Кіріспе
Каджун музыкасы – Луизиана штатының каджун халқы орындайтын, сол штаттың символдық музыкасы. Каджун музыкасының тамыры Канаданың француз тілді акадиялықтарының балладаларында. Бұл екі түрлі жанр болғанымен, каджун музыкасы көбінесе креолдық зидеко музыкасымен бірге айтылады. Екеуі де Луизиананың оңтүстік-батысынан шыққан және француз және африкалық мәдениеттеріне қатысты. Осы француз Луизианасының үні американдық эстрадалық музыкаға, әсіресе кантри музыкасына ондаған жылдар бойы әсер етті, сондай-ақ телеарна жарнамалары сияқты бұқаралық ақпарат құралдары арқылы халық мәдениетіне де ықпал етті.
Cajun music , an emblematic music of Louisiana played by the Cajuns, is rooted in the ballads of the French speaking Acadians of Canada. Although they are two separate genres, Cajun music is often mentioned in tandem with the Creole based zydeco music. Both are from southwest Louisiana and share French and African origins. These French Louisiana sounds have influenced American popular music for many decades, especially country music, and have influenced pop culture through mass media, such as television commercials.
Музыкалық теория
Кейджун музыкасы жұқпалы ритмімен және алға жылдам қозғалысымен ерекшеленеді, оның ортасында акордеон тұрады. Акордеоншы көбінесе ноталарды қайталап, әуенге көбірек энергия сыйлайды. Дауыстардан басқа, әдетте тек екі мелодиялық аспап естіледі – акордеон мен скрипка, бірақ көбінесе металл үшбұрыштың жоғары, айқын дыбыстарын да естуге болады. Кейджун музыкасының гармониясы қарапайым, ал мелодиялық диапазоны бір октаваны құрайды, тоникадан квинтаға дейін көтеріліп, төртіншіге дейін төмендейді. Кейджун акордеоны диатоникалық аспап болғандықтан (до, ре, ми немесе табиғи мажор гаммасы), ол тек бірнеше тоналдықтарда ғана әуен ойнай алады. Мысалы, "До" акордеонында он түймешеде (екі октавадан астам) толық "До" гаммасы (До, Ре, Ми, Фа, Соль, Ля, Си) бар және "До" тоналдығындағы әуенді оның барлық ноталарын қолдана отырып ойнауға болады. "До" акордеоны "Фа" тоналдығында да кейбір кейджун әндерін ойната алады, бірақ "Си-бемоль" нотасы болмайды. Сонымен қатар, ол "Ре" тоналдығында "блюздық" дыбыспен ойнай алады, себебі "Фа" табиғи нотасы "Ре" тоналдығында кіші үшінші болады. Дегенмен, шебер акордеоншы осы басқа тоналдықтарда да жақсы музыка ойнай алады, себебі диатоникалық құбылудың шектеулерінен жоғалған ноталар әуен үшін қажет емес. Аспап әншінің диапазонына сай болуы керек болғандықтан, кейджун әндерінің көпшілігі әншінің жоғары регистрінде орындалады.
Шығу тегі
Музыкалық аспаптардың 1780 жылға дейін Луизиана колониясына әкелінгені күмәнді. Бастапқыда аспаптар болмаса да, әндер болған. Отбасылар француздық дәстүрлі әндерді, «комплейнт» деп аталатын әндерді айтқан, оларды каджун халқы жаңа өмір салтына бейімдеген. Бірінші рет 1780 жылы скрипка, ал 1785 жылы скрипка мен кларнетші туралы жазбалар кездеседі. Диатоникалық аккордеон каджун музыкасына 1800 жылдардың ортасы мен соңында енгізілді. Ол үнінің күштілігімен танымал болды, бұл скрипкамен бірге билеуге жеткілікті үйлесімді қамтамасыз етті. Бастапқыда музыканттар мен әншілер «баль де мезон» деп аталатын үй шараларында өнер көрсеткен. Бірақ балладалардан туған каджун музыкасы кейіннен би музыкасына айналды – сөздермен немесе сөздерсіз орындалған. Музыка шағын жиындарда, «баль де мезон» шараларында, сондай-ақ «фас до дос» деп аталатын би залдарындағы қоғамдық билерде маңызды рөл атқарды.
