Кіріспе

Ирак динары (арабша: دينار; таңбасы: ID латын әліпбиінде, د.ع арабша; коды: IQD) – Ирактың валютасы. Оны Ирак Орталық банкі шығарады және 1000 филске (فلس) бөлінеді, бірақ инфляция 1990 жылдан бері филсті қолданудан шығарды. 2023 жылдың 7 ақпанындағы АҚШ долларымен шартты айырбас бағамы 1 АҚШ доллары = 1300 динарды құрады.

Тарих

1932 жылы 1 сәуірде айналымға шыққан ирак динары, Бірінші дүниежүзілік соғыста елді британдықтар басып алғаннан бері ресми валюта болған үнді рупиясын алмастырды, 1 динар = 11 рупия есебімен. Динар 1959 жылға дейін фунт стерлингпен тең бағамда болды, содан кейін құны өзгерместен, ID 1 = 2,80 АҚШ доллары бағамымен АҚШ долларына ауыстырылды. 1971 және 1973 жылдардағы АҚШ долларының құнсыздануына (девальвациясына) байланысты ресми бағам 3,3778 АҚШ долларына дейін өсті, кейін 5% девальвация оны 3,2169 АҚШ долларына дейін төмендетті. Бұл бағам 1990 жылғы Шығанақ соғысына дейін сақталды, алайда 1989 жылдың соңында қара нарықтағы бағам ресми бағамнан бес-алты есе жоғары болды деп хабарланды.

1990 жылдан кейінгі даму

1990 жылғы Персы шығанағы соғысынан кейін БҰҰ санкцияларына байланысты Ирак De La Rue компаниясына бұрынғыдай жоғары сапалы банкноттарды тапсырыс бере алмай қалды, сол себепті жаңа банкноттар шығарылды. 1990 жылға дейінгі банкноттар «швейцариялық динарлар» деп, ал жаңа динарлар «Саддам динарлары» деп аталды. АҚШ пен Иракқа қатысты халықаралық санкциялар, сондай-ақ үкіметтік баспадан тым көп ақша шығарылуы Саддам динарының құнын жылдам құлдыратты. 1995 жылдың соңында қара нарықта 1 АҚШ доллары 3000 ID бағасында сатылды. Швейцариялық динарлар Ирактың саяси тұрғыдан оқшауланған Күрдістан аймақтарында айналысын жалғастырды. Күрдістан үкіметі Саддамның төмен сапалы динарларын (көп мөлшерде шығарылған) қабылдаудан бас тартты. Саддам динарының ұсынысы артқандықтан, швейцариялық динарлардың ұсынысы тұрақты болды (тіпті айналымнан алынған банкноттардың әсерінен азайды), нәтижесінде швейцариялық динар Саддам динарына қатысты нығайды. Өзінің тұрақты валютасы болғандықтан, Ирактың солтүстік бөлігі елдегі инфляциядан құтылды. 2003 жылы Саддам Хусейн құлатылғаннан кейін, Ирактың Басқарушы Кеңесі мен Қайта құру және гуманитарлық көмек жөніндегі кеңсе жаңа валюта енгізілгенге дейін ақша айналымын сақтау үшін уақытша шара ретінде Саддам динарын басып шығарды. 2003 жылдың 15 қазаны мен 2004 жылдың 15 қаңтары аралығында Коалициялық Уақытша Әкімшілік жаңа ирак динары мен монеталарын шығарды. Бұл банкноттарды британдық қауіпсіздік баспасы De La Rue заманауи фальсификацияға қарсы техникаларды қолдана отырып басып шығарды, мақсаты – «бүкіл Иракта қолданылатын бірыңғай валюта құру және ақшаны адамдардың күнделікті өмірінде пайдалануды ыңғайлы ету» болды. Иракқа триллиондаған динарлар жіберілді және Саддам динарын алу үшін Орталық банкте сақталды. Саддам динарының банкноттары жаңа динарларға тең құнмен айырбасталды, ал швейцариялық динарлар 1 швейцариялық динар = 150 жаңа динар есебімен айырбасталды. Одан бері инфляция мен валютаның құнсыздануы жалғасып келеді. 2020 жылдың 19 желтоқсанында Ирактың Орталық банкі COVID-19 пандемиясы мен мұнай бағасының төмендеуінен зардап шеккен үкімет кірісін арттыру үшін динарды 24%-ға құнсыздандырды. 2019 жылдың 2 наурызында Орталық банк белгілеген индикативтік айырбас бағамы 1 АҚШ долларына 1190 ID болды, ал 2021 жылдың 18 маусымында 1 АҚШ долларына 1460.5000 ID болды. Динар сатушылардың қасақана жасаған болуы мүмкін, Халықаралық валюта қорының Ирактағы рөліне қатысты қыңырлықтар бар. ХВҚ Иракты қайта құру процесінің аясында Ирактың қаржысын бақылап отыр және осы мақсатта 1 АҚШ долларына 1170 ID бірлігінен есептеу үшін бір курс қолданады (сату/сатып алу курсы емес). Бұл «бағдарламалық курс» ХВҚ бақылау бағдарламасындағы есептеулер үшін қолданылады және ХВҚ Иракқа белгілеген курс емес. Аймақтағы валюта тарихы туралы толық мәліметтер үшін Қара Шығыстағы британ валютасын қараңыз.

