Кіріспе
Италия аймағы Трентино Альто-Адидже / Судтирол (/US//t//r//ɛ//n/,/t//iː//n//oʊ// /,/ɑː//l//oʊ// /'/ɑː//d//iː//dʒ//eɪ/, /UK// //d//ɪ//dʒ// //, // // /,/æ//l//t//oʊ// /'/æ//d//ɪ//dʒ//eɪ/; trenˈtiːno ˈalto ˈaːʒdide) – Италияның автономды аймағы, елдің солтүстік бөлігінде орналасқан. Аймақтың халқы 1,1 миллион адамды құрайды, оның 62% итальян тілінде, 30% Оңтүстік Тироль неміс тілінде сөйлейді, ал иммигранттар қауымдастықтарында бірнеше шетел тілдері қолданылады. 1970 жылдардан бері, заң шығару және әкімшілік өкілеттіктердің көп бөлігі аймақты құрайтын екі өзін-өзі басқаратын провинцияға берілді: Тренто провинциясы, көбінесе Трентино деп аталады, және Болцано провинциясы, көбінесе Оңтүстік Тироль деп аталады (итальян тілінде Alto Adige). Оңтүстік Тирольде неміс тілі кеңінен қолданылатын басым тіл болып табылады. 9 ғасырдан 1801 жылға дейін аймақ Киелі Рим империясының құрамында болды. Ұзаққа солмаған Италия Наполеон Республикасы мен Италия Наполеон Корольдігінің құрамында болғаннан кейін, аймақ 1815 жылдан бастап Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Сен-Жермен-ан-Лай шарты бойынша 1919 жылы Италияға берілгенге дейін Австрия империясының және оның мұрагері Австрия-Мажарстанның құрамында болды. Австрияның Тироль штатымен бірге, Тироль-Оңтүстік Тироль-Трентино еурорегионының бір бөлігін құрайды. Ағылшын тілінде аймақ Трентино Оңтүстік Тироль немесе оның итальянша атауы Трентино Альто-Адидже деп белгілі.
Trentino Alto Adige/Südtirol (/US//t//r//ɛ//n/,/t//iː//n//oʊ// /,/ɑː//l//t//oʊ// /'/ɑː//d//iː//dʒ//eɪ/, /UK// //d//ɪ//dʒ// //, // // /,/æ//l//t//oʊ// /'/æ//d//ɪ//dʒ//eɪ/; trenˈtiːno ˈalto ˈaːdidʒe) is an autonomous region of Italy, located in the northern part of the country. The region has a population of 1.1 million, of whom 62% speak Italian as their mother tongue, 30% speak South Tyrolean German and several foreign languages are spoken by immigrant communities. Since the 1970s, most legislative and administrative powers have been transferred to the two self governing provinces that make up the region: the province of Trento, commonly known as Trentino, and the province of Bolzano, commonly known as South Tyrol (Alto Adige in Italian). In South Tyrol, German remains the sizeable majority language. From the 9th century until 1801, the region was part of the Holy Roman Empire. After being part of the short lived Napoleonic Republic of Italy and Napoleonic Kingdom of Italy, the region was part of the Austrian Empire and its successor Austria Hungary from 1815 until its 1919 transfer to Italy in the Treaty of Saint Germain en Laye at the end of World War I. Together with the Austrian state of Tyrol, it is part of the Euroregion Tyrol South Tyrol Trentino. In English language, the region is known as Trentino South Tyrol or by its Italian name Trentino Alto Adige.
