Кіріспе

Үлкен отбасы – ата-ана мен олардың балаларынан құралған негізгі отбасынан асып, жақын жерде немесе бірге тұратын әжелер, аталар, інілер, сіңілілер, туыстар немесе басқа туғандарды қамтитын отбасы. Оның ерекше түрлеріне діңгек отбасы және біріккен отбасылар жатады.

Сипаттама

Кейбір жағдайларда, кеңейтілген отбасы жақын туыстарымен бірге немесе олардың орнына тұруы мүмкін. Мұндай отбасыларға бір шаңырақта немесе жақын жерде туыстардан басқа да туыстар кіреді. Мысалы, қарт ата-анасы жасының өтуіне байланысты балаларымен бірге тұруға көшеді. Көбінесе, бұл термин қазіргі батыс мәдениетінде әже-шеше, іні-қарындас, аға-әпке және туыстарды атау үшін қолданылады, олар бір шаңырақта тұрса да тұрмаса да. Дегенмен, бұл бірнеше буын бір шаңырақта тұратын отбасылық бірлікке де қатысты болуы мүмкін. Кейбір мәдениеттерде бұл термин қандастық отбасымен мағынасы бірдей қолданылады. Түбіртек отбасы – кеңейтілген отбасының бір түрі, оны алғаш рет Фредерик Ле Плей зерттеген. Ата-аналар бір баласымен және оның жұбайымен, сондай-ақ олардың балаларымен бірге тұрады, ал қалған балалары үйден шығып жеке өмір сүреді немесе үйленбей тұрады. Түбіртек отбасы кейде тең емес мұрагерлікпен байланысты, мысалы, Жапония мен Кореяда, бірақ бұл термин кейбір жағдайларда ата-аналардың үйленген баласымен және оның жұбайымен, сондай-ақ балаларымен бірге тұратын отбасы түрін сипаттау үшін де қолданылады, бірақ жер мен жылжымалы мүліктің бөлісуі дәстүрлі Румыния, Солтүстік-Шығыс Таиланд немесе Мезоамериканың жергілікті халықтарындағыдай көбінесе тең болады. Мұндай жағдайларда, ата-анасына күтім жасайтын балаға оның мүліктік үлесінен өзге үй де беріледі.

Әлеуметтану

Көбінесе, бір үйді бөлісетін туысқандық топтар белгілі бір артықшылықтарға ие болады деп есептеледі, мысалы, қауіпсіздік және жақындық сезімінің артуы, себебі дағдарыс кезінде көмек ретінде пайдалануға болатын мүшелердің кең көлемі бар, сондай-ақ қажетті мінез-құлық пен мәдени құндылықтарды жалғастыруға көмектесетін көптеген үлгілердің болуы. Алайда, тіпті ересектер үйленгеннен кейін үйден шығып, өздерінің дербес отбасын құруы күтілетін мәдениеттерде де, үлкен отбасы көбінесе осындай артықшылықтарды ұсынатын маңызды қолдау желісін құрайды. Әсіресе жұмысшы табының отбасыларында, есейген балалар өздерінің отбасын ата-аналары, ағалары, әжелері және аталарымен бірге құруға бейім. Бұл үлкен отбасы мүшелері отбасылық шараларға жиі жиналады және бір-біріне эмоционалды және қаржылық тұрғыдан көмектесуге, қолдау көрсетуге жауапкершілік сезінеді. Қазіргі отбасылар бұрынғыға қарағанда көшпелірек болуы мүмкін, бірақ әлеуметтанушылар бұл кеңейтілген отбасы желілерінің ыдырауына әкелмейтінін анықтады. Керісінше, Интернет және Facebook сияқты әлеуметтік желілер сияқты технологиялық құралдар осы отбасылық байланыстарды сақтау және күшейту үшін жиі қолданылады. Шамамен 49 миллион америкалық (жалпы халықтың 16,1%) үш немесе одан да көп ұрпақты қамтитын үйлерде тұрады, бұл көрсеткіш 2000 жылы 42 миллионды құрады. Батыс Еуропадағы жағдай да осыған ұқсас. Тағы 34 пайызы балаларынан бір шақырымнан аспайтын қашықтықта тұрады.

