостандық пен Малидегі бейбітшілік пен бірлікті нығайтуға ұмтылады. Вьеу Фарка Туре «Музыкасыз Малинің болуы тоқтатылады» деген сөздерді айтқан. Мали музыканттары қудалау мен зорлық-зомбылыққа қарамастан музыка жазуын жалғастыруда. Мали дәстүрлі түрде өзінің музыкалық тамырымен, әсіресе «Desert blues» гитарисі Али Фарка Туре арқылы танымал. 2012 жылдан кейін Малидегі музыкаға тыйым салу, батыс музыкасына кеңінен танылу арқылы Мали музыкасын жанама түрде насихаттады.