Кіріспе
Әлеуметтану және психологияда жаппай истерия – қауіптердің нақты немесе ойдан туған түрлері туралы ұжымдық иллюзияларды қабылдау арқылы халық пен қоғамға таралатын құбылыс, бұл әдетте қауесеттер мен қорқыныш салдарынан болады. Медицинада бұл термин бірнеше адамда бірдей немесе ұқсас истериялық физикалық белгілердің спонтанды түрде пайда болуын немесе денеде химиялық заттардың өндірілуін сипаттау үшін қолданылады. Жаппай истерияның жиі кездесетін түрі – адамдар тобының өзіне ұқсас ауру немесе дерт бар деп сенген кезде пайда болады, мұндай жағдай жаппай социогендік ауру немесе эпидемиялық истерия деп те аталады.
In sociology and psychology, mass hysteria is a phenomenon that transmits collective illusions of threats, whether real or imaginary, through a population and society as a result of rumors and fear. In medicine, the term is used to describe the spontaneous manifestation—or production of chemicals in the body—of the same or similar hysterical physical symptoms by more than one person. A common type of mass hysteria occurs when a group of people believes that they have a similar disease or ailment, sometimes referred to as mass sociogenic illness or epidemic hysteria.
Орта ғасырлар
1784 жылы бір автордың жазған есебіне сәйкес, 15 ғасырда неміс монастырында тұратын бір қарындас өзінің серіктерін шағып бастады, ал бұл мінез-құлық Германияның, Голландияның және Италияның басқа монастырларында тез тарады. 1844 жылы J. F. C. Hecker жазған (және Бенджамин Гай Бэбингтон аударған) еңбектер жинағы «Орта ғасырлардағы эпидемиялар» кітабында Бэбингтонның аудармашының есімі аталмаған медициналық оқулықтан үзінді келтіріп, француз монастырында белгілі бір уақыт аралығында (көптеген орта ғасырларда) өмір сүрген бір қарындастың оқиғасын еске түсіреді. Ол түсіндіруге болмайтын себеппен мысықтай меңіреген, көп ұзамай монастырдағы басқа қарындастар да меңіреген. Ақырында, монастырдағы барлық қарындастар белгілі бір уақыт бойы бірге меңіреген, бұл айналадағы қауымды таңқалдырған. Полиция қарындастарды қамшымен соққылаймыз деп қорқытқанша, бұл тоқтамады.
2000 жылдан қазіргі уақытқа дейін
Делидегі маймыл адам (2001) – Үндістанның Дели қаласында адамдарға шабуыл жасаған жүнді маймылға ұқсас жынды туралы қауесеттер бірнеше қорқып қалған адамдардың өліміне әкелді. Олар жынды деп ойлағаннан қашып бара жатқанда шатырлардан немесе баспалдақтардан құлап түсті. Солтүстік Каролина (2002) – Солтүстік Каролинаның ауылдық орта мектебінде он қыздың ұстамалары және басқа да белгілері пайда болды. Симптомдар әртүрлі сыныптарда бес ай бойы сақталды. Оқиғалар көбінесе сабақтан тыс уақытта болды, оқиғалардың жартысы түскі ас кезінде орын алған. Зардап шеккендердің жартысы – жігерлендіргіштер немесе бұрынғы жігерлендіргіштер. "Шәкәрлі қызанақ вирусы" (2006) – 2006 жылдың мамыр айында Португалия мектептерінде "Шәкәрлі қызанақ вирусы" (Morangos com Açúcar virus) деп аталатын аурудың таралуы туралы хабарланды, бұл атау танымал жасөспірімдер шоуы "Шәкәрлі қызанақ" (Morangos com Açúcar) атынан алынған. 14 мектептің кем дегенде 300 оқушысы кейіпкерлерге қауіпті вирустың шабуыл жасағандығы туралы жақындағы эпизодта көргендей, ұқсас симптомдарды хабарлады. Симптомдары: бөртпе, тыныс алудың қиындығы және бас айналу. Аурудың таралуы бар деген сенім кейбір мектептерді уақытша жабуға мәжбүр етті. Португалияның Ұлттық медициналық жедел жәрдем институты бұл ауруды жаппай истерия деп таныды. Мексиканың Чалко қаласының жанындағы жұмысшылар ауданында 500-ден астам қыз-жігіт балалардың ауруы пайда болды. Оқушылар жүруге қиналды, қызуы көтеріліп, іштері ауырды, ал кейбіреулері жартылай сал болып қалды. Танзания (2008) – 2008 жылдың қыркүйегінде Таборадағы бір мектепте 20 қыз соңғы емтиханды тапсырып жатып есінен танып қалды. Жаппай құлау жергілікті сиқыршылықпен байланысты неврозбен байланысты. Ауғанстан (2009–) – 2009 жылдан бастап Ауғанстанның қыздар мектептерінде улану оқиғалары туралы хабарлар тарала бастады, оның ішінде бас айналу, құлау және құсу сияқты белгілер бар. Біріккен Ұлттар Ұйымы, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы және НАТО-ның Халықаралық қауіпсіздік көмек күштері бірнеше жыл бойы оқиғаларды тергеді, бірақ олар тексерген жүздеген қан, несеп және су үлгілерінде уытты немесе уланудың ешқандай дәлелін таппады. Тергеушілердің қорытындысы бойынша