Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз сарбазы (1661–1706)
French soldier (1661–1706)
Пьер Ле Мойн д'Ибервиль (16 шілде 1661 – 9 шілде 1706) немесе Сиер д'Ибервиль – француз сарбазы, зерттеуші, отаршылдық әкімші және саудагер. Ол Жаңа Францияда Луизиана колониясын құрғандығымен белгілі. Ол Монреаль қаласында француз отаршылдарының отбасында дүниеге келген.
Pierre Le Moyne d'Iberville (16 July 1661 – 9 July 1706) or Sieur d'Iberville was a French soldier, explorer, colonial administrator, and trader. He is noted for founding the colony of Louisiana in New France. He was born in Montreal to French colonist parents.
Ерте өмір
Пьер Ле Мойн 1661 жылдың шілде айында Канададағы француз колониясындағы Форт-Вилль-Мариде (қазіргі Монреаль) дүниеге келді, ол үшінші ұлы еді. Ол сондай-ақ Д'Ибервилль (және д'Ардильер) деп танылады. Классикалық және діни білім алған, осындай ортадағы көптеген жас адамдар сияқты, Д'Ибервилль сульпициан семинариясында білім алды. Оған дін қызметкері болу жолы көрсетілгенімен, ол әскери мансапты таңдады. 12 жасында ол Порт-Рояльге (Акадия) сауда жасаған ағасының кемесінде кабиналық болып жұмыс істеді. Бірнеше жыл өткен соң ол Канададағы Сауль-Сте-Мариде тері саудасымен айналысты, онда ол далалық жағдайда каноэмен саяхаттауды үйренген болуы мүмкін. Кейіннен ол әкесінің кемелерінің бірінде каватермейстер болды.
Pierre Le Moyne was born in July 1661 at Fort Ville Marie (now Montreal), in the French colony of Canada, the third son He is also known as Sieur d'Iberville (et d'Ardillières). Like most young men of his background, who received a classical and religious education, d'Iberville was educated in a Sulpician seminary. Destined for the priesthood, he chose the military vocation. At the age of 12, he became a cabin boy on his uncle's ship trading to Port Royal, Acadia. A few years later he was in the fur trade at Sault Ste. Marie in Canada, where he would have learned something of canoe travel in the wilderness. He later became quartermaster on one of his father's ships.
Гадсон шығанағына экспедициялар
Гудзон шығанағы компаниясы 1670 жылы құрылды. Бұл компания Квебектен терілерді бұрып алып, француз территориясына одан әрі ену қаупін тудырды. 1682 жылы Солтүстік компаниясы шығанақтағы ағылшындармен бәсекелесу үшін құрылды. 1686 жылы екі ел бейбітшілікте болғанымен, агрессивті генерал-губернатор Денонвиль ағылшындарды қууға шешім қабылдады. Пьер де Трой, Шевалье де Трой, д'Ибервилльдің басшылығымен оның бауырлары Пол мен Жак 1686 жылы Гудзон шығанағына канадалық ормандарды кесетін жұмысшыларды экспедицияға алып барды. Ол Мус Фабрикасындағы бекіністі басып алуда батырлық көрсетті. Форт-Рупертте ол "Кревен" бригін басып алып, кем дегенде бір қарусыз теңізшіні өлтірді. Соның салдарынан француздар Джеймс шығанағындағы үш ағылшын бекетін басып алды, ал ағылшындар тек алыс солтүстік-батыстағы және құрлықпен қолжетімді емес Йорк фабрикасын қалдырды. Де Трой 1686 жылдың тамызында кетіп, д'Ибервилльді 40 адаммен қалдырды. Келесі жазда, ешқандай жабдықтама келмегенде, д'Ибервилль 12 адамын бекіністерде қалдырып, алдымен Квебекке, содан кейін Францияға оңтүстікке қарай бет алды. Францияда ол Компанияның мүддесін қорғап, "Солей Д’Африк" кемесінің басқаруын алып, 1688 жылдың жазында Джеймс шығанағына оралды. Ол Джеймс шығанағындағы өздерінің позицияларын қайта орнатуға тырысқан HBC-нің үш кемесін тұтқындады. Квебекке оралғанда, ол Король Уильям соғысына қатысып, ағылшын колонияларына шабуылдау үшін оңтүстікке жіберілді (төменде қараңыз). 1690 жылдың шілдесінде ол үш кемемен Квебектен Йорк фабрикасын басып алу ниетімен шықты. Өзін ағылшынның үлкен кемесінен қару-жарағы кем екенін сезіп, ол оңтүстікке қашып, Северн фортындағы HBC-нің жаңа базасын басып алды. 1692 және 1693 жылдары ол Йорк фабрикасына тағы шабуыл жасауды жоспарлады, бірақ екі рет те қажетті кемелер басқа мақсатқа жұмсалды. 1694 жылға дейін ол Йорк фабрикасын басып ала алмады. 1693 жылы ағылшындар Форт-Олбениді, ал 1695 жылы Йорк фабрикасын қайта басып алғанда оның барлық жұмысы бекер кетті. 1695 және 1696 жылдары жағалау шабуылдарымен айналысты. 1697 жылы ол ең батыр шайқасында жеңіске жеткеннен кейін Йорк фабрикасын екінші рет басып алды. Форт-Олбениді басып алуға маусым тым кеш болды, сондықтан ол Гудзон шығанағын тастап, ешқашан қайтып оралмады. Йорк фабрикасы 1713 жылға дейін француздың иелігінде болды.
