Кіріспе
Саяси бірліктің географиялық шекаралары
Шекаралар әдетте географиялық шекаралар ретінде анықталады, олар мұхиттар мен жер бедері сияқты табиғи ерекшеліктермен немесе үкіметтер, тәуелсіз мемлекеттер, федерациялық штаттар және басқа да ұлттық құрамындағы бірліктер сияқты саяси органдармен белгіленеді. Саяси шекаралар соғыс, отарлау немесе сол аймақтардағы саяси бірліктер арасындағы өзара келісімдер арқылы орнатылуы мүмкін. Кейбір шекаралар – мысалы, көптеген мемлекеттердің ішкі әкімшілік шекаралары немесе Шенген аймағындағы мемлекеттер аралық шекаралар – ашық және толығымен күзетілмейді. Көптеген сыртқы саяси шекаралар жартылай немесе толығымен бақыланады, және оларды тек белгіленген шекаралық бақылау-өткізу пункттері арқылы заңды түрде кесіп өтуге болады; жапсарлас шекаралық аймақтар да бақылануы мүмкін. Дүбірлі тараптар арасындағы қақтығыс қаупін азайту үшін олардың шекараларында буферлік аймақтар құрылуы мүмкін. Шекараның өзі шекара деп аталатын болса, шекара маңындағы аумақ – шекаралық аймақ деп аталады.
Тарих
Көне заманда шекара термині бұлыңғыр болды және шекараның екі жағына да қатысты болуы мүмкін, сондықтан оның бір бөлігін шекаралық аймақ немесе шекара маңымен нақтылау қажет болды. Орта ғасырларда үкіметтің бақылауы адамдар астанадан алшақтаған сайын әдетте азайды. Сондықтан шекара маңы (әсіресе қиын өтетін жерлер) көптеген заңнан тыс адамдарды тартып, олар көбінесе қолдаушылар табатын. Бұрын көптеген шекаралар нақты белгіленбеген; оның орнына екі тарап та таласқан және соғысқан аралық аймақтар жиі кездесетін, оларды кейде шекаралық маржа деп атаған. Қазіргі замандағы ерекше жағдайлар – 1922 жылдан 1991 жылға дейін Сауд Арабиясы мен Ирактың бейтарап аймағы және 1922 жылдан 1970 жылға дейін Сауд Арабиясы мен Кувейттің бейтарап аймағы. Қазіргі уақытта шекаралық маржалар нақты анықталған және белгіленген шекаралармен алмастырылды.
Саяси шекаралар
Саяси шекаралар адамның әрекеттері арқылы әлемге орнатылады. Яғни, саяси шекара өзен немесе тау жотасы бойымен жүргенімен, мұндай нысан саяси шекараны автоматты түрде анықтамайды, тіпті ол кесіп өтуге елеулі физикалық кедергі болуы мүмкін. Саяси шекаралар көбінесе жер бетіндегі айқын физикалық нысандарға сәйкес келу-келмеуіне қарай жіктеледі. Уильям Майлз айтқандай, Ұлыбритания мен Франция әлемдегі халықаралық шекаралардың шамамен 40 пайызын белгілеген.
Бейнелеу шекаралары
Ландшафт шекарасы – саяси және табиғи шекаралардың араласуы. Мысалы, XI ғасырда Қытайдың Сун әулеті құрған қорғаныс орманы. Мұндай шекара саяси болып саналады, себебі ол адамдар белгілейді, көбінесе шарт арқылы. Дегенмен, ландшафт шекарасы қоршаулар мен қабырғалармен емес, орман, таулар және су қоймалары сияқты ландшафт нысандары арқылы анықталады. Алайда, ол табиғи шекарадан өзгеше, себебі шекаралық ландшафт табиғи емес, адам жасаған. Мұндай ландшафт әдетте шекаралық аймақтың табиғи географиясынан ерекшеленеді және оның құрылысына зор еңбек және қаржылық инвестициялар қажет.