қыздар психогендік ауруға шалдыққан. Осы нәтижелерге қарамастан, Ауғанстанның ресми өкілдері талибандарды мектеп суын ластауда немесе улы газды қолдануда айыптап, оқиғаларды жиі айыптады. Соңғы оқиға 2014 жылдың 24 сәуірінде мемлекеттік орта мектепте болды. Бұл құбылыс көптеген ата-аналардың, педагогтардың және қоғам мүшелерінің үрейін тудырды. Кейбір студенттер осы құбылысты рухтардың немесе жынның иелігіне түскенін айтып, айқайлау, дірілдеу, құлап кету және жылау сияқты гистриондық белгілерді көрсетті. Ле Рой, Нью-Йорк (2011–12) – 2011 жылы 12 орта мектеп оқушы қыздарынан Туретке ұқсас симптомдар пайда болғаннан кейін, олардың мектебі уларға тексерілді, ал олардың симптомдарының барлық басқа факторлары жоққа шығарылды. Бұл оқиға, қыздар мен олардың ата-аналары туралы ақпарат ұлттық БАҚ-та жарияланды. 2012 жылдың қаңтар айында тағы бірнеше студент пен 36 жастағы әйел адам осындай симптомдармен танысты. Олардың бәріне де конверсиялық бұзылу диагнозы қойылды. Шри-Ланка (2012) – 2012 жылдың 15-20 қараша аралығында Шри-Ланканың 15 мектебінде жаппай истерия оқиғалары орын алды. Шри-Ланканың 15 мектебінің 1900 оқушысына және бес мұғаліміне әртүрлі симптомдар бойынша ем жүргізілді, соның ішінде терідегі бөртпе, құсу, бас айналу және жұтқыншақ ауруы, бұл аллергиялық реакциялардың нәтижесінде пайда болған, жаппай истерия деп есептеледі. 2012 жылдың 15 қарашасында Гамполадағы Джинраджа Балика Видялаяда 1100 оқушы ауруханаға түсіп, теріде сызаң, құсу, бас айналу және жөтел пайда болды. Кейін билік мектепті 3 күнге жабуға мәжбүр болды. Бұдан кейін 2019 жылдың 16 қарашасында елдің басқа аймақтарынан да осындай симптомдар байқалатын студенттер туралы хабарлар келіп түсті. Charlie Charlie паникасы (2015) – Колумбияның Тунья қаласында төрт жасөспірім ауруханаға жатқызылды, ал Доминикан Республикасында бірнешеуін "Шайтан билеп алды" деп санады. 2016 жылғы клоунды көру – АҚШ, Канада және 18 басқа елде зұлым клоун костюмдері киген адамдарды көру жаппай истерия жағдайы деп танылды, клоуннан қорқу (балалар мен ересектерде жиі кездесетін) себеп болуы мүмкін деп мәлімдеді. Vox сайты да "2016 жылғы Ұлы клоундық паниканы клоуннан басқа барлық адамдар жалғастырды" деп мәлімдеді. Непалда жаппай истерияның қайталануы (2016–2018) – 2018 жылы Батыс Непалдың Пютан ауданындағы мектепте "жаппай истерияның қайталануы" құбылысы туралы хабарланды. 9 жастағы оқушы қыздың жылауы мен айқайлау эпизодтарынан кейін, сол мектептегі басқа балалар да әсер етті, нәтижесінде бір күні 47 оқушы (37 қыз, 10 ұл) зардап шекті. 2016 жылдан бері осындай психогендік ауру эпизодтары сол мектепте жыл сайын қайталанып келеді. 2016 жылы он екі оқушы зардап шекті, ал 2017 жылы сол мектептің 18 оқушысы бір күні әртүрлі симптомдарды көрсетті. Сондықтан бұл жаппай истерияның қайталануының ерекше жағдайы деп есептелді. Гавана синдромы (2016–2023) – АҚШ үкіметінің қызметкерлері мен әскери қызметшілерінің шетелде бастан кешкен себепсіз симптомдар, ауырлығы қысым мен құлақтағы шудан бастап, когнитивтік бұзылысқа дейін жетеді. Бұл симптомдар 2016 жылы Кубаның Гавана қаласындағы АҚШ және Канада елшіліктерінің қызметкерлерімен алғаш рет хабарланды. 2017 жылдан бастап, АҚШ-тың барлау және әскери қызметкерлері мен олардың отбасылары да Вашингтон, округ Колумбиясы сияқты әлемнің әртүрлі жерлерінде осындай симптомдарды бастан өткерді. Көптеген АҚШ федералдық үкіметінің шенеуніктері мен агенттіктер бұл ауруларды белгісіз шетелдік агенттердің белгісіз қару-жарақтарды қолдану арқылы жасаған шабуылдар деп айыптады. 2023 жылдың наурыз айында жеті АҚШ барлау агенттігі ұсынылған жағдайларды қарап шықты және "барлық қолданылатын барлаулар АҚШ қарсыластарының хабарланған оқиғаларға қатысы болмағанын көрсетеді" және шетелдік қарсыластың қатысуы "өте төмен" екенін хабарлады. Emirates Flight 203 (2018 жылдың қыркүйегі) – Дубайден Нью-Йоркке 14 сағаттық рейсте 521 жолаушының 106-сы жөтел, ұсыну, қызу немесе құсу сияқты симптомдарды бастан өткерді. Ұшқыш әуежайдағы қызметкерлерге хабарлады және АҚШ Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтарының қызметкерлері Нью-Йоркте ұшақты карантиндеді және жолаушыларды тексерді, олардың 11-і ауруханаға жатқызылды. "тозақ рейсіндегі" бірнеше жолаушылар суық тию немесе гриппке шалдыққан, ал қалған жолаушылар айналасындағылардың ауруға шалдыққандарын көргеннен