Әлем бойынша

Көптеген мәдениеттерде, мысалы, азиялықтар, Таяу Шығыс халықтары, африкалықтар, Түпкі халықтар – американдықтар мен Тынық мұхиты аралдарының тұрғындары, сондай-ақ латындық америкалықтар мен карибтік аймақтың халқы, тіпті Шығыс және Оңтүстік Еуропалықтар (православты/католиктік елдерде) үшін де, Ұлыбритания мен АҚШ-та Өнеркәсіптік революция кезінде (шамамен 1750-1900 жылдар аралығында) бұрынғыға немесе кейінгіге қарағанда көбірек адамдар кеңейтілген отбасыларда өмір сүрді. Бүгінгі таңда, балалар ядролық отбасыларда көлік жүргізу жасына дейін жеткенге дейін кеңейтілген отбасы мүшелерімен таныспауы жиі кездеседі. Орта таптық отбасылардың географиялық оқшаулануы жиі болады, себебі олар жұмыс мүмкіндіктеріне байланысты көшіп өтеді, ал отбасының тармақтары "негізгі тәуелсіздіктерін сақтайды". Кейбір кеңейтілген отбасылар отбасылық кездесулерді немесе мерекелік уақытта жиналысу мүмкіндіктерін ұйымдастырып, отбасылық байланысты нығайтады және жақындатады. Бұл жеке ядролық отбасыларға кеңейтілген отбасы мүшелерімен байланысуға мүмкіндік береді. Австралиялық аборигендер – отбасы ұғымының ядролық модельден әлдеқайда асып түсетін тағы бір тобы. Аборигендердің отбасыларына әжелер, аталар және ядролық отбасы контекстінде "алыс туыстар" деп есептелетін көптеген туыстар кіреді. Аборигендердің отбасыларында кімге үйленуге болатынына қатысты қатаң әлеуметтік ережелер бар. Олардың отбасы құрылымы барлық міндеттерге ортақ жауапкершілікті қамтиды. Егер отбасы бірнеше ұрпақтың өкілдерін қамтыса, отбасы әдетте ақсақалдар басқарады. Көбінесе бұл ата-бабалар, олардың ұлдары және олардың ұлдарының отбасынан тұрады, әсіресе патриархалды және патрилинейлі қоғамдарда. Кеңейтілген отбасылар бірлесіп мәселелерді талқылайды және шешеді.

Үндістан субконтиненті

Тарихи тұрғыдан алғанда, Оңтүстік Азияда ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан бірлескен отбасы жүйесі немесе бөлінбеген отбасы дәстүрі болған. Бірлескен отбасы жүйесі – Үндістан субконтинентінің, әсіресе Үндістанның аумағында кең таралған, бір үйде бірнеше ұрпақтың бірге тұрып, ортақ туыстық байланыспен ұстасқан отбасылық құрылым. Аталық жетекші отбасы қарт ер адам мен оның әйелі, оның ұлдары мен үйленбеген қыздары, ұлдарының әйелдері мен балаларынан құралады. Отбасының басшысы – әдетте, ең үлкен ер адам – отбасының мүддесі үшін экономикалық және әлеуметтік мәселелер бойынша шешімдер қабылдайтын патриарх болып табылады. Патриархтың әйелі көбінесе шаруашылыққа, кішігірім діни амалдарға бақылау жасайды және отбасы ішінде маңызды ықпалға ие болады. Отбасының табысы ортақ қорға түседі, одан барлық мүшелердің қажеттіліктерін өтеу үшін қаражат жұмсалады, ал оны отбасы басшылары реттейді.

Соңғы кездегі АҚШ-тағы үрдіс

ХХ ғасырдың басында көптеген отбасыларда кең туыстардың бірге тұруы жиі кездеспейтін, мүмкін, осы кезеңдегі жастар үйлену және шаруашылық құру алдында өзін-өзі орнықтыруды және үйді дайындауды күткендігімен байланысты болған. Өмір сүру ұзақтығының артуы және Әлеуметтік қамсыздандыру сияқты бағдарламалар қарттарға көмектесе бастағандықтан, ескі ұрпақтар бұрынғы буынға қарағанда ұзақ өмір сүруде, бұл әртүрлі ұрпақтардың бірге тұруына алып келуі мүмкін. 2010 жылы Pew Research Center жүргізген зерттеу нәтижесінде, АҚШ-тың шамамен 50 миллион азаматының (бір алтысы дерлік), оның ішінде қарттардың саны артып келеді, кем дегенде екі және көбінесе үш ересек ұрпақпен бірге тұратыны анықталды. Қарт ұрпақтың балаларымен бірге тұрып, оларға қолдау көрсетуі және күнделікті тұрмыста көмектесуі кең таралған үрдіс болып табылады. Бұл өзгерістің басты себептері жұмыссыздықтың өсуі, тұрғын үй бағасының төмендеуі және Азия мен Оңтүстік Америка елдерінен келген жаңа иммигранттардың көбеюі. АҚШ Халық санағы бюросының мәліметінше, 2009 жылы немерелерін тәрбиелеп отырған 2,7 миллион әже-шеше тіркелді. Әже-шешелер басқаратын отбасылардың санының күрт өсуіне көптеген факторлар, соның ішінде ата-ананың нашақорлыққа ұшырауы себеп болды. 2003 жылы АҚШ-та бір немесе бірнеше кіші отбасылармен бірге тұратын "отбасылық топтардың" саны 79 миллионға жетті. 2000 жылы АҚШ-тағы 2,6 миллион көп ұрпақты отбасының құрамында үй иесі, оның балалары және немерелері болды. Бұл АҚШ-тағы көп ұрпақты отбасылардың 65 пайызын құрайды. Демек, әже-шешелердің үй шаруасын жүргізуі ересек балалардың ата-аналарын өз үйлеріне әкелуінен екі есе көп. Көп ұрпақты отбасылардың санының артуымен байланысты күрделі құқықтық мәселелер туындап, мысалы, отбасылық үйді немесе жеке жатын бөлмелерін полицияның тексеруіне кімнің келісім беруге құқылы екендігі анықталуда. Көп ұрпақты отбасыларда туындауы мүмкін құқықтық мәселелерден өзге, әже-шешелер жалғыз қамқор болған отбасылардағы мәселелер де бар. "Немерелерді тәрбиелеуді қолдау туралы" заң 2018 жылдың 7 шілдесінде АҚШ Өкілдер палатасы мен Сенатының бірауыздан қабылдауынан кейін күшіне енді. Бұл заң алғаш рет 2017 жылдың 10 мамырында сенаторлар Сьюзан Коллинз (R-ME) және Боб Кейси-младший (D-PA) тарапынан Сенатқа ұсынылды. Осы заңның нәтижесінде "Немерелерді тәрбиелеуді қолдау жөніндегі кеңес" құрылды, ол ата-аналар мен басқа да қарт туыстарға балалардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға және өздерінің физикалық, психикалық және эмоционалдық денсаулығын сақтауға көмектесетін ақпаратты, ресурстарды және ең жақсы тәжірибелерді анықтап, насихаттап, үйлестіріп, жұртшылыққа таратады.

