Кіріспе

Әлеуметтану және психологияда жаппай истерия – қауіптердің нақты немесе ойдан туған түрлері туралы ұжымдық иллюзияларды қабылдау арқылы халық пен қоғамға таралатын құбылыс, бұл әдетте қауесеттер мен қорқыныш салдарынан болады. Медицинада бұл термин бірнеше адамда бірдей немесе ұқсас истериялық физикалық белгілердің спонтанды түрде пайда болуын немесе денеде химиялық заттардың өндірілуін сипаттау үшін қолданылады. Жаппай истерияның жиі кездесетін түрі – адамдар тобының өзіне ұқсас ауру немесе дерт бар деп сенген кезде пайда болады, мұндай жағдай жаппай социогендік ауру немесе эпидемиялық истерия деп те аталады.

Орта ғасырлар

1784 жылы бір автордың жазған есебіне сәйкес, 15 ғасырда неміс монастырында тұратын бір қарындас өзінің серіктерін шағып бастады, ал бұл мінез-құлық Германияның, Голландияның және Италияның басқа монастырларында тез тарады. 1844 жылы J. F. C. Hecker жазған (және Бенджамин Гай Бэбингтон аударған) еңбектер жинағы «Орта ғасырлардағы эпидемиялар» кітабында Бэбингтонның аудармашының есімі аталмаған медициналық оқулықтан үзінді келтіріп, француз монастырында белгілі бір уақыт аралығында (көптеген орта ғасырларда) өмір сүрген бір қарындастың оқиғасын еске түсіреді. Ол түсіндіруге болмайтын себеппен мысықтай меңіреген, көп ұзамай монастырдағы басқа қарындастар да меңіреген. Ақырында, монастырдағы барлық қарындастар белгілі бір уақыт бойы бірге меңіреген, бұл айналадағы қауымды таңқалдырған. Полиция қарындастарды қамшымен соққылаймыз деп қорқытқанша, бұл тоқтамады.

2000 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Делидегі маймыл адам (2001) – Үндістанның Дели қаласында адамдарға шабуыл жасаған жүнді маймылға ұқсас жынды туралы қауесеттер бірнеше қорқып қалған адамдардың өліміне әкелді. Олар жынды деп ойлағаннан қашып бара жатқанда шатырлардан немесе баспалдақтардан құлап түсті. Солтүстік Каролина (2002) – Солтүстік Каролинаның ауылдық орта мектебінде он қыздың ұстамалары және басқа да белгілері пайда болды. Симптомдар әртүрлі сыныптарда бес ай бойы сақталды. Оқиғалар көбінесе сабақтан тыс уақытта болды, оқиғалардың жартысы түскі ас кезінде орын алған. Зардап шеккендердің жартысы – жігерлендіргіштер немесе бұрынғы жігерлендіргіштер. "Шәкәрлі қызанақ вирусы" (2006) – 2006 жылдың мамыр айында Португалия мектептерінде "Шәкәрлі қызанақ вирусы" (Morangos com Açúcar virus) деп аталатын аурудың таралуы туралы хабарланды, бұл атау танымал жасөспірімдер шоуы "Шәкәрлі қызанақ" (Morangos com Açúcar) атынан алынған. 14 мектептің кем дегенде 300 оқушысы кейіпкерлерге қауіпті вирустың шабуыл жасағандығы туралы жақындағы эпизодта көргендей, ұқсас симптомдарды хабарлады. Симптомдары: бөртпе, тыныс алудың қиындығы және бас айналу. Аурудың таралуы бар деген сенім кейбір мектептерді уақытша жабуға мәжбүр етті. Португалияның Ұлттық медициналық жедел жәрдем институты бұл ауруды жаппай истерия деп таныды. Мексиканың Чалко қаласының жанындағы жұмысшылар ауданында 500-ден астам қыз-жігіт балалардың ауруы пайда болды. Оқушылар жүруге қиналды, қызуы