Кіріспе

Бүтіндей жаңа нәрсені құру, оның бөліктерінің қарапайым қосындысынан артық.

Синергия – бұл өзара әрекеттесу немесе ынтымақтастық, нәтижесінде бөліктерінің қарапайым қосындысынан артық жаңа бүтін пайда болады. Синергия термині ежелгі грек тілінен алынған συνεργία (synergia) сөзінен шыққан, synergos – "бірлесіп жұмыс істеу" деген мағынаны білдіреді. Синергия тұжырымы пайда болу (эмердженттік) ұғымымен ұқсас.

Сипаттамалар мен қолданыстар

Табиғатта синергиялық құбылыстар кеңінен таралған, физикадан (мысалы, протон мен нейтрондарды құрайтын кварктардың әртүрлі комбинациялары) химияға (әйгілі мысалы – су, сутегі мен оттегінің қосылысы), геномдардағы гендердің өзара әрекеттесуінен, бактериялық колониялардағы еңбек бөлінісінен, көпжасушалы организмдердегі масштабты синергияларға дейін, сондай-ақ әлеуметтік ұйымдастырылған топтардың (бал арасы колонияларынан қасқыр үйірлеріне және адам қоғамына дейін) тудыратын синергияның алуан түрлеріне дейін. Стигмергияны қарастырыңыз – күрделі жүйелердің өзін-өзі құрастыруына әкелетін агенттер немесе әрекеттер арасындағы жанама үйлестіру механизмі. Табиғатта кеңінен таралған құралдар мен технологиялар да синергиялық әсердің маңызды көздері болып табылады. Ертедегі адамдардың жүйелі түрде үлкен ойыншыларды аулауына мүмкіндік берген құралдар – адамзаттың алғашқы мысалы. Ұйымдастырушылық мінез-құлық тұрғысынан, біріккен топ өз бөліктерінің жиынтығынан артық екенін ескере отырып, синергия – топтың тіпті ең жақсы жеке мүшесінен де артық нәтижелерге қол жеткізу қабілеті. Бұл тұжырымдар Джей Холлдың зертханалық жағдайдағы топтық рейтинг пен болжамдарға қатысты тапсырмалар бойынша жүргізген зерттеулерінен алынған. Ол тиімді топтар келіспейтін тұстарын белсенді түрде іздегенін және нәтижесінде талқылаудың бастапқы кезеңдерінде қатысушылар арасындағы пікір қақтығыстарын ынталандырғанын анықтады. Керісінше, тиімді емес топтар ортақ көзқарасты тез қалыптастыру қажеттігін сезінді, орташа есептеу сияқты қарапайым шешім қабылдау әдістерін қолданды және келісімге келетін шешімдерді табуға емес, тапсырманы аяқтауға баса назар аударды. Техникалық тұрғыдан алғанда, мағынасы – әртүрлі элементтердің бірігіп жұмыс істеуі арқылы жеке элементтің өзіне қол жеткізе алмайтын нәтижелерді тудыратын құрылым немесе жиынтық. Элементтерге адамдар, аппараттық құралдар, бағдарламалық жасақтама, жабдықтар, саясаттар, құжаттар және жүйелік деңгейдегі нәтижелерді шығару үшін қажеттінің бәрі кіруі мүмкін. Жүйенің жалпы қосымша құны, бөліктердің жеке үлесінен асып түседі, бұл бөліктер арасындағы қарым-қатынас арқылы, яғни олардың өзара байланысы арқылы құрылады. Анығында, жүйе – ортақ мақсатпен жұмыс істейтін өзара байланысты компоненттердің жиынтығы, белгілі бір қажеттілікті қанағаттандыру үшін құрылған. Бизнес