Мексика

Мексика қоғамы үш буыннан: әже-шешелер, балалар және немерелерден тұрады. Осы отбасылардың алдыңғы буындарымен тығыз байланыс сақталады және туыстар немесе "іні-қарындастар" деп аталады. Адам дүниеге келгенде, ол бірден екі үлкен отбасының құрамына енеді, онда кейде 70-ке жуық адам болады. Бұл топ әдетте біртұтас күш ретінде әрекет етеді, ресурстар мен ықпалды біріктіреді. Үлкен отбасыға жұбайлар мен бауырлар да жатады. Бұл екі буындық американдық ядролық отбасынан өзгеше. Кейбір ғалымдар мексикалық қоғамдағы әже-шешелер, балалар және немерелер арасындағы жақын қарым-қатынасты сипаттау үшін "үлкен отбасы" терминін қолданған. Мысалы, Лариса А. Ломниц пен Марисол Перес Лизаур үлкен отбасыны "Мексика отбасының негізгі бірлігі" деп сипаттайды, онда әже-шешелер, балалар және немерелер арасындағы негізгі отбасылық міндеттерге "экономикалық қолдау, отбасылық дәстүрлерге қатысу және әлеуметтік құрмет" кіреді. Экономикалық қиындықтар кезінде, әсіресе балалар болғанда, сенім арта алатын отбасының болуы өте маңызды. Үлкен отбасында өмір сүру балаларға тұрақты күтімді және отбасының басқа мүшелеріне де қолдау көрсетуді қамтамасыз етеді. Отбасылар мен үй шаруашылықтарына қатысты ұлттық сауалнаманың талдауы нәсілдік топтар арасындағы экономикалық айырмашылықтарға байланысты ақ адамдар мен басқа этникалық топтар арасында айырмашылықтар бар екенін көрсетеді: қара және латиноамерикандықтар жиі ядролық отбасының жекешелендіруін қамтамасыз ететін экономикалық ресурстарға ие болмайды. Осылайша, кеңейтілген туыстық байланыс – экономикалық қиындықтарға қарсы күресу стратегиясы. Тек екі ата-анаға ғана емес, әже-шешелерге, аға-інілерге, жеңе-жекелерге, бауырлар мен апа-сіңлілерге сүйену отбасыларды жақындастыратын қолдау жүйесін құруға көмектеседі. Үлкен отбасында өмір сүру ядролық отбасыда жоқ көптеген мүмкіндіктерді ұсынады. Көп буынды отбасылардың саны экономикалық қиындықтардың өсуіне байланысты үнемі артып келеді. AARP мәліметтері бойынша, 2000 жылы 5 миллион болған көп буынды отбасылардың саны 2008 жылы 6,2 миллионға жеткен. "Америкадағы кейбір этникалық топтардың өсуіне байланысты көп буынды отбасылардың болуы қалыпты жағдайға айналып отырғаны сөзсіз. Біз бұл көрсеткіштің жалпы халық арасында да артатынын көреміз", - дейді AARP өкілі Гинзлер. Көптеген адамдар үлкен отбасының маңыздылығын толық түсінбеуі мүмкін, бірақ қолдау жүйесі мен әртүрлі табыс көздеріне ие болу бүгінгі таңда жұмыс табу және жеткілікті ақша табу қиындықтарын еңсеруге көмектеседі.