көтеріліп, іштері ауырды, ал кейбіреулері жартылай сал болып қалды. Танзания (2008) – 2008 жылдың қыркүйегінде Таборадағы бір мектепте 20 қыз соңғы емтиханды тапсырып жатып есінен танып қалды. Жаппай құлау жергілікті сиқыршылықпен байланысты неврозбен байланысты. Ауғанстан (2009–) – 2009 жылдан бастап Ауғанстанның қыздар мектептерінде улану оқиғалары туралы хабарлар тарала бастады, оның ішінде бас айналу, құлау және құсу сияқты белгілер бар. Біріккен Ұлттар Ұйымы, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы және НАТО-ның Халықаралық қауіпсіздік көмек күштері бірнеше жыл бойы оқиғаларды тергеді, бірақ олар тексерген жүздеген қан, несеп және су үлгілерінде уытты немесе уланудың ешқандай дәлелін таппады. Тергеушілердің қорытындысы бойынша қыздар психогендік ауруға шалдыққан. Осы нәтижелерге қарамастан, Ауғанстанның ресми өкілдері талибандарды мектеп суын ластауда немесе улы газды қолдануда айыптап, оқиғаларды жиі айыптады. Соңғы оқиға 2014 жылдың 24 сәуірінде мемлекеттік орта мектепте болды. Бұл құбылыс көптеген ата-аналардың, педагогтардың және қоғам мүшелерінің үрейін тудырды. Кейбір студенттер осы құбылысты рухтардың немесе жынның иелігіне түскенін айтып, айқайлау, дірілдеу, құлап кету және жылау сияқты гистриондық белгілерді көрсетті. Ле Рой, Нью-Йорк (2011–12) – 2011 жылы 12 орта мектеп оқушы қыздарынан Туретке ұқсас симптомдар пайда болғаннан кейін, олардың мектебі уларға тексерілді, ал олардың симптомдарының барлық басқа факторлары жоққа шығарылды. Бұл оқиға, қыздар мен олардың ата-аналары туралы ақпарат ұлттық БАҚ-та жарияланды. 2012 жылдың қаңтар айында тағы бірнеше студент пен 36 жастағы әйел адам осындай симптомдармен танысты. Олардың бәріне де конверсиялық бұзылу диагнозы қойылды. Шри-Ланка (2012) – 2012 жылдың 15-20 қараша аралығында Шри-Ланканың 15 мектебінде жаппай истерия оқиғалары орын алды. Шри-Ланканың 15 мектебінің 1900 оқушысына және бес мұғаліміне әртүрлі симптомдар бойынша ем жүргізілді, соның ішінде терідегі бөртпе, құсу, бас айналу және жұтқыншақ ауруы, бұл аллергиялық реакциялардың нәтижесінде пайда болған, жаппай истерия деп есептеледі. 2012 жылдың 15 қарашасында Гамполадағы Джинраджа Балика Видялаяда 1100 оқушы ауруханаға түсіп, теріде сызаң, құсу, бас айналу және жөтел пайда болды. Кейін билік мектепті 3 күнге жабуға мәжбүр болды. Бұдан кейін 2019 жылдың 16 қарашасында елдің басқа аймақтарынан да осындай симптомдар байқалатын студенттер туралы хабарлар келіп түсті. Charlie Charlie паникасы (2015) – Колумбияның Тунья қаласында төрт жасөспірім ауруханаға жатқызылды, ал Доминикан Республикасында бірнешеуін "Шайтан билеп алды" деп санады. 2016 жылғы клоунды көру – АҚШ, Канада және 18 басқа елде зұлым клоун костюмдері киген адамдарды көру жаппай истерия жағдайы деп танылды, клоуннан қорқу (балалар мен ересектерде жиі кездесетін) себеп болуы мүмкін деп мәлімдеді. Vox сайты да "2016 жылғы Ұлы клоундық паниканы клоуннан басқа барлық адамдар жалғастырды" деп мәлімдеді. Непалда жаппай истерияның қайталануы (2016–2018) – 2018 жылы Батыс Непалдың Пютан ауданындағы мектепте "жаппай истерияның қайталануы" құбылысы туралы хабарланды. 