Кіріспе
Физиогномия (грек тілінен, φύσις, "табиғат" және wikt:γνώμων, "қазы" немесе "түсіндіруші") немесе бет-әлпет бойынша мінезді анықтау – адамның мінезін немесе жеке басын сыртқы түрінен, әсіресе бетінен бағалау тәсілі. Бұл термин сондай-ақ, адамның, заттың немесе жердің жалпы келбетін, оның жасырын қасиеттеріне сілтеме жасамай білдіруі мүмкін – мысалы, жеке өсімдіктің (өсімдіктердің тіршілік нысанына қараңыз) немесе өсімдіктер тобының (өсімдіктерді қараңыз) физиогномиясы. Физиогномия практикасы қазіргі заманғы псевдонауканың анықтамасына сәйкес келеді және академиялық ортада дәлелсіз талаптары үшін осылай қарастырылады; физиогномияға сену әлі де кең таралған, ал жасанды интеллект саласындағы соңғы жетістіктер осы зерттеу саласына деген жаңа қызығушылықты тудырды. Бұл тәсілді ежелгі грек философтары жақсы қабылдаған, бірақ 16 ғасырда саяхатшылар мен шарлатандықтың іс-әрекеттерінде беделсіздікке ұшыраған. Иоганн Каспар Лаватер оны қайта жаңғыртып, танымал еткен, бірақ 19 ғасырдың соңында бұл тәсіл қайтадан ұнамай қалды. 19 ғасырдағы физиогномия ғылыми расизмнің негізі ретінде ерекше атап көрсетілді. Бүгінгі таңда физиогномия жаңа ғылыми қызығушылық тудырып отыр, әсіресе машиналық оқыту және бет-әлпетті тану технологияларымен байланысты. Қазіргі ғалымдардың басты назарында физиогномияның тәуекелдері, соның ішінде жеке өмірге қатысты мәселелер, бет-әлпетті тану алгоритмдерінің контекстінде тұр. Физиогномия кейде антропоскопия деп те аталады, бұл термин 19 ғасырда пайда болған.
Physiognomy (from the Greek φύσις, '[[wikt:φύσις, meaning "nature", and '[[wikt:γνώμων, meaning "judge" or "interpreter") or face reading is the practice of assessing a person's character or personality from their outer appearance—especially the face. The term can also refer to the general appearance of a person, object, or terrain without reference to its implied characteristics—as in the physiognomy of an individual plant (see plant life form) or of a plant community (see vegetation). Physiognomy as a practice meets the contemporary definition of pseudoscience and it is so regarded among academic circles because of its unsupported claims; popular belief in the practice of physiognomy is nonetheless still widespread and modern advances in artificial intelligence have sparked renewed interest in the field of study. The practice was well accepted by ancient Greek philosophers, but fell into disrepute in the 16th century while practised by vagabonds and mountebanks. It revived and was popularised by Johann Kaspar Lavater, before falling from favour in the late 19th century. Physiognomy in the 19th century is particularly noted as a basis for scientific racism. Physiognomy as it is understood today is a subject of renewed scientific interest, especially as it relates to machine learning and facial recognition technology. The main interest for scientists today are the risks, including privacy concerns, of physiognomy in the context of facial recognition algorithms. Physiognomy is sometimes referred to as anthroposcopy, a term originating in the 19th century.
Орта ғасырлар мен қайта өрлеу дәуірі
Физиогномия термині орта ағылшын тілінде жиі кездесетін, көбінесе «фиснами» немесе «висноми» деп жазылатын еді, мысалы, «Кентербери ертегілеріне» жалған қосымша болған Берйн ертегісінде: «Мен сенің «фиснамиңнен» таныдым, сенің ұрлыққа бейім екеніңді білдім». Физиогномияның сенімділігі бұрын кеңінен қабылданған. 13 ғасырдың басында Фредерик II императорының сарай ғалымы Михаэль Скотт осы тақырыпқа арналған «Liber physiognomiae» еңбегін жазды. Англия университеттерінде 1530 немесе 1531 жылдары Англияның Генрих VIII «фисномие» немесе «пальместр» сияқты «алая, айлакер және заңсыз ойындар» ойнаған қаңғыбастар мен шалақорларды тыйым салғанға дейін физиогномия оқытылды. Осы шақта ғалымдар грек тіліндегі «физиогномия» терминін қабылдап, «фиснамия» тұжырымын тоқтатуға көшті. Леонардо да Винчи 16 ғасырдың басында физиогномияны «жалған», ғылыми негізі жоқ, қиял өнімi деп сынады.
