Кіріспе

Қышқылдандыру арқылы сақталған ашытылған жем – жасыл жапырақты дақылдарды ашыту арқылы қышқылдандырылып сақталған жем-шөптің бір түрі. Оны мал, қой және басқа да тірлік ететін жануарларға (кеудесін қайталай қорытатын жануарларға) беруге болады. Ашыту және сақтау процесі силосоздау, силосолдау немесе силос жасау деп аталады. Силос әдетте шөпті дақылдардан, оның ішінде жүгері, сорго немесе басқа да дәнді дақылдардан, бүкіл жасыл өсімдікті (тек дәні емес) пайдалана отырып жасалады. Силос көптеген далалық дақылдардан жасалуы мүмкін, ал түріне қарай арнайы терминдер қолданылуы мүмкін: сұлыдан – оатлаж, люцернадан – оатлаж (оатлаж шөптен жасалған жоғары құрғақ затты силажды да білдіруі мүмкін). Ол қолда бар технологияға, жергілікті дәстүрге немесе ағымдағы климатқа байланысты әртүрлі әдістермен жасалуы мүмкін.

Тарих

19 ғасырдың басынан бері Германияның кейбір аймақтарында жануарларға арналған жасыл жемді қымыз дайындау сияқты әдіспен сақтап келген. Бұл Орель қаласының жанындағы Солн аймағынан шыққан француз агрономы Огюст Гоффарттың назарына ілікті. Ол 1877 жылы кітап жариялады, онда силос астында жасыл егін сақтау тәжірибесі сипатталған. Гоффарттың тәжірибесі көп назар аударды. АҚШ-та алынған сәтті нәтижелер Ұлыбританияда осы жүйені енгізуге алып келді, онда Томас Кирби британдық сүт шаруашылықтары үшін бұл процесті алғаш рет қолданды. Қазіргі заманғы, қышқылмен сақталатын және ауамен тікелей байланысты болдырмайтын силос түрін фин ғалымы және химия профессоры Артури Ильмари Виртанен ойлап тапты. Виртанен 1945 жылы химия бойынша Нобель сыйлығына ие болды, «ауыл шаруашылығы және тамақтану химиясы саласындағы зерттеулері мен өнертабыстары үшін, әсіресе жемді сақтау әдісі үшін». Ертедегі силос астында немесе үстінде тас немесе бетоннан салынған, бірақ тығыз пресстелген үймеде ауа жеткілікті түрде шығарылуы мүмкін екені белгілі, алайда мұндай жағдайда қабырғалардың шетіндегі жемнің бірнеше сантиметрі көбінесе шіруге ұшырағандықтан пайдасыз болады. АҚШ-та құрылыстар әдетте ағаштан жасалған цилиндрлерден 35 немесе 40 фут тереңдікке дейін тұрғызылған.

Өндіріс

Силижаж үшін ең көп қолданылатын дақылдар – қарапайым шөптер, кондық шөп, люцерна, беде, сұлы, қарабидай және жүгері. Картоп және әртүрлі арамшөптер, атап айтқанда Spergula arvensis сияқты жусан да, силизаждың әлеуетіне ие. Силожаж жасау үшін өсімдік материалында тиісті ылғалдылық болуы керек: сақтау тәсіліне, қысылу деңгейіне және сақтау кезінде жоғалатын су мөлшеріне байланысты шамамен 50-60%, бірақ 75%-дан аспауы керек. Орақ кезіндегі ауа райы кептіруге арналған орақ кезіндегідей қолайлы және құрғақ болуы міндетті емес. Жүгеріні жинау бүкіл өсімдіктің ылғалдылығы қолайлы деңгейде болғанда басталады, идеалды жағдайда пісуге бірнеше күн қалғанда. Жайылымдық дақылдар үшін шөпті қырқып, ылғалдылық деңгейі тиісті деңгейге түсетінше бір-екі күнке дейін кеуітіп қоюға болады. Өсімдік толық гүлдеген кезде кесіліп, кесу күні-ақ силожажға салынуы керек. Орамды шөп балдаларын ұстау көбінесе пластикті тесіп алмау үшін пластикпен қапталған балданы екі металл бөлігінің арасында қысып ұстайтын тұтқамен жасалады. Дөңгелек балдалар үшін екі пішінделген құбыр немесе түтіктерден тұратын, балданың қабырғаларының астына сығатын қарапайым бекітілген нұсқалар бар, бірақ көтерілгенде балда сырғанап кетпейді. Көбінесе трактордың жүк тиегішіне балта ұстағыш деп аталатын қосымша ретінде орнатылады, олар балталарды ең қалың пластик қабаттарында сақтау үшін жазық жағына немесе ұшына бұра алатын құлату механизмін қамтиды. Егер жемшөп шаңталмай, бос қапталса немесе силожаж біртіндеп салынатын болса, тотығу жылдамдап, температура көтеріледі; егер масса температурасы жоғары болғанда қысылса, процесс тоқталып, тәтті силожаж алынады. Жемшөптің азотты құрауы да өзгереді: қышқыл силожаж жасау кезінде альбуминоидтардың үштен бірі амин және аммоний қосылыстарына айналуы мүмкін; тәтті силожаж жасау кезінде олардың аз бөлігі ғана өзгереді, бірақ олардың қорытылуы нашарлайды.