Дәстүрлі каджун (1930 жылға дейін)
Бұл стиль Cajun би музыкасының бастауын құрайды, онда Cajun аккордеоны, скрипка және үшбұрыш сияқты азау аспаптар ғана қолданылады. Бұл форма негізгі ырғақты сақтайды, қысқа, үзіліспен ойналатын ноталармен және көптеген скрипканың екі дыбыстан бірдей тартылуымен ерекшеленеді. Әр скрипкалық солистік бөлігі – үлкен гаммадағы әуен, ол тараулар арасында қайталанады. Бұл стиль 1900 жылдардың басынан бері қалыптасқан, ал вальс және екі қадам осы Cajun музыка жанрында ең көп таралған билер. Cajun музыка репертуарының классикасына айналған көптеген әндер алғаш рет 1920-1930 жылдарда жазылған. 1989 жылғы «J'ai Été Au Bal» деректі фильмінде бірқатар белгілі дәстүрлі Cajun музыканттары көрсетілген. Амеде Ардоин, Канрей Фонтенот, Уэйд Фруге, Дьюи Сегура, Джо Фалькон және Клеома Фалькон, сондай-ақ Бро ағайындылары осы жанрдың өкілдері болып табылады.
Кантри және Техас свингі Каджун (соғыс алдындағы/19341941)
Бұл стиль Техас кантри музыкасынан шабыттанған және дәстүрлі аккордеон дыбысынан өзгешеленеді. Ол Боб Уиллс және Техас Плейбойлары таныстырған свинг стиліне жақын. Аккордеон басымдық құрмайтын каджун свингі скрипка мен фортепианоға көп көңіл бөледі және серпінді темпке ие. 1940 жылдары топтар сталь гитараны қолдана бастады, бұл аспап каджун би залдарының музыкасында да қолданылады. Осы каджун музыкасының жанрында "джиг" сияқты билер жиі кездеседі. Лео Сойло, Дж. Б. Фузельер, Лерой "Хэппи Фатс" Лебланк, Гарри Чойтс және Хакберри Рамблерс осы стильдің ерте мысалдары болып табылады. Red Stick Ramblers және The Lost Bayou Ramblers – 1990 жылдардағы каджун свинг тобы.
Фаис до-дос (каджун би залдары - 1946-1960)
Луизиана штатының каджун аймағында қоғамдық би залдары fais do dos деп аталады. Бұл сөз тіркесі балаларды би залына алып барып, оларды ұйықтату әдетінен пайда болған болуы мүмкін. Француз тілінде "fais do do" – "ұйықта" дегенді білдіреді. Би залы каджун музыкасының ерекшеліктерін қазіргі Джесси Леге және The Basin Brothers Band сияқты әртістерде көруге болады.
Каджундық "қайта өрлеу" (1970-ші жылдар)
Бұрынғы дәстүрлі, Техас свингі және танцхолл дәуірінің элементтеріне сүйене отырып, каджун "жаңаруы" сонымен қатар фольклор, блюз, джаз, батпақ поп және блюграсс стильдерінің көбірек заманауи элементтерін қамтиды. Скрипкашылар сололарда көбірек легато сезімін пайдаланып, сергіп, босаңдайды. Жылдам скрипка ойнау және қос ноталар жоқ, олардың орнына басым блюз аккорды мен джаз слайдтары қолданылады. Майкл Дусетпен бірге BeauSoleil, Закари Ричард, Jambalaya Cajun Band, Брюс Дайгрепонт және тағы басқалар жаңа жол ашты, ал Эдди ЛеДжун, Ирвин ЛеДжун, Гомер ЛеДжун, Pine Leaf Boys және басқалар ескі, дәстүрлі формаларға жаңа энергия әкелді. 1964 жылы Гладиус Тибодо, Луи "Винес" Лежун және Дьюи Балфа Род-Айленд штатында өткен Ньюпорт фольклорлық фестивалінде Луизиана штатын өкілдік етті. Олардың концерті сәтті өтті және бұл каджун музыкасының ұлттық деңгейде танылуындағы маңызды кезең болды. 1982-1986 жылдары жұмыс істеген Atchafalaya тобы да осы стильдің бір мысалы. Соңғы кезде Lost Bayou Ramblers дәстүрлі аспаптарды және ең соңғы технологияларды үйлестіру арқылы тәжірибе жасады, бұл олардың Mammoth Waltz (2012) және Kalenda (2017) атты соңғы екі альбомында көрсетілді. Бұл дыбыс "Heavy Cajun Psych" деп аталды. Даг Кершоу армияда болғанда жазған "Louisiana Man" атты өмірбаяндық әнін жазды. Бұл ән миллиондаған данада сатылды және жылдар өте келе ол қазіргі каджун музыкасының стандарты болып саналады. "Louisiana Man" әні 800-ден астам әртіспен орындалды.