Иоганн Каспар Лаватер
Қазіргі заманда физиогномияны белсенді түрде дамытқан негізгі тұлға – Гётемен қысқаша таныс болған швейцариялық пастор Иоганн Каспар Лаватер (1741–1801) болды. Лаватердің физиогномия туралы эсселері алғаш рет 1772 жылы неміс тілінде жарияланып, зор танымалдылыққа қол жеткізді. Бұл ықпалды эсселер француз және ағылшын тілдеріне аударылып, криминологияның алғашқы теорияларына әсер етті.
Лаватердің сыншылары
Лаватердің зерттеулері ғалымдар арасында әртүрлі реакция тудырды, кейбіреулері оны қабылдаса, енді біреулері сынады.
Танымалдық кезеңі
Физиогномияның танымалдылығы XVIII ғасырдың бірінші тоқсанында және XIX ғасырда арта түсті. Академиктер оны осы саладағы мүмкіндіктеріне сеніп, ауырсынып талқылады.
Көркем әдебиет пен өнерде қолдану
Көптеген еуропалық романдағы жазушылар кейіпкерлерін сипаттауда физиономияны пайдаланған, сондай-ақ Джозеф Дюкро сияқты портрет суретшілері де. XIX ғасырдағы көптеген ағылшын авторлары осы идеяның ықпалында болды, бұл әсіресе Чарльз Диккенс, Томас Харди және Шарлотта Бронте романдарындағы кейіпкерлердің егжей-тегжейлі физиогномикалық сипаттамаларында жақсы көрінеді. Томас Брауннан басқа, Норич қаласымен байланысты болған және өзінің шығармаларында физиогномикалық байқаулар жасаған басқа әдеби авторлардың ішінде романтикалық романдар жазушысы Амелия Опи және саяхаттар туралы жазған Джордж Борроу бар. Физиогномия – Оскар Уайльдтың «Дориан Грейдің суреті» романының сюжетіне негіз болатын орталық, бірақ жасырын болжам. XIX ғасырдағы американ әдебиетінде физиогномия Эдгар Аллан Поның әңгімелерінде маңызды орын алады.
Френология
Френология – физиономияның бір түрі болып табылады, психикалық және жеке қасиеттерді анықтау үшін бас сүйегіндегі дөңестер өлшенетін, және 1800 жылдары неміс дәрігерлері Франц Йозеф Галл мен Иоганн Сперцхайм жасаған. Ол 19 ғасырда Еуропа мен Америка Құрама Штаттарында кеңінен танымал болды. АҚШ-та дәрігер Джеймс В. Редфилд 1852 жылы "Салыстырмалы физиономия" атты еңбегін жариялады, онда 330 гравюрамен "Адамдар мен жануарлар арасындағы ұқсастықтар" бейнеленген. Ол бұл ұқсастықтарды сыртқы түрінде және (көбінесе метафоралық) мінез-құлқында кездестірді, мысалы, немістерді арыстанға, негрлерді піл мен балыққа, қытайларды шошқаға, янкилерді аюға, еврейлерді ешкіге теңеді. 19 ғасырдың соңында френология физиогномиямен байланысты болғандықтан, оның сенімділігі күмәнді болып, қабылданбады.