Тарих
Римдіктер бұл аймақты б.з.д. 15 жылы жаулап алды. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін ол Триденттің Ломбард герцогтігіндегі (қазіргі Трентино) басқыншы герман тайпалары, аламандық Виншгау және бавариялықтар (олар қалған бөлігін алды) арасында бөлінді. Ұлы Карл тұсында Италия Корольдігі құрылғаннан кейін, Верона маркизаты Болцаноның оңтүстігіндегі аумақтарды қамтыды, ал Бавария герцогтығы қалған бөлігін алды. 11 ғасырдан бастап аймақтың бір бөлігін Трент пен Бриксеннің билеуші епископтары басқаратын, оларға Киелі Рим императорлары өз епископтарына кең көлемді уақытша билік берген. Көп ұзамай оларды Тироль графтары мен Гёрц графтары жоққа шығарды, олар Пустер алқабын да басқаратын: 1363 жылы оның соңғы титул иесі, Маргарет, Тироль графшасы аймақты Габсбургтер әулетіне берді. Салорнодан солтүстікке қарай орналасқан аймақтар ерте орта ғасырларда негізінен германизацияланды, ал Фрайзинг Арбео және Освальд фон Волькенштейн сияқты маңызды неміс ақындары Тирольдің оңтүстік бөлігінде туып, өмір сүрді. Екі епархия 1803 жылғы Луневиль келісіміне сәйкес секуляризацияланып, Габсбургтерге берілді. Екі жылдан кейін Аустерлицте Австрия жеңілгеннен кейін, аймақ Наполеонның одақтасы Баварияға берілді (Прессбург келісім-шарты, 1805). Жаңа билеушілер 1809 жылы Пассейердегі Сент-Леонхардтың жер иесі Андреас Хофер бастаған халықтық көтеріліске ұшырады; бұл көтеріліс сол жылы басылды. Париж келісімінің нәтижесінде (1810 жылғы 28 ақпанда) Бавария Тирольдің оңтүстік бөлігін (Трентино мен Болцано қаласы) Италияның Наполеон патшалығына берді. Француздық бақылау кезінде аймақ ресми түрде Haut Adige деп аталды (сөзбе-сөз "Жоғары Адиге", итальянша: "Alto Adige"; немісше: "Hochetsch") тарихи Тироль графтығына қатысты кез келген сілтемеден аулақ болу үшін. Наполеон жеңілгеннен кейін 1815 жылы аймақ Австрияға қайтарылды. Австрия билігі кезінде Оңтүстік Тироль провинциясының аумағы Südliches Tirol немесе Deutschsüdtirol деп аталды, бірақ кейде оның географиялық жағдайына байланысты Mitteltirol, яғни Орта Тироль деп те аталды, ал Südtirol, яғни Оңтүстік Тироль, негізінен бүгінгі Трентино провинциясын көрсетті. Трентиноны Welschtirol ("Романдық Тироль") немесе Welschsüdtirol ("Романдық Оңтүстік Тироль") деп те атады. Кейде Südtirol сонымен қатар Trentino Alto Adige / Südtirol аймағының бүкіл аймағын көрсетті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Альптер мен Доломиттерде австро-венгерлік кайзерьерлер мен итальяндық альпинилер арасында ірі шайқастар болды, олар үшін аймақты бақылау негізгі стратегиялық мақсат болды. Аустрия-Мажарстанның соғыс күшінің құлдырауы 1918 жылы итальян әскерлеріне аймақты басып алуға мүмкіндік берді және оның аннексиясы соғыстан кейінгі келісімдерде бекітілді, бұл аймақты Сен-Жермен шартына сәйкес Италияға берді. Италияның фашистік диктаторы Бенито Муссолинидің диктатурасы кезінде (1922-1943 жылдар аралығында) неміс халқы итальяндықтандыру бағдарламасына ұшырады: 1919-1947 жылдар аралығында ежелгі Тирольге қатысты барлық сілтемелер тыйым салынды және аймақ Италияның Трендетина Венеция деп аталды. Бұл аймақты Италияның Рим аймақтарының бірімен (Regio X Venetia et Histria) тарихи байланыстырып, аймаққа итальяндық талаптарды ақтауға тырысу еді. 1938 жылы Гитлер мен Муссолини неміс тілді халықты неміс билеген аумаққа көшіру немесе Италияның айналасына тарату туралы келісті, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін олар көшіруді толық жүзеге асыруға кедергі болды. Алайда мыңдаған адам нацистік Германияға көшірілді және соғыс аяқталғаннан кейін тек үлкен қиындықтармен ата-бабаларының жеріне оралды. 