Әннің мәтіні мен аспаптар
Жақын арада жазылмаған баллада каджун музыкасының ең алғашқы түрі болды. Бұл повесть тәрізді әндерде көбінесе өлім, жалғыздық немесе бақытсыз махаббат туралы сырлы әңгімелер кездесетін – бұл олардың қатал жер аударуы мен қиын шекаралық өмірге деген реакциясы, сонымен қатар махаббатқа толы тойлар мен қызықты оқиғалардың айшығы болды. Балладалар үйлену тойлары мен жерлеу рәсімдерінде дәстүрлі түрде орындалса, үйлерде тамақ пісіріліп, балалар ойнап жүргенде шағын топтарға бейресми түрде айтылатын. Алғашқы әндерде ла-ла, контра билері, рилдер мен джигтер және қара, ақ және үндістердің халықтық музыкасынан алынған басқа да элементтер үйлесім таба білді. Әндердің алғашқы мәтіндері толығымен каджун француз тілінде жазылған. Француз тілінде ән жазу әлі де кең таралған болса да, бүгінде кейбір каджун музыкасы жас әншілер мен тыңдаушылардың арасында ағылшын тілінде орындалады. Бұрын скрипка басты орынды құрал болды. Көбінесе екі скрипка қолданылатын, біреуі мелодияны орындайтын, ал екіншісі – секондты, яғни қосалқы партияны. Екі скрипканың бірге орындауы – каджун музыкасының ең таза түрі, ол Луизианаға алғашқы иммигранттармен әкелінген, және танымал американдық әуендермен араласпай тұрған кездегі түрі. Бірте-бірте каджун аккордеоны да назар аударуға қол жеткізді. 1930 жылдардың басында аккордеон сол кездегі танымал струналы аспаптардың арқасында екінші орынға түсіп қалды. Пианино және басқа да струналы аспаптар скрипкаға қосылып, көрші Техас штатының Батыс Свинг музыкасынан күшті әсер алған джазды свинг ритмін жасады. Каджун скрипкасы – бұл жақсы дамыған аспап, ол француз Канадасында да ұқсас әсер еткен неміс аккордеонының әсерінен кейбіреулер көлеңкеде қалды. Бірақ Ұлы депрессия кезеңінде жағдай өзгерді, және Стриклиннің айтуынша, ол ешқашан толыққанды жойылған жоқ. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін аккордеон каджун музыкасындағы бұрынғы ықпалын қайта алды. Сонымен қатар, 1930 және 1940 жылдары кантри музыкасы каджун музыкасына үлкен әсер етті, соның нәтижесінде сталь гитара мен бас аспаптары енгізілді. Қазіргі каджун музыкасы джаз бен заманауи кантри музыкасының ықпалына түсіп, одан да сапалы дыбысқа ие болды. Акустикалық гитара көбінесе ырғақтық аспап ретінде қолданылды, ал үшбұрыш дәстүрлі соққы аспабының қызметін атқарды. Қазіргі топтарға кейде барабандар, электр бас, электр гитаралар, күшейтілген аккордеон мен скрипкалар да кіреді.
Би және фестивальдар
Кейджун биінің бірнеше түрі бар: кейджун бір қадамы, сонымен қатар кейджун джигі деп аталады, кейджун екі қадамы, сонымен қатар кейджун джиттербагы деп аталады және кейджун вальсі. Зидеко биі, керісінше, синкопталған екі қадамды немесе джиттербаг болып табылады. Кейджун бишісі би алаңын аралайды, ал зидеко бишісі көбінесе кішірек аумақта билейді. Кейджун музыкасын негізінен Луизиана фестивальдері мен би залдарында, сондай-ақ Акадиядағы тойларда естіруге болады. 1968 жылы CODOFIL (Луизианадағы француз тілін дамыту кеңесі) құрылды. Бұл агенттіктің, ол әлі де жұмыс істеп келеді, мақсаты кейджун мәдениетін насихаттау және негативті стереотиптермен күресу болды. 1974 жылы CODOFIL жастар арасында кейджун музыкасы мен мәдениетіне деген қызығушылықты қайта жандандыру мақсатында үш сағаттық "Cajun музыкасына арналған құрмет" фестивалін ұйымдастырды, кейіннен ол "Festival de Musique Acadienne" деп аталды.