қолданысында синергия – командалық жұмыстың топтағы әрбір адам жеке-жеке бірдей мақсатқа жұмыс істегеннен гөрі жақсы нәтиже беретінін білдіреді. Алайда, топтың бірігуінің мәнін ескеру қажет. Топтың бірігуі – топ мүшелері арасындағы өзара оң көзқарастардың саны мен күшінен туындайтын қасиет. Топтың бірігуі артаған сайын, оның жұмыс істеуіне әртүрлі жолдармен әсер етеді. Біріншіден, мүшелер арасындағы өзара әрекеттесу мен байланыс күшейеді. Ортақ мақсаттар, мүдделер және кішкентай мөлшері осыған ықпал етеді. Сонымен қатар, топ мүшелерінің қанағаттануы артады, өйткені топ достық пен сыртқы қауіп-қатерлерге қарсы қолдау көрсетеді. Жүйелік тәсіл идеясын Ұлыбританияның Денсаулық және қауіпсіздік жөніндегі атқарушы органы қолдайды. Денсаулық сақтау және қауіпсіздік менеджментінің табысты жүзеге асырылуы оқиғалар мен жазатайым оқиғалардың себептерін талдаудан және олардан дұрыс сабақ алудан тұрады. Бұл идея бойынша барлық оқиғалар (жарақаттарды тудырмағандар да) бақылаудың сәтсіздігін білдіреді және оқу мен жақсартуға мүмкіндік береді. UK Health and Safety Executive, Successful health and safety management (1997): Бұл кітапта тиімді денсаулық сақтау және қауіпсіздік менеджментінің негізін құрайтын басқару қағидаттары мен практикасы сипатталған. Ол шешілуі қажет мәселелерді анықтайды және оны жақсарту бағдарламаларын әзірлеу, өзін-өзі тексеру немесе өзін-өзі бағалау үшін пайдалануға болады. Оның мазмұны – ұйымдар денсаулық пен қауіпсіздікті басқа негізгі бизнес-әрекеттермен бірдей деңгейде және бірдей стандарттар бойынша басқаруы керек, егер олар қауіптерді тиімді бақылауға және адамдарға зиян келтіруді болдырмау үшін. Синергия терминін Р. Бакминстер Фуллер жетілдірді, ол оның кейбір аспектілерін толығырақ талдап, синергетика терминін енгізді. Осы контексте, синергия бірнеше айнымалылардың бірлескен күйінде жеке бөліктерден жеке қарастырылмайтын ақпарат болған кезде пайда болады. Мысалы, логикалық XOR қақпасын қарастырайық. Егер үш екілік айнымалы үшін, кез келген жеке көз бен мақсат арасындағы өзара ақпарат 0 бит болса, бірақ бірлескен өзара ақпарат 1 бит болады. Кірістердің бірлескен күйін ескере отырып ғана алуға болатын мақсат туралы ақпарат бар, басқаша емес. Қазірге дейін синергияны қалай бағалауға болады дегенде әмбебап келісімге қол жеткізілмеді, әртүрлі тәсілдер ақпаратты артық, бірегей және синергиялық компоненттерге бөледі. әмбебап келісімге қарамастан, статистикалық синергияға қатысты ақпараттық теориялық тәсілдер климатология, нейробиология, социология және машиналық оқу сияқты алуан түрлі салаларда қолданылған. Синергия күрделі жүйелердегі шығудың математикалық тұрғысынан дұрыс анықтамасын құруға негіз бола алатыны және сана теориясының формальды теорияларына қатысты болуы мүмкін екені де ұсынылды.