кейін өздері де ауырғандарына сенді. Кетере, Малайзия (2019) – 2019 жылдың тамыз айында BBC хабарлағандай, Келантандағы Кетере мемлекеттік орта мектебінің (SMK Ketereh) оқушы қыздары айқайлауды бастады, ал кейбіреулері "таза зұлымдықтың бетін" көргендерін айтты. Корольдік психиатрлар колледжінің бұрынғы президенті профессор Саймон Уессели бұл "ұжымдық мінез-құлықтың" бір түрі екенін айтты. Медициналық социолог Роберт Бартоломеу бұл мектепте Ислам заңын қатаң орындауға байланысты деп санайды. Мектепке жауап ретінде, олар мектеп маңындағы ағаштарды кесіп тастады, олардың құдай емес рухтарға мекен екеніне сенді. Старехе қыздар орталығы, Кения (2019 жылдың қазаны) – 52 оқушы белгісіз аурумен оқшауланды, олардың симптомдары жоғары дыбысты жөтел, ұсыну және төмен градустағы қызуды қамтыды, бұл сан кейін 68-ге жетті. Оқушылар саны артқан сайын мектеп әкімшілігі мектепті жапты және ата-аналарын қыздарын алып кетуге шақырды. Үлгілер...
Charlie Charlie panic (2015) – Four teens in Tunja, Colombia, were hospitalized, and several in the Dominican Republic were considered "possessed by Satan" after playing the Charlie Charlie Challenge viral game. 2016 clown sightings – Sightings of people in evil clown costumes in the United States, Canada, and 18 other countries were dismissed as a case of mass hysteria, stating that a fear of clowns (which is common in children and adults) may be an underlying cause. The website Vox likewise claimed that "The Great Clown Panic of 2016 has been perpetuated by pretty much everyone except actual clowns." Recurrent epidemic of mass hysteria in Nepal (2016–2018) – A unique phenomenon of “recurrent epidemic of mass hysteria” was reported from a school of Pyuthan district of western Nepal in 2018. After a 9 year old school girl developed crying and shouting episodes, quickly other children of the same school were also affected resulting in 47 affected students (37 females, 10 males) in the same day. Since 2016 similar episodes of mass psychogenic illness has been occurring in the same school every year. In 2016, twelve students were affected and in 2017, a total of 18 students of the same school were affected showing various symptoms in a single day. Hence it was thought to be a unique case of recurrent mass hysteria. Havana syndrome (2016 2023) Idiopathic symptoms experienced mostly abroad by U. S. government officials and military personnel, ranging in severity from pain and ringing in the ears to cognitive dysfunction, were first reported in 2016 by U. S. and Canadian embassy staff in Havana, Cuba. Beginning in 2017, more people, including U. S. intelligence and military personnel and their families, reported having these symptoms in places around the world including in Washington, D. C. Many U. S. federal government officials and agencies blamed the reported illnesses on attacks by unidentified foreign agents using unknown weaponry. In March 2023, seven U. S. intelligence agencies completed a review of the proposed cases and reported that "available intelligence consistently points against the involvement of US adversaries in causing the reported incidents" and that a foreign adversary's involvement was "very unlikely". Emirates Flight 203 (September 2018) – 106 of 521 passengers on a 14 hour flight from Dubai to New York reported symptoms including coughing, sneezing, fever, or vomiting. The pilot notified airport ground staff, and personnel from the U. S. Centers for Disease Control and Prevention met and quarantined the plane in New York and evaluated passengers, 11 of whom were sent to the hospital. A few passengers on the "flight from hell" turned out to have common colds or flu, with the other passengers coming to the belief that they were also sick after observing those around them. Ketereh, Malaysia (2019) – In August 2019, the BBC reported that schoolgirls at the Ketereh national secondary school (SMK Ketereh) in Kelantan, started screaming, with some claiming to have seen 'a face of pure evil'. Professor Simon Wessely a former president of the Royal College of Psychiatrists, suggested it was a form of 'collective behaviour'. Robert Bartholomew, a medical sociologist, suggested it was due to the stricter implementation of Islamic law in the school. The school responded to the outbreak by cutting down