Геометриялық шекаралар
Геометриялық шекаралар аймақтың физикалық және мәдени ерекшеліктеріне қарамастан, тура сызықтармен (мысалы, ендік немесе бойлық сызықтары сияқты) немесе кейде доғалармен (Пенсильвания/Делавэр мысалы) қалыптасады. Мұндай саяси шекаралар көбінесе отарлық иеліктерден пайда болған мемлекеттердің төңірегінде кездеседі, мысалы Солтүстік Америка, Африка және Таяу Шығыста. Канада-АҚШ шекарасы шамамен 2175 миль (3500 км) қашықтыққа, Орман көлінен (Онтарио және Миннесота) батысқа қарай Тынық мұхитына дейін 49-шы параллель бойымен өтеді.
Fiat шекаралары
Геометриялық шекаралар идеясының жалпылануы – адам шешімімен белгіленген, нақты физикалық үзілісті көрсетпейтін кез келген шекара, яғни фиат шекаралары болып табылады (фиат – латын тілінен «осылай болсын», шешім). Фиат шекаралары көбінесе сайлау округтері немесе пошта округтері сияқты адамның шекаралау әрекетінің нәтижесі болып келеді.
Ескі шекаралар
Ескі шекара – бұрынғы шекара, ол қазір заңды шекара болып табылмайтын болуы мүмкін. Дегенмен, бұл шекараның бұрынғы бар екендігі ландшафтта көрініп тұрады. Мысалы, Шығыс және Батыс Германия арасындағы шекара енді халықаралық шекара емес, бірақ ол ландшафттағы тарихи белгілер арқасында әлі де көрінеді; ол Германияда мәдени және экономикалық айырмашылықты көрсетеді. Басқа мысалдарға Солтүстік және Оңтүстік Вьетнам арасындағы демилитаризацияланған аймақ (1975 жылдан бері жойылған) және Солтүстік және Оңтүстік Йемен арасындағы шекара (1990 жылдан бері жойылған) жатады. Кейде ескі шекара белгілі бір нысанда қайта жанданады, мысалы, Британдық Сомалиленд пен Итальяндық Сомалиленд арасындағы шекара 1960 жылы екі отар бірігіп, тәуелсіз Сомали мемлекетін құрғанда жойылды, бірақ 1991 жылы бұрынғы Британдық Сомалиленд тәуелсіздігін жариялағанда, бұрынғы британдық-итальян шекарасын өзінің шығыс шекарасы деп мәлімдеді.
Бақылау сызықтары
Бақылау сызығы (БС) – екі немесе одан көп мемлекет арасындағы, әлі тұрақты шекара мәртебесіне қол жеткізбеген әскерилендірілген буферлік шекара. БС шекаралары әдетте әскери бақылауда болады және ресми халықаралық шекара ретінде танылмайды. Бұл сызық алғаш рет Үндістан мен Пәкістан арасындағы Симла келісімімен атысты тоқтату сызығы ретінде құрылды. Атысты тоқтату сызығына ұқсас, БС көбінесе соғыс, әскери дағдарысқа ұшырау және шешілмеген жер дауының нәтижесі болып табылады.
Теңіз шекаралары
Теңіз шекарасы – мұхиттағы белгілі бір аймақты қоршап, сол аймақтағы минералды және биологиялық ресурстарға мемлекеттің ерекше құқығын қамтамасыз ететін, теңіз ерекшеліктерін, шекараларын және аймақтарын қамтитын бөліс. Теңіз шекаралары теңіз мемлекетінің құқықтық шекараларын көрсетеді және Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясымен мойындалады. Теңіз шекаралары ішкі сулар, тұтас аймақтар және эксклюзивті экономикалық аймақтар контекстінде қарастырылады; алайда, бұл терминология көлдер мен өзендердің шекараларын қамтымайды, олар құрлық шекараларының аясында қарастырылады. Кейбір теңіз шекаралары оларды анықтауға жасалған күш-жігерге қарамастан, әлі де белгісіз болып қалып отыр. Мұның себебі – аймақтық мәселелерді көрсететін бірқатар факторлар.