Биологиялық ғылымдар

Питер Корнинг әр түрлі синергияны тірі жүйелердегі күрделіліктің прогрессивті эволюциясын түсіндіретін себептік күш ретінде қарастырды. Синергизм гипотезасы бойынша, синергетикалық әсерлер тірі жүйелердегі барлық деңгейдегі барлық ынтымақтастық қарым-қатынастарының қозғаушы күші болған. Аталған тезис, түйіндемелеп айтқанда, синергетикалық әсерлер көбінесе тіршілік пен көбеюге қатысты функционалдық артықшылықтарды (экономикалық пайданы) қамтамасыз еткен, олар табиғи іріктеу арқылы қолдауға ие болған. Ынтымақтастық ететін бөліктер, элементтер немесе жеке тұлғалар эволюциялық өзгерістерде функционалдық "бірліктерге" айналады. Сол сияқты, қоршаған орта жүйелері климаттың өзгеруі сияқты бұзылыстарға сызықтық емес жолмен реакция жасай алады, нәтижесінде жеке компоненттердің өзгерістерінің қосындысынан артық нәтижелерге қол жеткізілуі мүмкін. Синергетикалық жауаптар қоршаған ортаны модельдеуде қиындық тудыратын фактор болып табылады.

Зиянкестер синергиясы

Құрттардың синергиясы биологиялық ие организмдер популяциясында байқалады, мысалы, А паразитінің енуі 10% өлімге себеп болса, ал В паразиті де 10% жоғалтуға әкелуі мүмкін. Екі паразит бірдей болғанда, жалпы жоғалту 20%-дан аспауы керек, бірақ кейбір жағдайларда жоғалтулар күрт артады. Мұндай кезде паразиттердің бірлескен әсері синергиялық эффект деп аталады.

Адамның синергиясы

Адамның өзара әрекеттесуі мен командалық жұмысына қатысты. Мысалы, А адамы ағаштағы алмаға жету үшін тым аласа болса, ал В адамы да солай болса. Егер В адамы А адамының иығына отырса, олар алмаға жете алады. Осы мысалда олардың синергиясының нәтижесі – бір алма. Тағы бір мысал – екі саясаткер. Егер әрқайсысы жеке-жеке 1 миллион дауыс жинаса, бірақ бірге 2,5 миллион сайлаушыға үндеу жасай алса, олардың синергиясы 500 мың дауысқа артық болар еді. Ән де адамдардың өзара әрекеттесуінің жақсы мысалы. Онда бірнеше музыкалық бөліктер біріктіріліп, жеке-жеке орындалғандағы әсерден гөрі күшті әсер беретін ән туады. Адамдық синергияның үшінші түрі – бір адам бір әрекет арқылы екі бөлек тапсырманы орындай білуі. Мысалы, егер оқушыдан мұғалімі мен жұмыстағы басшысы өзінің жұмысын қалай жақсартуға болатыны туралы эссе жазуды сұраса. Бұл синергияның нақты мысалы – барабаншы төрт түрлі ырғақты біріктіріп, бір барабан соқпасын құруы. Синергия көбінесе екі адамның толықтыратын дағдылары болғанда туындайды. Бизнесте ұйымдастыру және техникалық дағдылары бар адамдардың ынтымақтастығы жиі кездеседі. Жалпы, адамдардың ынтымақтасуының басты себебі – синергияға қол жеткізу. Екінші жағынан, адамдар жоғары синергиялық топтар құру үшін ғана мамандануға бейім (сонымен қатар еңбек бөлінісі мен командалық жұмысты қараңыз). Мысал: Жүйелік әкімшіліктің екі командасы клиенттердің тәжірибесін жақсарту үшін техникалық және ұйымдастырушылық дағдыларын біріктіріп, синергияға қол жеткізеді. "Мифтік адам-ай" сияқты кітаптарда кері мысалдарды табуға болады, онда қосымша команда мүшелерінің қосылуы өнімділікке теріс әсер ететіні көрсетілген. Органикалық есептеу – технологиялық құралдар арқылы адамдар тобының синергиясын арттыру арқылы топтың тиімділігін жақсартуға бағытталған тәсіл. Жұмыс орнында синергия туғанда, қатысушылар оң және қолдау көрсетілетін жұмыс ортасында жұмыс істейді. Мұндай ортада жұмыс істегенде компания да пайда көреді. "Жер бетіндегі ең жақсы жұмыс орнын құру" кітабының авторлары Роб Гоффи мен Гарет Джонс былай десталап айтады: "Ең белсенді қызметкерлер, орташа есеп бойынша, ең аз белсенді қызметкерлерге қарағанда 50%-ға көп күтілген нәтижелерге жетеді. Ал жоғары белсенді қызметкерлері бар компаниялар, ең аз белсенді қызметкерлері бар компаниялардан қызметкерлерді ұстап қалуда 54%-ға, клиенттердің қанағаттануында 89%-ға және кірістердің өсуінде төрт есе артық нәтижелерге қол жеткізеді."