Криминология
XIX ғасырдың соңында ағылшын психометрігі сэр Фрэнсис Гальтон композиттік фотосурет әдісі арқылы денсаулық, ауру, сұлулық және қылмыстың физиогномикалық ерекшеліктерін анықтауға тырысты. Гальтонның әдісі екі немесе одан көп бетті бірнеше экспозиция арқылы фотосуретке түсіруді қамтыды. Ол зорлық-зомбылық жасаған қылмыскерлердің суреттерін ортақ суретке біріктіргеннен кейін, композиттік сурет оның құрамына кірген беттердің кез келгенінен "құрметтірек" көрінді; бұл, әдетте, соңғы қоспа суретте құрамдас суреттердегі терінің нашарлықтары орташаланғандықтан болды. 1990 жылдардың басында компьютерлік технологияның пайда болуымен Гальтонның композиттік техникасы компьютерлік графикалық бағдарламалық жасақтаманы пайдалану арқылы қабылданып, едәуір жақсартылды. Физиогномия криминология саласында итальяндық армия дәрігері және ғалымы Чезаре Ломброзоның жұмысы арқасында да пайдалы болды. XIX ғасырдың ортасында Ломброзо "қылмыстылық мұраға қондырылатыны және қылмыскерлерді бүркіт сияқты мұрын мен қанды көздер сияқты физикалық белгілерімен анықтауға болады" деген пікірді жақтады. Ломброзо Чарльз Дарвиннің жақында жарияланған эволюция теориясынан шабыттанды және криминологияда физиогномияны қолдануды таратуда эволюция туралы көптеген қате түсініктерді қабылдады. Оның логикасы "қылмыскерлердің филогенетикалық ағашта эволюцияның ерте кезеңдеріне "қайта оралуынан" туындады". Криминология мен физиогномия арасындағы қарым-қатынасқа деген қызығушылық Ломброзоның Джузеппе Виллела атты "көзге түскен калабриялық ұры мен өрт сөндірушімен" алғашқы қарым-қатынасынан басталды. Виллеланың қайтыс болғаннан кейін Ломброзо "өлген денесін зерттеп, оның бас сүйегінің артқы бөлігінде маймылдардағыдай ойыс бар екенін анықтады". Ломброзо осы примитивті, маймылға ұқсас мінез-құлықты сипаттау үшін "атавизм" терминін қолданды, оны қылмыс жасауға бейім деп санайтын көптеген адамдарда тапқан. Виллеланың мәйітінен жинаған деректерді талдауды жалғастыра отырып, осы нәтижелерді бұрынғы жағдайлармен салыстырып, ол кейбір физикалық ерекшеліктердің кейбір адамдарға "қылмыс жасауға бейімділігін" арттыратынын және олардың ертедегі адамдарға да қатыгездікпен оралуы мүмкін екенін түсінді. Бұдан әрі, бұл идеялар қылмыс жасалғанда, оны "еркін ерік" деп қарамай, оның орнына адамның генетикалық қатыгездікке бейімділігінің салдары ретінде қарастыруға ықпал етті. Бұл "жаңа және жақсартылған" теориялар "жаңадан туған қылмыскерде моральдық кемтар және эпилептикпен ортақ патологиялық белгілер бар" деген тұжырымға әкелді, бұл оны өзінің типологиясын кеңейтіп, ақылдан адасқан қылмыскер мен эпилепсиялық қылмыскерді қосуға итермеледі. Сонымен қатар, "ақылдан адасқан қылмыскерлерге алкоголиктер, матоидтар және гистериялық қылмыскерлер жатады" делінген.
Қазіргі қолданысы
Францияда бұл ұғым 20 ғасырда морфопсихология деген атпен одан әрі дамыды, оны француз психиатры Луи Корман (1901–1995) жетілдірді. Ол адам денесіндегі тіршілік күштерінің әрекеті әртүрлі бет пішіндері мен түрлеріне алып келетінін айтты. "Морфопсихология" термині – француз тіліндегі morphopsychologie сөзінің аудармасы, осы атауды Луи Корман 1937 жылы тақырып бойынша алғашқы кітабын жазғанда берген, кітаптың аты "Quinze leçons de morphopsychologie" (Морфопсихологияның он бес сабағы) болды.
Ғылыми зерттеулер