The Hudson's Bay Company was founded in 1670. This company diverted furs away from Quebec and threatened further expansion into French territory. In 1682, the Compagnie du Nord was founded to compete with the English on the Bay. In 1686, the aggressive Governor General Denonville decided to drive out the English even though the two countries were at peace. Under the command of Pierre de Troyes, Chevalier de Troyes, d'Iberville his brothers Paul and Jacques led the Canadian woodsmen on a 1686 expedition to Hudson Bay. He played a heroic part in the capture of the fort at Moose Factory. At Fort Rupert, he captured the sloop Craven and killed at least one unarmed sailor. As a result, the French seized all three English posts on James Bay, leaving the English only York Factory which was far to the northwest and inaccessible by land. De Troyes left in August 1686, leaving d'Iberville in charge with 40 men. The following summer, when no supplies arrived, d'Iberville left 12 men at the forts and went first south to Quebec and then to France. In France, he lobbied for the Compagnie and obtained command of Soleil D'Afrique and returned to James Bay in the summer of 1688. There he captured three HBC ships that were trying to re establish their position on James Bay. Returning to Quebec, he was caught up in King William's War and sent south to attack the British colonies (see below). In July 1690, he left Quebec with three ships in the hope of capturing York Factory. Finding himself outgunned by a larger English ship, he fled south and captured the new HBC base at Fort Severn. In 1692 and 1693, he again planned to attack York Factory, but both times the needed ships were diverted. It was 1694 before he could effect the capture of York Factory. His work was undone when the English recaptured Fort Albany in 1693 and York Factory in 1695. 1695 and 1696 were spent in coastal raiding. In 1697 he captured York Factory a second time after winning his most heroic battle. It was too late in the season to capture Fort Albany, so he left Hudson Bay, never to return. York Factory remained French until 1713.
Вильгельм патшаның соғысы
1690 жылы ол ағасы Жактың басқаруында болды және Нью-Йоркке жасалған шабуылға қатысты, ол Скенектади қырғынымен аяқталды. 1692 жылы ол Франциядан көмек кемелерін жеткізіп, ағылшын жағалауындағы елді мекендерге шабуыл жасады, үш кемені жаулап алды. 1694 жылы ол Гудзон шығанағына қайта оралып, Йорк фабрикасын алғаш рет басып алды. 1696 жылдың көктемінде ол Франциядан үш кемемен аттанды. Біреуін Квебекке жіберіп, қалған екеуін Акадия губернаторы Жозеф Робино де Вильбонға көмекке жіберді, оны ағылшындар Сен-Джон өзенінің сағасында қоршап алған еді. Ол бір жау кемесін жаулап алып, қалған екеуін кері қайтарды. Содан кейін ол батысқа қарай 200 мильге сапар шегіп, Жаңа Англияның ең солтүстік елді мекені Пемаквидты басып алды (Пемаквид қоршауы (1696 ж., 14 тамыз)). Одан кейін ол шығысқа қарай Ньюфаундлендтің француз астанасы Плаценцияға беттеп, 1 қарашада Авалон түбегіндегі науқанды бастады. Бұл жорықта ол Сент-Джонс қаласын басып алып, ағылшын балықшыларының көптеген ауылдарын қиратты. Төрт айлық шабуылдар барысында Айбервилл 36 елді мекенді жойды. Ньюфаундленд науқаны Айбервилл мансабындағы ең қатыгез және ең қиратушы науқандардың бірі болды. Ньюфаундлендтегі бақылауын бекіте алмас бұрын, ол 1697 жылдың жазында Йорк фабрикасын екінші рет басып алу үшін солтүстікке жіберілді. Ол кеткеннен кейін көп ұзамай, ағылшындар 2000 әскермен Ньюфаундлендке келді және бұрынғы жағдайын қалпына келтірді. 1697 жылдың қыркүйегінде Рисвик шартымен соғыс аяқталды.