Ластану және қалдықтар

Сило немесе шұңқыр силосының айналу процесінде сұйық бөлінеді. Сило ағынды суы коррозиялық болады. Оны жинап, тазартпаса, су көздерін ластауы мүмкін. Жоғары қоректік заттардың мөлшері эвтрофикацияға (гипертрофикацияға), бактериялық немесе балдырлардың гүлдеуіне алып келуі мүмкін. Шұңқыр немесе орамды силос жабуға қолданылатын пластик қабаттарды дұрыс тастау керек, және кейбір аймақтарда оларды қайта өңдеу схемалары бар. Бұрын фермалар силос пластиктерін өртеп жіберуге дағдыланған, бірақ иіс және түтін мәселелері кейбір қауымдастықтарды осы амалға шектеу қоюға мәжбүр етті.

Қауіпсіздік

Силос қауіпті болуы мүмкін: оларды толтыру және күтіп ұстау кезінде адам өліміне әкелуі мүмкін, сондықтан бірнеше қауіпсіздік шаралары қажет. Машиналардың әсерінен немесе құлаудан жарақат алу қаупі бар. Сило толтырылған кезде ауадағы ұсақ шаң бөлшектері үлкен жиынтық бетінің арқасында жарылғыш болуы мүмкін. Сонымен қатар, ашыту процесі тыныс алу жолдарына қауіп келтіреді. Ашыту процесінің бастапқы кезеңдерінде "сило газы" пайда болады. Силаж газында азот оксиді (NO) бар, ол ауадағы оттегімен (O2) реакцияласып, уытты азот диоксидін (NO2) құрайды. Сило ішіндегі оттегінің жетіспеуі тұншығуға себеп болуы мүмкін. Сақталған сіледжге ауа жеткенде өсетін көбелектер органикалық шаңның уытты синдромын тудыруы мүмкін. Ірі бункерлік силостардан құлаған сілеж адам өліміне әкеп соққан. Сілеждің өзі ерекше қауіпті емес.

Тамақ

Тамырлы дақылдарды енсилажбен алмастыруға болады. Көбінесе сүтті малға көлемді силос беріледі, ал тілімделген силос етті малға, қойларға және жылқыларға беріледі. Мал азығы ретінде силосқа бірнеше артықшылықтары бар: ашыту кезінде силос бактериялары жемшөптегі целлюлоза мен көмірсуларға әсер етіп, сірке, пропион, сүт және май қышқылы сияқты ұшпа май қышқылдарын (VFA) өндіреді. Бұл қышқылдар pH деңгейін төмендету арқылы, шіруге ұшырауы мүмкін бәсекелес бактерияларға қарсы жағдай жасайды. Осылайша, VFA табиғи консерванттар ретінде әрекет етеді, дәл сол сияқты йогурт пен ірімшіктегі сүт қышқылы сүттен жасалған өнімнің сақталу мерзімін ұзартуы мүмкін, ал сірке суы (сірке қышқылы) тұздалған көкөністерді сақтайды. Бұл консервілеу қасиеті, әсіресе, жасыл жемшөптің қолжетімсіз болатын, қоңыржай аймақтарда қыс айларында өте маңызды. Силос ең қолайлы жағдайларда дайындалғанда, шамалы қышқылдық дәмді жақсартады және малға диеталық әртүрлілік ұсынады. (Дегенмен, сірке және май қышқылдарының артық өндірісі дәмділікті төмендетуі мүмкін: бактериялардың қоспасы сүт қышқылының өндірісін барынша арттыру үшін таңдалуы керек.) Ашыту процесіне қатысатын бірнеше микроорганизмдер витаминдерді өндіреді, мысалы, лактобацилла түрлері фолий қышқылы мен В12 витаминін өндіреді. VFA өндіретін ашыту процесі бактериялар пайдаланатын энергияны да қамтиды: энергияның бір бөлігі жылу түрінде бөлінеді. Осылайша, силос бастапқы жемшөпке қарағанда аз калориялы, дәл сол сияқты йогурт сүтке қарағанда аз калориялы. Алайда, энергияның бұл жоғалуы силосқа тән сақтау қасиеттерімен және жақсы қорытылуымен толықтырылады.

Аэробикалық қорыту

Силаж анаэробтық ферментацияға қолданылуы мүмкін.

Балық силос

Балық силососы – балық шаруашылығында мал азығы ретінде кейін пайдалану үшін балық аулаудан қалған өнімдерді сақтау әдісі. Осы арқылы, адам тағамы ретінде қолданылмаған балықтың бөліктері, мысалы, балық ішектері (ішек-қарын), балық бастары және қалдықтары жем пеллетерінің құрамына енгізіледі. Силос жасау үшін алдымен қалдықтар ұнтақталып, құмырсқа қышқылымен араластырылып, содан кейін резервуарда сақталады. Қышқыл сақтауға және қалдықтарды толық ерітуге көмектеседі. Балық силососын өңдеуге арналған резервуарлар кемеде де, құрлықта да орналасуы мүмкін.