Ирак соғысынан бері (2003 жылдан қазіргі уақытқа дейін) спекуляция мен алаяқтық үшін пайдалану

Динарға халықаралық сұраныс аз, себебі Ирактың мұнайдан басқа экспорттық тауарындары шектеулі, ал мұнай АҚШ долларымен сатылады. Сондықтан, динардың басқа валюталарға шаққандағы айырбас бағамы көбінесе өте жоғары болады. Дегенмен, Саддам Хусейннің құлауы динарларды спекулянттарға сатумен айналысатын миллиондаған долларлық индустрияның дамуына әкелді. Мұндай айырбас қызметтері мен компаниялар динарды көтеріңкі бағамен сатады, осылайша динардың болашақта қайта номинацияланбастан, тиімді айырбас бағамына дейін құны күрт өседі деген пікірді қалыптастырады. Бұл әрекет валюталық спекулянттарға заңды қызмет көрсету немесе валюталық алаяқтық болуы мүмкін: кем дегенде бір ірі айырбас провайдері динармен байланысты алаяқтық қылмысы үшін сотталды. Бұл сауда 2016 жылдың қарашасында Дональд Трамптың сайлануынан кейін қайта жанданды, көптеген сатып алушылар Трамп динардың құнын (динар саудасын қолдаушылар көбінесе "RV" деп қысқартады) АҚШ долларымен шамалас деңгейге дейін күрт қайта бағалайды деп сенді. 2014 жылы Кит Вудвелл (Юта штатының бағалы қағаздар бөлімінің директоры) және Майк Ротшильд (Skeptoid блогының авторы) Ирак динарына қатысты спекуляциялар Бірінші шығанақ соғысынан кейін Кувейт динарының құнының қалпына келу себебін дұрыс түсінбеуден туындағанын, осыған байланысты Саддам құлағаннан кейін Ирак динары да солай болады деген болжамға келгенін мәлімдеді. Вудвелл мен Ротшильд Ирак пен Кувейт арасындағы экономикалық және саяси тұрақтылықтағы маңызды айырмашылықтарды атап өтті, Ирак мұнай экспортына толық тәуелділікпен қатар, діни шиеленістерге ұшырап отыр. Ирак динарына инвестиция салумен байланысты алаяқтық пен көңіл қоздыру туралы алаңдаушылықтың артуына жауап ретінде Вашингтон штаты, Юта, Оклахома, Алабама және басқа да мемлекеттік органдар потенциалды инвесторларды ескертетін мәлімдемелер мен хабарламалар жариялады. Жаңалық агенттіктері де қосымша ескертулер берді. Бұл ескертулер әдетте потенциалды инвесторларды Ирактан тыс жерде динарды айырбастау мүмкін емес екендігі, олар көбінесе дилерлермен көтеріңкі бағамен сатылатыны және валютаның қайта бағалануына байланысты инвестицияларының айтарлықтай өсуі туралы мәлімдемелерді растайтын жеткілікті дәлелдердің жоқтығы туралы ескертеді. 2014 жылдың ақпан айында Better Business Bureau динарға инвестиция салуды 2013 жылғы ең танымал он алаяқтың бірі ретінде тізімге енгізді. Осы тақырыпта кітап та жазылған.