In 1690, he was second in command to his brother Jacques in a raid south to New York that culminated in the Schenectady Massacre. In 1692, he convoyed supply ships from France and harassed English coastal settlements, taking three prizes. In 1694, he returned to Hudson Bay and captured York Factory for the first time. In the spring of 1696, he sailed from France with three ships. Sending one to Quebec, he led the other two to the aid of the governor of Acadia, Joseph Robineau de Villebon, whom the English were blockading at the mouth of the Saint John River. He captured one enemy ship and drove the other two away. He then went 200 miles west and captured the most northerly settlement in New England, Pemaquid (Siege of Pemaquid (1696), 14 August). He then sailed east to Placentia, the French capital of Newfoundland, and began the Avalon Peninsula Campaign on 1 November. On this expedition he captured St. John's and ruined most of the English fishing villages. During four months of raids, Iberville was responsible for the destruction of 36 settlements. The Newfoundland campaign was one of the cruelest and most destructive of Iberville's career. Before he could consolidate his hold on Newfoundland, he was diverted north to capture York Factory for a second time during the summer of 1697. Soon after his departure, the English arrived in Newfoundland with 2,000 troops and restored their position. Hostilities ended with the Treaty of Ryswick in September 1697.
Луизиананы зерттеу
1682 жылы Рене Роберт Кавельер, Сиер де Ла Салл Ұлы көлдерден Миссисипи өзені арқылы Мексика шығанағына дейін саяхат жасаған алғашқы еуропалық болды. Француздар Сент-Лоуренс және Миссисипи алқаптарын байланыстырып, зор империя құру армандады, соның арқасында Атлантика жағалауындағы ағылшындарды қоршап тастауды көздеді. Бұл дипломатиялық қиындықтар тудырды, себебі Мексика шығанағының жағалауына Испания талап қойғанмен, оны иеленбеген еді. Әскери-теңіз істері және колониялар министрі Поншартрейн д'Ибервильге Миссисипи өзенінің сағасын табуды тапсырды, оны Ла Салл соңғы экспедициясында таба алмаған еді, сондай-ақ өзенді басқа елдерден жабу үшін бекініс салуды міндеттеді. 1698 жылдың қазан айында д'Ибервиль Бресттен төрт кемемен жолға шықты. Ол Флорида жағалауымен, испандықтар Пенсаколада салған базасынан өтті. 1699 жылдың наурыз айында ол Бёрдфут дельтасына кірді. Ла Саллды еске түсірген үндістермен кездескеннен ғана ол осының Миссисипи екеніне көз жеткізді. Бірінші мақсатына жеткен соң, дельтада қолайлы орын таба алмағандықтан, ол Миссисипи штатындағы Оушен-Спрингс қаласында уақытша Форт-Моррепас бекінісін салдырып, 81 сарбаздан тұратын гарнизонды қалдырып, Францияға қайтып келді. Екінші сапарында ол 1700 жылдың қаңтарында Билоксиге жетті. Миссисипи өзенінен 40 шақырым жоғарырақ екінші "Форт Морепас" бекінісін салды. Қайтар жолында ол Нью-Йорк қаласында тоқтағанда, Монреальге апарудың орнына, coureurs des bois берген 9000 теріні сатты дегенді айтады. (Бұл оқиға болашақ Жаңа Орлеан аймағының порты ретіндегі артықшылықтарын, Миссисипидегі француздықтардың осы кезеңдегі күшін және д'Ибервильдің күмәнді бизнес тәжірибесін көрсетеді.) 1701 жылдың ақпан айында үшінші сапарында ол Мобилде бекініс салды. Бұл жерде Анри де Тонти оған үндістермен жақсы қарым-қатынас орнатуға көмектесті. 1702 жылдың сәуір айында ол Луизиананы соңғы рет тастап кетті. Оның інісі Жан Батист Ле Мойн де Бьенвиль 1718 жылы Жаңа Орлеан қаласын құрды.