Расизм мен криминология ретінде қалыптасқан жалған ғылымның мұрасы салдарынан, бет-әлпет пен мінез-құлық арақатынасын ғылыми тұрғыдан зерттеу немесе талқылауға тыйым салынды. Бұрын олардың көптеген байланыстарын анықтауға тырысқан. Мысалы, мінез-құлықтың бет-әлпетке әсер ететіні дәлелденген. Сондай-ақ, бет-әлпеттің ерекшеліктері басқалардың бізге деген алғашқы әсеріне әсер етеді, бұл біздің күткеніміз бен мінез-құлқымызға, ал соңғысы өз кезегінде мінез-құлыққа ықпал етеді. Соңында, бет-әлпет пен мінез-құлыққа бірдей әсер ететін бірнеше биологиялық факторлар бар, мысалы, туғанға дейін және кейін гормон деңгейі мен гендік экспрессия. Жасанды интеллект пен компьютерлік көрудегі соңғы жетістіктер көбінесе терең нейрондық желілердің (DNN) кеңінен қолданылуымен байланысты, олар өзара байланысты нейрондардың үлкен, көп деңгейлі желілерін симуляциялау арқылы неокортексті еліктейді. DNN-лер цифрлық кескіндер, дыбыс немесе мәтін сияқты құрылымдалмаған үлкен деректердегі үлгілерді тануда және оларды болжамдар жасау үшін талдауда өте табысты. Өзін-өзі орындайтын болжам әсеріне сәйкес, белгілі бір қасиетке ие деп есептелген адамдарға тиісінше қарауға болады және уақыт өте келе олар басқалардың күткеніне сәйкес мінез-құлық көрсете алады. Керісінше, есірткі немесе алкогольге тәуелділік сияқты әлеуметтік мінез-құлық бет-әлпеттің қалыптасуына әсер етеді. 1990 жылдардағы зерттеулер көрсеткендей, тұлғаның үш негізгі қасиеті – күш, жылылық және адалдық – бет-әлпетіне қарап сенімді түрде анықтауға болады. Кейбір деректер шаштың өсу бағыты еркектердің гомосексуализмімен байланысты екенін көрсеткенімен, кейінгі зерттеулер шаштың өсу бағыты туралы нәтижелерді көптеген жағдайларда жоққа шығарды. 2009 жылдың ақпан айында New Scientist журналында жарияланған мақалада физиогномияның қайта жандануда екені, зерттеушілер мінез-құлық пен бет-әлпет арасындағы байланысты табуға тырысып жатқаны айтылды. Бұл жандану 2010 жылдары бетті тану үшін машиналық оқытудың дамуымен жалғасты. Мысалы, зерттеушілер беттің еніне қарап адамның дене күшін және кейбір мінез-құлық қасиеттерін (агрессияға бейімділігін) болжауға болады деп мәлімдеді. Саяси көзқарасты да сенімді түрде болжауға болады, сондай-ақ тұлғалық қасиеттері мен интеллектісін де анықтауға болады. 2017 жылы бір даулы зерттеуде жасанды интеллект алгоритмі жыныстық бағдарды "адамдардан да дәл" анықтай алады деп мәлімделді (тестіленген жағдайлардың 81% -ында ерлер үшін және 71% -ында әйелдер үшін). Ғылыми білімі жоқ "теңдік және инклюзия стратегиясы" директоры зерттеушілер тарапынан "әрекетке асыққандық" үшін сынға ұшырады. 2018 жылдың басында зерттеушілер, олардың ішінде Google-де жұмыс істейтін екі AI маманы (тұлғаны тану бойынша екеуінің бірі) Amazon-ның Mechanical Turk платформасын пайдаланатын 8000 америкалықтың сауалнамасына негізделген қарама-қайшы зерттеуді жариялады. Сауалнамада гейлер мен гетеросексуалдарды ажырату үшін "иә" немесе "жоқ" жауаптарын қабылдайтын бірқатар белгілер анықталды. Бұл белгілер морфологиялық ерекшеліктерге емес, көбінесе киім, сыртқы түрі және өмір салтымен байланысты болды (макияж, сақал, көзілдірік, суреттердің бұрышы және т.б.). Жыныстық бағдар туралы мәселелер бойынша толық ақпарат алу үшін "гейдар" деген бетке қараңыз. 2020 жылы тұтынушылардың бет-кескіндерін маркетингтік зерттеулер үшін пайдалану туралы зерттеуде терең оқыту бет-кескіндерінен маркетологтарға қатысты жеке ақпаратты алуға болатыны және пайдаланушылардың бет-кескіндері Tinder және Facebook сияқты платформаларда жарнаманы мақсатты түрде көрсетуге негіз болатыны анықталды. Зерттеуге сәйкес, бет-кескіндердің болжамдық күші негізінен беттен алынған негізгі демографиялық деректерге (жас, жыныс, нәсіл) байланысты, бірақ бейне артефактілері, байқалатын бет ерекшеліктері және терең оқыту арқылы алынған басқа бейнелік белгілер де демографиялық деректерден тыс болжамдық сапаны арттырады.
Медиада
2011 жылы Оңтүстік Кореяның "Йонхап" ақпараттық агенттігі Солтүстік Кореяның қазіргі басшысы Ким Чен Ынның физиогномикалық талдауын жариялады. "Доктор Ху" телесериалында Төртінші Доктор жаңа денесін қарап тұрып, өз физиономиясы туралы: "Физиономияға келсек, мінсіз нәрсе жоқ" дейді. "Украинская правда" газеті хабарлағандай, "Путиннің қасындағы өзіне ұқсайтын адамдарды пайдаланғаны туралы мәлімет украиндық құпия қызметтерінің ақпараты және бірнеше мамандардың, әсіресе физиогномистердің қорытындыларымен расталады".