Корпоративтік синергия

Корпоративтік синергия корпорациялар үйлесімді түрде өзара әрекеттескенде пайда болады. Корпоративтік синергия – бұл корпорацияның екінші бір корпорациямен бірігуі немесе оны сатып алуы нәтижесінде күтетін қаржылық пайдасы. Мұндай синергия корпоративтік сатып алудың дерлік әрқашан кездесетін ерекшелігі болып табылады және сатып алушы мен сатушы арасындағы келіссөздердің маңызды тақырыбы, ол екі тарап келісетін соңғы бағаға әсер етеді. Корпоративтік синергияның нақты түрлері бар, олар төменде көрсетілген.

Маркетинг

Маркетингтік синергия – ақпараттық науқандар, зерттеулер және ғылыми жаңалықтар немесе тәжірибелерді зерттеу және жаңа өнімдерді әзірлеу үшін қолдануды білдіреді. Бұл түрлі қолданысқа арналған өнімдерді сатуға, нарықтан тыс сатуға, маркетингтік құралдарды дамытуға және кейде нәтижелерді жоғары бағалауға мүмкіндік береді. Көбінесе бұл корпоративтік лидерлер қолдайтын мәнсіз сөз тіркесі. Microsoft Word "синергия" сөзіне "ынтымақтастық" деген ұсыныс береді.

Кірістер

Табыс синергиясы – біріктірілген корпоративтік ұйымның екі бұрынғы жеке компаниядан гөрі көп табыс табу мүмкіндігін білдіреді. Мысалы, егер А компаниясы өзінің сату бөлімі арқылы Х өнімін сатса, ал В компаниясы Y өнімін сатса және А компаниясы В компаниясын сатып алуға шешім қабылдаса, онда жаңа компания әрбір сатушыны Х және Y өнімдерін сату үшін пайдалана алады, осылайша әр сатушы компанияға әкелетін табысты арттырады. Медиада табыс синергиясы – бұл медиа конгломератының әртүрлі еншілес компаниялары арқылы өнімді жарнамалау және сату, мысалы, фильмдер, саундтректер немесе бейне ойындар.

Қаржылық

Біріктірілген фирманың қол жеткізген қаржылық синергиясы – сатып алу және бірігу нәтижесінде ұйымға туындайтын бірқатар артықшылықтардың нәтижесі болып табылады. Осы артықшылықтар мыналар болуы мүмкін:

Ақшалай босаңсыту

Бұл бірнеше ақшалай шығын көп жобалары бар компания, ақшалай бай компанияны сатып алатын кезде болады, осылайша жаңа біріктірілген компания бір компанияның ақшасын екіншісінің жобаларына инвестициялаудан түсетін пайданы пайдалана алады.

Қарызды өтеу қабілеті

Егер екі фирманың жеке-жеке қарыз алу мүмкіндігі болмаса немесе шектеулі болса, олар бірігіп, қарыздық деңгейін (ливерлинг) төмендету арқылы қарыз алу қабілетін арттыра алады. Бұл фирма үшін құндылықты арттырады, себебі қарыз қаржыландырудың арзан түрі саналады.

Салықтық жеңілдіктер

Бір фирмада пайдаланылмаған салық артықшылықтары болуы мүмкін, оларды бірігуден кейін басқа фирманың табысымен өтестіруге болады, нәтижесінде төленетін салық мөлшері азаяды. Дегенмен, бұл үлкен дәрежеде елдің салық заңдарына байланысты.