In 1682, René Robert Cavelier, Sieur de La Salle was the first European to travel from the Great Lakes down the Mississippi River to the Gulf of Mexico. The French began dreaming of building a great empire by linking the Saint Lawrence and Mississippi basins, thereby bottling up the English on the Atlantic coast. This presented diplomatic problems; the Gulf coast was claimed, though not occupied, by Spain. Pontchartrain, the minister for naval affairs and colonies, gave d'Iberville the task of locating the mouth of the Mississippi River, which La Salle had failed to find on his last expedition, and building a fort which would block the river to other nations. D'Iberville left Brest with four ships in October 1698. He sailed along the Florida coast, past the base the Spanish were building at Pensacola. In March 1699, he entered the Birdfoot Delta. It was only after meeting some Indians who remembered La Salle that he was sure that this was the Mississippi. Having achieved his first aim and finding no good sites in the delta, he built a temporary fort Fort Maurepas at Ocean Springs, Mississippi, left a garrison of 81 men, and returned to France. On his second voyage, he reached Biloxi in January 1700. He built a second "Fort Maurepas" 40 miles up the Mississippi River. On his return journey, he is said to have stopped at New York City and sold 9,000 furs that coureurs des bois had given him, in preference to hauling them back to Montreal. (This story illustrates the benefits of the future New Orleans area as a port, the size of the French presence on the Mississippi at this early date, and d'Iberville's questionable business practices.) On his third voyage in February 1701, he built a fort at Mobile. Here, Henri de Tonti aided him in establishing good relations with the Indians. He left Louisiana for the last time in April 1702. His brother Jean Baptiste Le Moyne de Bienville founded New Orleans in 1718.
Анн патшайымның соғысы және оның өлімі
1702 жылы Англия мен Франция тағы да соғысқа түсті (Испания мұрагерлік соғысы, 1701–1714, Солтүстік Америкадағы майданы Анн патшайымының соғысы болды). Д’Ибервилл Мексика шығанағындағы безгекке шалдығып, денсаулығы мен ой-өрісі нашарлаған секілді. 1706 жылдың басында ол Францияны он екі кемемен басқарып кетті. Генри Луи де Шаваньяк басқарған эскадрилья Сент-Китс аралын қиратты. 1 сәуірден 22 сәуірге дейін Д’Ибервилл мен Шаваньяк Невис аралын қиратты және халықтың көп бөлігін тұтқынға алды. Ол Гаванаға барды, онда Каролина штатындағы Чарльз Таунға (ағылшын отаршылдық елді мекені) қарсы экспедиция жоспарлауға қатысты, 1706 жылдың шілдесінде сары қызбаға шалдығып кенеттен қайтыс болды. Д’Ибервилл Сан-Кристобаль шіркеуіне (Гавана соборы) жерленді; жерлеу тізімінде ол французша атымен және Эль Генерал Дом Педро Бербила ретінде тіркелген. Оның өлімінен кейін, оның мүлкі отыз жылдан астам созылған тергеуге тартылды. Д’Ибервилл күмәнді жолмен көп байлыққа ие болған. Батыс Индия экспедициясының есептері толыққанды ұйымдастырылмаған; парақорлық айыптаулары болды. Оның әйелі Мари Тереза Полле (1672–1740) мұрасының көп бөлігін қайтаруға мәжбүр болды. Д’Ибервилл, мүмкін, Канадада туған алғашқы ұлы сарбаз болды. Соғыс өнерін зерттеушілер оның мансабын жеңіске жеткеннен кейін оны дамытудың маңыздылығының мысалы ретінде қарастыра алады, өйткені ол барлық шайқастарында жеңіске жетті, бірақ жеңгендерін бекіте алмады.
In 1702, England and France were again at war (War of the Spanish Succession, 1701–1714, the North American theater of which was Queen Anne's War). D'Iberville had contracted malaria on the Gulf coast, and both his health and judgment seem to have deteriorated. Early in 1706, he left France in command of twelve vessels. A squadron under Henri Louis de Chavagnac devastated Saint Kitts. From 1 to 22 April, d'Iberville and Chavagnac devastated the island of Nevis and took much of the population prisoner. He went to Havana, where he was involved in planning an expedition against Charles Town, Carolina (an English colonial settlement), when he died suddenly, perhaps of yellow fever, in July, 1706. D'Iberville was buried at Church of San Cristóbal (Havana Cathedral); the burial records identify him under his French name, and as El General Dom Pedro Berbila. After his death, his estate became involved in an inquiry that dragged on for more than thirty years. D'Iberville had acquired a large fortune by uncertain means. The accounts of the West Indian expedition were hopelessly disorganized; there were accusations of embezzlement. His widow, Marie Thérèse Pollet (1672–1740) was forced to pay back a large part of her inheritance. D'Iberville was perhaps the first great soldier born in Canada. Students of the art of war may see his career as an example of the importance of following up after a victory, for he won all his battles but never was able to consolidate what he had won.