1943 жылы Италия үкіметі одақтастармен қарулы келісімге қол қойғаннан кейін, аймақты Германия басып алды, ол оны Альпілік таулы аймақтың операциялық аймағы ретінде қайта ұйымдастырды және оны Гаулейтер Франц Хофердің басқаруына тапсырды. Бұл аймақ соғыс аяқталғанға дейін Германия империясына (Беллуно провинциясын қоса отырып) қосылды. Бұл мәртебе нацистік режиммен бірге аяқталды және 1945 жылы итальяндық билік қалпына келтірілді. Италия мен Австрия 1946 жылы Грубер Де Гаспери келісімін жасады, ол 1947 жылы жаңа республикалық итальяндық конституция жарияланғанда күшіне енді, бұл аймаққа айтарлықтай автономия беріледі. Неміс және итальян тілдері ресми тілге айналды, ал неміс тілінде білім беруге қайтадан рұқсат берілді. Облыс 1947 және 1972 жылдар аралығында Трентино-Альто-Адидже / Тироль Этцланд деп аталды. Алайда келісімнің орындалуы неміс тілді халыққа да, Австрия үкіметіне де қанағаттандырмас болды. Бұл мәселе екі ел арасындағы қарым-қатынастың күрделенуіне себеп болды және 1960 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы қарауына түсті. 1961 жылы жаңа келіссөздер өтті, бірақ олар сәтсіз аяқталды, себебі халықтың наразылығы мен неміс тілді автономистер мен сепаратистер бастаған терроризм мен бомбалау кампаниясы болды. Мәселе 1971 жылы жаңа австрия-италия шарты қол қойылғаннан және ратификацияланғаннан кейін шешілді. Онда Оңтүстік Тирольдегі даулар Гаагадағы Халықаралық сотқа шешілуге жіберілетіні, провинция Италия ішінде үлкен автономия алатыны және Австрия Оңтүстік Тирольдің ішкі істеріне араласпайтыны белгіленді. Жаңа келісім тараптарға көбінесе қанағаттандырды және сепаратистік шиеленіс тез арада басылды. 1995 жылы Австрияның Еуропалық Одаққа қосылуы, шекаралық ынтымақтастықты жақсартуға көмектесті. Оңтүстік Тирольдің ауданы , оның барлығы таулы жер және үлкен орманмен жабылған. Климаты континенттік типке жатады, себебі теңіз деңгейінен жоғары тұратын көптеген тау сілемдерінің және солтүстіктен оңтүстікке қарай ағатын негізгі өзен, Адигенің және оның көптеген салаларының әсерінен туындайды. Провинцияның астанасы Болцано қаласындағы орташа ауа температурасы және орташа жауын-шашын мөлшері . Альп тауларындағы ең төменгі өткел, Бреннер өткелі, аймақтың солтүстігінде Австриямен шекарада орналасқан.
Саясат
Облыс екі автономиялық провинцияға бөлінеді: Трентино (Тренто автономиялық провинциясы) және Оңтүстік Тироль (Болцано автономиялық провинциясы). Италия Республикасы аймаққа және оның екі құраушы провинциясына белгілі бір дәрежеде автономия берді, бұл 1946 жылғы Грубер-Де Гаспери келісімінің, сондай-ақ 1948 жылы конституциялық заңмен бекітілген автономияның ерекше мәртебесінің нәтижесі болды. Бұл жарғы аймаққа көптеген мәселелер бойынша өз заңдарын қабылдау және тиісті әкімшілік функцияларды жүзеге асыру құқығын берді. 1972 жылы Италия және Австрия үкіметтері арасындағы талқылаулардың орталығы болған екінші автономиялық статутты қабылдау, аймақтың негізгі өкілеттіктерін екі провинцияға беруді білдірді. Арнайы статутта танылған автономия саяси, заңнамалық, әкімшілік және салық жүйелерін қамтиды. Екінші статут аймақты, екі автономиялық провинцияға берілген өкілеттіктермен еркін одаққа айналдырды, нәтижесінде заң шығару және атқарушы өкілеттіктер өте шектеулі қалды. Аймақтың бас қаласы - Тренто, бірақ екі провинциялық астана (екіншісі - Болцано) аймақтық мәжілістің орны ретінде екі жыл сайын алмасады.
