Кіріспе
Филиппин провинциясы Билиран, ресми түрде Билиран провинциясы (Waray Waray: Probinsya han Biliran; ; ), Филиппиннің Шығыс Висая аймағында (VIII аймақ) орналасқан арал провинциясы. Билиран – елдің ең кішкентай және ең жаңа провинцияларының бірі. Бұрын Лейте провинциясының құрамында болған, ол 1992 жылы тәуелсіз провинцияға айналды. Билиран Лейте аралының солтүстігінде бір шақырымнан да аз қашықтықта жатыр. Билиран қалашығындағы Поро аралы арқылы Лейтеге жалғасқан көпірлі жол бар. Оның орталығы – аралдың батыс жағалауындағы Навал муниципалитеті.
Biliran, officially the Province of Biliran (Waray Waray: Probinsya han Biliran; ; ), is an island province in the Philippines located in the Eastern Visayas region (Region VIII). Biliran is one of the country's smallest and newest provinces. Formerly a sub province of Leyte, it became an independent province in 1992. Biliran lies less than a kilometer north of the island of Leyte. A bridge causeway fixed link over Poro Island in the gateway town of Biliran connects the province to Leyte. Its capital is the municipality of Naval on the western coast of the island.
Этимология
Испан дәуірінің басында қазіргі Билиран аралы Исла-де-Панамао деп аталатын. Қазіргі атауы, 17-шы ғасырдың соңы мен 18-шы ғасырдың басында қабылданған деп саналады, көптеген жарияланымдарға сәйкес, аралдың жазықтарында көптеп өскен боробилиран деген жергілікті шөптен шыққан. Балама теория бойынша, атау білір сөзінен келген, ол ескі Висай сөздігінде "кеме, құмыра немесе тамырлар сияқты иықтап тұрған нәрсе, немесе егісшінің тырмасымен жасалған ойыс" деп түсіндірілген. Сөздікте білір сөзінің тағы бір жазылу түрі ретінде билиран да көрсетілген. Бұл теорияны Билиранның 17-шы ғасырда салынған алғашқы ірі кеме құрылыс орны болғандығы дәлелдейді. Галеондар Манила мен Мексикадағы Акапулько арасындағы галеон саудасын қолдау үшін салынды.
Испанияның отарлау кезеңі
Билиран деп аталатын алғашқы қала 1712 жылы муниципалитет және приход мәртебесін сұрап өтініш бергеннен кейін құрылды. Осы кезде арал Себу провинциясының құрамына кірді. Билиран, Самар және Лейте аралдарымен бірге 1735 жылы жеке провинция ретінде құрылды. Кейін, 1768 жылы Самар мен Лейте екі провинцияға бөлінгенде, Билиран Лейте провинциясының қарастырылатын бөлігіне айналды. Алғашқы приходтық діни қызметкер 1765 жылы тағайындалды, бірақ Падре Гаспардың діннен бас тартуына байланысты оның приходтық мәртебесі алынып тасталды. Приход 1782 жылдың 22 ақпанында қайта құрылды.
Климат
Билиранда жылы және салқын климат аймақтарының үйлесімі бар, осылайша басым климат ауыл шаруашылығы дақылдарының кең ауқымын өсіруге өте қолайлы. Нақты құрғақ маусым жоқ, бірақ ауыр жауын-шашын маусымы көбінесе желтоқсан айында болады.
Әкімшілік бөлімшелер
Билиран 8 муниципалитетке, барлығы 132 барангайға бөлінеді. Барлық муниципалитеттер Билиран аралында орналасқан, Марипипиден басқа, ол солтүстік-батысқа қарай орналасқан арал муниципалитеті. Жер ауданы бойынша ең үлкен муниципалитет – провинциялық астана Naval, ал ең кішісі – Maripipi. Муниципалитет атауы=Координата Халық саны Жер көлемі Тығыздық Барангай (барлығы) км² /км² Алмерия 16 951 13 Билиран 16 882 11 Кабукгаян 20 788 13 Кайбиран 22 524 17 Кулаба 12 325 17 Каваян 20 291 20 Марипипи 7 159 15 Naval † 54 692 26 Барлығы 179 312 171,612 536,01 132 Провинциялық астана Муниципалитет
Демография
Билиранның 2020 жылғы санақтағы халқы 179 312 адамды құрады. 2000 жылғы мамырдағы санақ бойынша провинцияның жалпы саны 140 274 адамды құрады, бұл оны елдегі ең аз халқы бар бесінші провинция және аймақтағы ең кішкентай провинция етті. Провинцияда 27 907 шаңырау бар, олардың орташа мөлшері 5,02 адамды құрайды, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (4,99) сәл жоғары. Халықтың 87,05% -ы католик дінін ұстанады.
Based on the May 2000 census, the province had a total population of 140,274, which made it the fifth least populous province in the country, and the smallest in the region. There were 27,907 households in the province with an average size of 5.02 persons, slightly higher than the national average of 4.99. 87.05% of the population was Roman Catholic.
Тілдер
Уарай-Уарай және Себуано тілдері – Билиран провинциясының көпшілік тұрғындары қолданатын тілдер. Соңғысы негізінен Навал, Альмерия және Каваян қалаларында таралған. Ал Уарай-Уарай тілі Каибиран, Кулаба, Кабукгаян, Билиран және Марипипи қалаларында сөйленеді. Екеуі де Висайя тілдеріне жатады. Көптеген тұрғындар ағылшын және филиппин тілдерін де сөйлейді және түсінеді.
Экономика
Билиран экономикасы көбінесе балық аулауға негізделген. Оның көптеген қалалары, әсіресе Навал және Билиран, тамаша теңіз порттарына ие. Мұнда тұзды-әжір су балық шаруашылықтары бар, олар шәрбақ, креветка және сүт балығын өндіреді. Тағы 10 гектар теңіз суы теңіз балдырын өсіруге қолайлы, ал басқа да жерлер балық өсіруге жарамды. Таулы болғандықтан, Билиран түрлі ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіруге мүмкіндік береді. Жылы жазықтар күріш және басқа да тропикалық дақылдар өндірісіне қолайлы. Салқын таулы аймақтар гүл және жоталы бақша өсімдіктері сияқты құнды дақылдар өсіруге ыңғайлы. Жергілікті тұрғындар сондай-ақ аң аулау, ағаш өңдеу және өндіріспен айналысады. Басты шикізат – копра және кокос майы. Өңделген өнімдерге ақ қыштан жасалған керамика, кептірілген балық, шикі гуламан және цитронелла майы жатады. Аралдың пайдаланылмаған табиғи ресурстарына геотермальдық энергия, мол күкірт және гипс кен орындары кіреді. Басты өнеркәсіп салаларына сәнді сумкалар, Ромблон сумкалары, себеттер, қабықтан жасалған бұйымдар, үстел төсемелері, ыстық төсемдер, сусынге арналған ілгешектер және табақшалар кіреді. Билиран альпинистер, велосипедшілер, каньоншылар, саяхатшылар және басқа да шытырман оқиғаларды іздейтіндер үшін перспективті мақсатқа айналуда. Мысалы, Альмерия муниципалитетіндегі Сампао өзені каньон жасауға дамытылған.