Менеджмент

Басқарудағы және командалық жұмыстағы синергия – команда мүшелерінің бірлескен күш-жігерін білдіреді. Бұл, ұйымның бөліктері өзара әрекеттесіп, жеке-жеке әрекеттенгендегі нәтижелерінің жиынтысынан артық бірлескен нәтиже туындайтын жағдай. Оң және теріс синергия болуы мүмкін. Оң синергия операциялардың тиімділігін арттыру, мүмкіндіктерді толық пайдалану және ресурстарды ұтымды қолдану сияқты жағымды әсерлерге алып келеді. Ал теріс синергия операциялар тиімділігінің төмендеуі, сапаның нашарлауы, ресурстарды жеткіліксіз пайдалану және сыртқы ортамен үйлесімсіздік сияқты жағымсыз салдарға әкеледі.

Құны

Шығындар синергиясы – біріктірілген корпоративтік ұйымға бизнесті жүргізуге байланысты шығындарды азайту немесе жою мүмкіндігін білдіреді. Шығындар синергиясы біріктірілген кәсіпорның ішінде дубликат деп саналатын лауазымдарды жою арқылы іске асырылады. Мысалдарға, алдыңғы компаниялардың бірінің бас кеңсесі, белгілі бір басшылар, адам ресурстарын басқару бөлімі немесе алдыңғы компаниялардың басқа қызметкерлері жатуы мүмкін. Бұл масштаб эффектісінің экономикалық түсінігімен байланысты.

Экономикадағы өзара ықпалдастық

Экономикалық ойыншылардың бірлескен әрекеті экономикалық құбылыстың мәнділігінде жатыр. Бұл бірлескен әрекет бәсекеге қабілеттілікке, стратегияға және желілік идентичностьқа жаңа көтеріліс сыйлайды, экономикалық жүйелердің мүмкіндіктерін толыққанды пайдалана білгендердің қолдағы қаруына айналады.

Компьютерлер

Синергияны адамның күшті жақтары мен компьютердің күшті жақтарының үйлесімі деп те түсіндіруге болады, мысалы, күрделі шахмат ойынындағыдай. Компьютерлер адамдардан әлдеқайда жылдам деректерді өңдей алады, бірақ мағыналы жауап беру үшін кез келген жағдайға бейімделе алмайды.

Әдебиеттегі синергия

Этимологиялық тұрғыдан алғанда, "синергия" термині алғаш рет 1600 жылдары қолданылды, грек сөзі "синергос" – "бірге жұмыс істеу" немесе "ынтымақтастық" деген мағынадан шыққан. Егер осы кезеңде синергия ұғымы негізінен теологиялық салада қолданылса ("адам күш-жігерінің құдайлық ерікпен ынтымақтастығын" сипаттау үшін), 19 және 20 ғасырларда "синергия" физика және биохимия ғылымдарында дамыды, ал ашық экономикалық жүйелерді зерттеуде 1960 және 1970 жылдары қолданыла бастады. Мысалы, фильмдер, саундтректер немесе бейне ойындар. Уолт Дисней 1930 жылдары ондаған компанияларға өзінің Микки Маус кейіпкерін өнімдер мен жарнамаларда пайдалану құқығын беріп, синергиялық маркетингтік әдістерді дамытты және лицензиялық келісімдер арқылы Дисней медиасын насияттауды жалғастырды. Бұл өнімдер фильмнің өзін жарнамалауға және осылайша фильмнің сатылымын арттыруға көмектеседі. Мысалы, "Өрмекші адам" фильмдері үшін торатын ойыншықтар, кейіпкерлердің фигуралары, афишалар мен ойындар жасалды. NBC телеарнасының "30 Rock" комедиялық сериалы синергияның күшін көрсетіп қана қоймай, сонымен қатар корпоративтік әлемде осы терминнің қолданылуын әжуалайды. "Magic: The Gathering", "Yu Gi Oh!", "Cardfight!! Vanguard" және "Future Card Buddyfight" сияқты танымал карта ойындарында да синергияның әртүрлі түрлері кездеседі.