Туризм
Трентино-Альто-Адидже / Южный Тирольде көптеген шағын да көркем ауылдар бар, олардың 16-сы Италияның тарихы мен өнері зор қызығушылық тудыратын шағын қалаларының коммерциялық емес жекелеген бірлестігі I Borghi più belli d'Italia ұйымы тарапынан таңдалды, ол Италия муниципалитеттерінің Ұлттық қауымдастығының Туризм кеңесінің бастамасымен құрылған.
Демография
Облыстың халқы шамамен 1 072 276 адамды құрайды (541 098 Трентинода және 531 178 Оңтүстік Тирольде). Аймақтағы халық тығыздығы Италияның жалпы көрсеткіштерімен салыстырғанда төмен. 2008 жылы ол құрады, ал Италия бойынша орташа көрсеткіш болса құрады. Трентинодағы халық тығыздығы құрады, бұл 2011 жылы Оңтүстік Тирольде тіркелген көрсеткіштен сәл жоғары болды. Италияның ұлттық статистика институты ISTAT мәліметінше, аймақта барлығы 90 321 шетелдік тұрды, бұл аймақтың жалпы халқының 8,55% құрайды.
Тілдер
Негізгі тілдік топтар – итальян және неміс тілдері, ал ладин, ломбард, мочен және кимбрия тілдерінде сөйлейтін шағын азшылықтар бар. Соңғы екеуі – Жоғарғы неміс бавар диалектісінің нұсқалары. Трентинода итальян тілі басым, бірақ Люзерна қауымында және Мочен аңғарындағы төрт Мочен қауымында кимбриялық азшылықтар кездеседі. Ладин тілінде сөйлейтін азшылықтар Фасса және Нон аңғарларында (халықтың 3,5%) тұрады. Фасса аңғарында ладин тілі ресми мәртебеге ие болса, Нон аңғарында, бұрынғыға қарағанда ладин тілінде сөйлейтін адамдар көп болғанына қарамастан, ол әлі де ресми мәртебе алған жоқ. Соле аңғары да тарихи тұрғыдан ладин аймағына жатады. Оңтүстік Тирольде неміс тілі басым (халықтың 62%), бірақ астанасы Болцанода Италияның басқа аймақтарынан ішкі көші-қонның нәтижесінде халықтың 73% итальян тілін ана тілі ретінде қолданады. Итальян тілінде сөйлейтіндер провинцияның басқа да ірі қалалық орталықтарында, мысалы, Меранода (ана тілі ретінде итальян тілінде сөйлейтіндердің 49%) және Бриксенде (ана тілі ретінде 26%) маңызды үлес қосады. 120 000 итальян тілінде сөйлейтін адамның 90% -дан астамы Бозен/Болцано, Мерано, Лейферс және Бриксенде тұрады, ал қалғандарының көпшілігі Трентиномен шекараға жақын астананың оңтүстігіндегі шағын қалаларда немесе провинцияның басқа жерлерінде сирек кездеседі. 116 қауымның 5-інде итальян тілі басым. 2011 жылғы халық санауы бойынша, 453 000 халықтың 26% үшін итальян тілі бірінші тіл болып табылады (1960 жылы 35% болған), ал «Басқа» тілді көрсеткен 51 000 иммигрант ескерілмеген. Ладин тілі кейбір қауымдарда қосымша ресми тіл, ал 8 қауымда басым тіл болып табылады. 2001 жылғы халық санауы бойынша, 116 қауымның 103-інде неміс тілінде сөйлейтіндер басым, сегізінде ладин тілінде сөйлейтіндер және бесеуінде итальян тілінде сөйлейтіндер көп. Бүгінде Оңтүстік Тирольде неміс және итальян тілдерінің екеуі де ресми тілдердің бірі болып саналады.
Геральдика
Герб Трентиноның (қара бүркіт) және Оңтүстік Тирольдің (қызыл бүркіт) елтаңбаларын төрт бөлікке бөледі.