Әуе кеңістігінің шекаралары
Әуе кеңістігі – елдің халықаралық және теңіз шекаралары ішінде орналасқан атмосфера. Барлық тәуелсіз мемлекеттер әуе кеңістігін реттеу және қорғау құқығына ие, бұл құқық халықаралық әуе егемендігі заңымен бекітілген. Әуе кеңістігінің көлденең шекаралары теңіз құқығындағы "ашық теңіз" принциптерімен ұқсас. Әуе кеңістігі елдің жағалауынан 12 теңіздік шақырымға дейін созылады және НАТО бейбіт уақыттағы қорғауынан басқа жағдайда өзінің әуе кеңістігін қорғауға жауапты. Халықаралық келісімдер негізінде мемлекеттер Тынық мұхиты сияқты халықаралық әуе кеңістіктеріндегі атмосфераны қорғау немесе бақылау міндетін өздеріне алуы мүмкін. Әуе кеңістігінің вертикальдік шекаралары халықаралық деңгейде ресми түрде белгіленбеген немесе реттелмеген. Дегенмен, Карманың сызығында аяқталатын вертикальді әуе кеңістігі туралы жалпы түсінік бар. Карманың сызығы – Жер бетінен 100 километр биіктікте орналасқан нүкте, ол атмосфера (әуе кеңістігі) мен ғарыш кеңістігі арасындағы шекараны белгілейді (ғарыш кеңістігі ғарыш құқығымен реттеледі).
Шекаралық
Шекара – бір жағына аяқталмайтын, бір жағында кеңейіп жатқан шекаралық аймақты анықтайтын шекара. Бұл типтегі шекара көбінесе абстрактілі болып келеді және адам қызметінің ерекше бір жағдайы ретінде қарастырылады. Осылайша, шекаралар шекаралық аймақтарға қолданылып, оларды ешкімге тиесілі емес жер (terra nullius) деп жариялап, талап етуге мүмкіндік берді. Мысалы, Батыс Антарктидадағы Мари Берд жері – Антарктидадағы ешбір тәуелсіз мемлекет талап етпеген жалғыз аумақ.
Ерекшеленетін шекаралар
Ерекшеленген шекаралар елдер мен юрисдикциялар арасындағы адамдардың қозғалысын және тауар саудасын әртүрлі деңгейде бақылайды. Көптеген дамыған елдердің кіру ережелері бар, олар визаны тексеру, паспортты тексеру немесе кедендік бақылау сияқты бір немесе бірнеше рәсімдерді талап етеді. Көптеген реттелген шекараларда иммиграция, жабайы табиғат пен өсімдік түрлері, сондай-ақ есірткі немесе қару сияқты заңсыз заттарға қатысты ережелер бар. Жалпы алғанда, шекаралық реттеуді ұлттық және жергілікті үкіметтер жүзеге асырады, және ол елге және ағымдағы саяси немесе экономикалық жағдайларға байланысты өзгеріп отыруы мүмкін. Әлемдегі ең қатаң реттелген шекаралардың қатарында: Австралия, АҚШ, Израиль, Канада, Ұлыбритания және Біріккен Араб Эмираттары. Бұл елдерде мемлекеттік бақылаудағы шекаралық агенттіктер мен ұйымдар өздерінің шекараларында және ішінде шекаралық реттеу саясатын қамтамасыз етеді.
Ашық шекаралар
Ашық шекара – мемлекеттер мен құқықтық юрисдикциялар арасындағы адамдардың қозғалысын реттеудің жойылғаны немесе реттеудің болмауы. Бұл анықтама жеке меншіктегі жерлер арасындағы саудаға немесе қозғалысқа қатысты емес. Көптеген мемлекеттер өз елдері ішінде саяхаттау үшін ашық шекараға ие, бірақ авторитарлық мемлекеттер азаматтарының ішкі қозғалыс еркіндігін шектеуі мүмкін, мысалы, бұрынғы КСРО-да болғандай. Дегенмен, басқа мемлекеттермен ашық шекараны либерализациялаған елдердің саны аз, мысалы, Шенген келісіміне қатысушы Еуропа елдері немесе Беларусь-Ресей ашық шекарасы. Бұрын ашық шекара барлық мемлекеттерде кең таралған, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл жағдай өзгерді, нәтижесінде ашық шекаралар реттелді, олардың саны азайды және көптеген дамыған елдер үшін бұл мүмкін болмай қалды.