the trees around the school, believing they were home to supernatural spirits. Starehe Girls' Centre, Kenya (October 2019) – 52 students were isolated with an unknown disease, showing symptoms of a high pitched cough, sneezing and low grade fever, a number that later rose to 68. As the number rose, the school's administration shut the school down and instructed parents to pick up their daughters. Specimens collected from the affected students showed only two cases of rhinovirus, a virus that is the predominant cause of the common cold. After carrying out psychological assessments on the students, a team of mental health specialists dispatched by Kenya's Ministry of Health to the school concluded that the 'mysterious' disease was a case of mass hysteria. Iranian schoolgirls mass poisoning reports (2022 2023) A series of alleged chemical attacks during which students in dozens of schools in Iran were reportedly poisoned in various and undetermined manners by unidentified perpetrators. These events started in November 2022 and reports of thousands of students being poisoned in ongoing assaults were claimed to have occurred in the following months. Mass psychogenic illness has been identified as a possible cause of the incidents. School and university shooting threats in Brazil (2023) after the Blumenau school attack in Blumenau, in the Brazilian state of Santa Catarina and the Thomazia Montoro school shooting in São Paulo, a wave of threats against education centres throughout Brazil occurred, with many schools and universities being closed and students refusing to go to those vicinities or parents not allowing their children to go to school. While some of these threats were real, most of them turned out to be hoaxes motivated by mass hysteria. Musoli, Kenya (2023) In October of 2023, over 100 students from the St. Theresa’s Eregi Girls’ High School were hospitalized due to rapid and involuntary arm and leg movement, sometimes accompanied by headaches and vertigo. Routine medical tests revealed nothing unusual, and there were no signs of infectious disease as a cause. Ultimately it was decided that the events were caused by “stress due to upcoming exams” and the incident was determined to be an incident of “hysteria”. Due to the determination of collective stress as the cause, medical sociologist Robert Bartholomew favors the neutral term mass psychogenic illness over mass hysteria. This is because people respond more favorably to a diagnosis of stress induced symptoms than to a diagnosis of mass hysteria. Bartholomew notes such outbreaks are not unusual in schools in the developing world. This is particularly true in schools in which discipline is tight and accompanied with cultural strain between administrators and students. An outbreak can be preceded by months of such tension, which then results in physical symptoms such as seen in Musoli. Far from faking it, “Under such prolonged stress, the nerves and neurons that send messages to the brain become disrupted, resulting in an array of neurological symptoms such as twitching, shaking, convulsions, and trance like states.” Bartholomew further observes that school stress borne illness such as occurred here have not been uncommon in Africa since the 1960s. Some appear to be due to Christian missionary schools largely ignoring local traditions and mythologies. Instead, such schools impart their own mythologies and culture. This may create overwhelming anxiety due to the students being taught one thing at home, such as ancestor worship, which is then forbidden at a Christian mythology based school. Other such outbreaks have similar tradition based causes, such as a 1995 outbreak of “bouts of screaming, crying, foaming at the mouth, and partial paralysis” in over 600 girls at an African Muslim school in Northern Nigeria. This outbreak was surmised to be due to expectations of traditional arranged marriage, colliding with modernity’s emphasis on romantic love that the students had observed in movies. The difference between these two cases of mass psychogenic illness reinforces that each outbreak needs to be evaluated in the specific circumstances in which it occurred, as such instances are “never spontaneous reactions to stress per se; they are always couched in some unique context.”