9 жастағы оқушы қыздың жылауы мен айқайлау эпизодтарынан кейін, сол мектептегі басқа балалар да әсер етті, нәтижесінде бір күні 47 оқушы (37 қыз, 10 ұл) зардап шекті. 2016 жылдан бері осындай психогендік ауру эпизодтары сол мектепте жыл сайын қайталанып келеді. 2016 жылы он екі оқушы зардап шекті, ал 2017 жылы сол мектептің 18 оқушысы бір күні әртүрлі симптомдарды көрсетті. Сондықтан бұл жаппай истерияның қайталануының ерекше жағдайы деп есептелді. Гавана синдромы (2016–2023) – АҚШ үкіметінің қызметкерлері мен әскери қызметшілерінің шетелде бастан кешкен себепсіз симптомдар, ауырлығы қысым мен құлақтағы шудан бастап, когнитивтік бұзылысқа дейін жетеді. Бұл симптомдар 2016 жылы Кубаның Гавана қаласындағы АҚШ және Канада елшіліктерінің қызметкерлерімен алғаш рет хабарланды. 2017 жылдан бастап, АҚШ-тың барлау және әскери қызметкерлері мен олардың отбасылары да Вашингтон, округ Колумбиясы сияқты әлемнің әртүрлі жерлерінде осындай симптомдарды бастан өткерді. Көптеген АҚШ федералдық үкіметінің шенеуніктері мен агенттіктер бұл ауруларды белгісіз шетелдік агенттердің белгісіз қару-жарақтарды қолдану арқылы жасаған шабуылдар деп айыптады. 2023 жылдың наурыз айында жеті АҚШ барлау агенттігі ұсынылған жағдайларды қарап шықты және "барлық қолданылатын барлаулар АҚШ қарсыластарының хабарланған оқиғаларға қатысы болмағанын көрсетеді" және шетелдік қарсыластың қатысуы "өте төмен" екенін хабарлады. Emirates Flight 203 (2018 жылдың қыркүйегі) – Дубайден Нью-Йоркке 14 сағаттық рейсте 521 жолаушының 106-сы жөтел, ұсыну, қызу немесе құсу сияқты симптомдарды бастан өткерді. Ұшқыш әуежайдағы қызметкерлерге хабарлады және АҚШ Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтарының қызметкерлері Нью-Йоркте ұшақты карантиндеді және жолаушыларды тексерді, олардың 11-і ауруханаға жатқызылды. "тозақ рейсіндегі" бірнеше жолаушылар суық тию немесе гриппке шалдыққан, ал қалған жолаушылар айналасындағылардың ауруға шалдыққандарын көргеннен кейін өздері де ауырғандарына сенді. Кетере, Малайзия (2019) – 2019 жылдың тамыз айында BBC хабарлағандай, Келантандағы Кетере мемлекеттік орта мектебінің (SMK Ketereh) оқушы қыздары айқайлауды бастады, ал кейбіреулері "таза зұлымдықтың бетін" көргендерін айтты. Корольдік психиатрлар колледжінің бұрынғы президенті профессор Саймон Уессели бұл "ұжымдық мінез-құлықтың" бір түрі екенін айтты. Медициналық социолог Роберт Бартоломеу бұл мектепте Ислам заңын қатаң орындауға байланысты деп санайды. Мектепке жауап ретінде, олар мектеп маңындағы ағаштарды кесіп тастады, олардың құдай емес рухтарға мекен екеніне сенді. Старехе қыздар орталығы, Кения (2019 жылдың қазаны) – 52 оқушы белгісіз аурумен оқшауланды, олардың симптомдары жоғары дыбысты жөтел, ұсыну және төмен градустағы қызуды қамтыды, бұл сан кейін 68-ге жетті. Оқушылар саны артқан сайын мектеп әкімшілігі мектепті жапты және ата-аналарын қыздарын алып кетуге шақырды. Үлгілер...