Әскери емес аймақтар
Демилитаризацияланған аймақ (DMZ) – екі немесе одан көп ел, топ немесе әскердің шекарасында әскери қызмет немесе күш қолдануға тыйым салуға келісетін шекара. DMZ соғыс шекарасы, атысты тоқтату желісі, жабайы табиғат қорығы немесе де-факто халықаралық шекара ретінде танылуы мүмкін. Демилитаризацияланған халықаралық шекараның мысалы – Солтүстік және Оңтүстік Корея арасындағы 38-ші параллель. Антарктида және сыртқы ғарыш (Жер бетінен 100 миль қашықтықтағы барлық кеңістік) басқа танымал DMZ аймақтары болып табылады, екеуі де әлемдік зерттеулер мен танысу үшін сақталған. Елдердің бақылауына тыйым салу DMZ-ді адамның ықпалынан тыс қылып, Кореяның демилитаризацияланған аймағы, Вьетнамның демилитаризацияланған аймағы және Кипрдегі Жасыл желісі сияқты табиғи шекараға немесе жануарлар дүниесін сақтау орнына айналдыруы мүмкін.
Шекаралық экономика
Шекаралар сауда-саттықты қысқарту арқылы экономикалық белсенділікті және дамуды тежейді. Шекаралардың болуы көбінесе нақты экономикалық ерекшеліктерді немесе аномалияларды тудырады. Екі құзыреттің қабаттасқан жерінде шекаралық сауда үшін ерекше экономикалық мүмкіндіктер пайда болады. Контрабанда осының классикалық мысалы; керісінше, шекаралық аймақ акциздік тауарлар немесе импорт-экспорт қызметтерін заңды немесе жартылай заңды, сыбайлас жемқорлық немесе заңды түрде ұсыну арқылы дами алады. Шекараның екі жағындағы түрлі ережелер қызметтерді сол шекарада немесе оған жақын орналасуға итермелейді: осылайша, порнография, проституция, алкоголь, фейерверк және/немесе есірткі сату шекаралар, қала шекаралары, аудан шекаралары, порттар мен әуежайлардың маңында шоғырлануы мүмкін. Жоспарланған және ресми жағдайда, Арнайы экономикалық аймақтар (АЭА) көбінесе шекаралар мен порттарға жақын құрылады. Тауарлар қажетсіз деп есептелмесе де, мемлекеттер тарифтерді жинау және валюталық түсім алу үшін шекаралық сауданы тіркеуге және реттеуге тырысады. Сондықтан, заңды түрде сатылатын тауарлардың ресми емес саудасы деген ұғым пайда болады; мысалы, Африка мүйізіндегі мал өсірушілердің малмен шекаралық саудасы. Эфиопия жыл сайын ресми емес жолмен Сомали, Кения және Джибутиге 250-300 миллион долларлыққа мал сатады, бұл ресми көрсеткіштен 100 есе көп. Ұлы Қытай қабырғасы, Мажино желісі және Адриан қабырғасы сияқты тарихи шекаралар көптеген рөлдер атқарды және әртүрлі жолдармен белгіленді. Тас қабырғалар, Ұлы Қытай қабырғасы және Ұлыбританиядағы римдік Адриан қабырғасы әскери функцияларды орындағанмен, Рим шекараларының барлығы өте кезеңді болды, бұл көрші елдермен Римнің экономикалық белсенділігін ынталандырды. Көптеген шекаралық аймақтар мәдени қарым-қатынас пен диалогты, сондай-ақ шекаралық экономикалық даму стратегияларын қолдауға белсенді түрде қатысады. Еуропада Еуропалық Одақ Interreg бағдарламасы арқылы шекаралық аймақтарға қаржылық қолдау көрсетеді. Еуропа Кеңесі трансшекаралық ынтымақтастық туралы конвенцияны қабылдады, ол Euroregions іс жүзінде сирек қолданылса да, шекаралық ынтымақтастық үшін құқықтық негізді қамтамасыз етеді.
Шекаралық зерттеулер
1990 жылдардың соңынан бастап шекараларды зерттеуде жаңа өрлеу пайда болды, бұл әлемнің шекарасыз және аумақтық белгілері жойылған орынға айналуы туралы тараған пікірге қарсы наратив қалыптасуымен байланысты, және бұл жаһандану теорияларымен бірге жүрді. Жақындағы бастамалардың мысалдары: "Өзгерістегі шекаралық аймақтар" ғалымдар желісі, Дарем университетінің Халықаралық шекараларды зерттеу бөлімі, Солтүстік Америкадағы Шекаралық зерттеулер қауымдастығы, Африка шекаралық зерттеулер желісі, сондай-ақ Ниммеген және Белфаст Королева университетінде шағын шекаралық зерттеу орталықтарының құрылуы.
Шекаралық өнер
Шекаралық өнер – әлеуметтік-саяси тәжірибеге негізделген, қазіргі заманғы өнер практикасы, мысалы, АҚШ-Мексика шекарасындағы немесе "фронтера" аймағындағы жағдайлар. 1980-жылдардың ортасында пайда болғаннан бері, бұл өнер практикасы отан, шекара, бақылау, жекелік, нәсіл, этникалық және ұлттық тегі туралы сұрақтарды дамытуға көмектесті. Шекаралық өнер – тұжырымдамалық өнер практикасы ретінде суретшілерге жекелік пен ұлттық тегінің ұқсас мәселелерін зерттеу мүмкіндігін ашады, бірақ олардың орналасқан жері АҚШ-Мексика шекарасына тән емес. Шекара – адамдар мен отбасыларды бөліп тұратын бөлініс болуы мүмкін. Шекараларға тіл, мәдениет, әлеуметтік және экономикалық жағдай, дін және ұлттық бірегейлік кіруі мүмкін, бірақ олармен шектелмейді. Бөліністің қанағаттандырылуымен қатар, шекара – Мексика мен АҚШ арасындағы Тихуана-Сан-Диего шекарасындағыдай, негізгі мәдениеттер мен бірегейліктерден өзгеше, біртұтас қауымдастықты құруға мүмкіндік беретін шекаралық аймақты да білдіреді. Шекаралық өнер – кез келген физикалық немесе ойша шекараға сілтеме жасай отырып жасалған өнер ретінде анықталады. Бұл өнер әлеуметтік, саяси, физикалық, эмоционалдық және/немесе ұлтшылдық мәселелерді қамтуы мүмкін, бірақ олармен шектелмейді. Шекаралық өнер бір ғана медиамен шектелмейді. Шекаралық өнер/суретшілер көбінесе адам денесі мен физикалық кеңістіктің мәжбүрлі түрде саясаттануына және осы шекаралар мен шегаралардың нәтижесінде туындайтын, ерікті болғанымен, өте зиянды бөліністерге назар аударады. Осы суретшілердің көпшілігі өздері "шекараны кесіп өтеді". Олар дәстүрлі өнер шектерін (перформанс, бейне немесе медианың комбинациясы арқылы) бұзуы мүмкін. Олар бір уақытта суретші де, белсенді де болуы мүмкін, бірнеше әлеуметтік рөлде қатар өмір сүруі мүмкін. Көптеген шекаралық суретшілер өздерінің өнер практикасында және жұмыстарында оңай жіктелуге қарсы тұрады.
Суреттер галереясы
Келесі суреттер халықаралық және аймақтық шекаралардың қандай әртүрлі жолдармен жабылуы, қадағалануы, ең болмағанда белгіленуі немесе жай ғана көзге түспеуі мүмкін екенін көрсетеді.