Кіріспе
Басқалардың мінез-құлқына әсер ету қабілеті. Саяси ғылымда билік – бұл актерлердің мүмкіндіктерін, іс-әрекеттерін, сенімдерін немесе мінез-құлқын анықтайтын әсердің әлеуметтік туындысы. Билік тек бір актердің күш қолдану қаупіне (мәжбүрлеуге) ғана емес, сонымен қатар тараған құралдар (мысалы, институттар) арқылы да жүзеге асырылуы мүмкін. Билік құрылымдық формаларға да ие болуы мүмкін, өйткені ол актерлерді бір-біріне қатысты реттейді (мысалы, қожайын мен құл, үй иесі мен оның туыстары, жұмыс беруші мен оның қызметкерлері, ата-ана мен бала, саяси өкіл мен оның сайлаушылары сияқты), сондай-ақ дискурсивті формаларға ие, себебі санаттар мен тіл кейбір мінез-құлықтар мен топтарға басқаларына қарағанда заңдылық бере алады. Әлеуметтік психологтар Джон Р.П. Френч және Бертрам Рейвен белгілі бір қарым-қатынаста биліктің қалай жұмыс істейтінін (немесе жұмыс істемейтінін) талдау үшін билік көздерінің схемасын жасады. Френч пен Рейвеннің пікірінше, билікті ықпалдан былай ажырату керек: билік – бұл белгілі бір қарым-қатынаста, А-В, А-ның В-ға жасаған әсер ету әрекеті А-ның В-дағы қалаған өзгерісін орындау ықтималдығын арттыратын жағдай. Осылай қарастырылғанда, билік негізінен салыстырмалы; ол А мен В-ның әрқайсысының қарым-қатынасқа қатысты нақты түсініктеріне байланысты және В-ның А-дағы сапаны мойындауын қажет етеді, бұл В-ны А-ның ниетіндей өзгертуге ынталандырады. Қажетті нәтижеге жету үшін А-ның қарым-қатынасқа сәйкес келетін биліктің «негізіне» немесе негіздерінің комбинациясына сүйенуі керек. Дұрыс емес билік негізін пайдалану күтпеген салдарларға әкелуі мүмкін, соның ішінде А-ның өзінің билігінің төмендеуіне. Френч және Рейвен мұндай қасиеттердің бес маңызды санаты бар екенін, бірақ басқа екінші дәрежелі санаттарды жобамайтынын айтады. Кейіннен Гарет Морган 1986 жылы жарық көрген «Ұйым бейнелері» кітабында қосымша негіздер келтірді.
In political science, power is the social production of an effect that determines the capacities, actions, beliefs, or conduct of actors. Power does not exclusively refer to the threat or use of force (coercion) by one actor against another, but may also be exerted through diffuse means (such as institutions). Power may also take structural forms, as it orders actors in relation to one another (such as distinguishing between a master and an enslaved person, a householder and their relatives, an employer and their employees, a parent and a child, a political representative and their voters, etc. ), and discursive forms, as categories and language may lend legitimacy to some behaviors and groups over others. social psychologists John R. P. French and Bertram Raven developed a schema of sources of power by which to analyse how power plays work (or fail to work) in a specific relationship. According to French and Raven, power must be distinguished from influence in the following way: power is that state of affairs that holds in a given relationship, A B, such that a given influence attempt by A over B makes A's desired change in B more likely. Conceived this way, power is fundamentally relative; it depends on the specific understandings A and B each apply to their relationship and requires B's recognition of a quality in A that would motivate B to change in the way A intends. A must draw on the 'base' or combination of bases of power appropriate to the relationship to effect the desired outcome. Drawing on the wrong power base can have unintended effects, including a reduction in A's own power. French and Raven argue that there are five significant categories of such qualities, while not excluding other minor categories. Further bases have since been adduced, in particular by Gareth Morgan in his 1986 book, Images of Organization.
Заңды билік
"Позициялық билік" деп те аталатын заңды билік – бұл ұйым ішіндегі лауазым иесінің орнына және міндеттеріне байланысты туындайтын адамның билігі. Заңды билік – лауазым иесіне жүктелген ресми өкілеттік. Ол көбінесе форма, атақ немесе әсерлі кеңсе сияқты биліктің түрлі белгілерімен бірге келеді. Тұжырымдамалық тұрғыдан алғанда, билік жоғарыдан төменге немесе төменнен жоғарыға қарай жүзеге асырылуы мүмкін. Жоғарыдан төменге қарайғы билікте компания басшылары ұйымдық мақсаттарға жету үшін бағыныстарына ықпал етеді. Ал төменнен жоғарыға қарайғы билікте бағыныстар өздерінің басшыларының шешімдеріне әсер етеді.
Бағалау қуат
Референттік күш – адамдарды өз тартуымен адалдыққа итермелейтін күш немесе қабілет. Ол билік иесінің харизмасы мен адамдармен қарым-қатынас жасау шеберлігіне негізделген. Адам белгілі бір жеке қасиеттері үшін құрметке ие болуы мүмкін, ал осы құрмет оның басқаларға әсер етуіне жағдай жасайды. Мұнда билікке бағынған адам осы қасиеттермен теңдесуге ұмтылады және ізбасар ретінде қабылданудан ләззат алады. Ұлтшылдық пен патриотизм – көзге көрінбейтін, бірақ беделді референттік күштің бір түрі. Мысалы, әскерлер елдің абыройын қорғау үшін соғысқа барады. Бұл екінші дәрежеде көзге түспейтін, бірақ ең тиімді күш. Мысалы, жарнамашылар өнімдерді насиаттау үшін спортшылардың референттік күшін ұзақ жылдардан бері пайдаланып келеді. Спорт жұлдызының харизматикалық тартымдылығы, спорт аренасынан тыс жерде оның сенімділігі аз болса да, насиаттауды қабылдауға әкелуі мүмкін. Егер адалдығы мен турашылдығы жоқ, бірақ ұнатуға болатын адам билікке көтерілсе, ол жеке басының мүддесі үшін топтың мүддесінен айырылуы мүмкін. Референттік күш жалғыз өзі тұрақсыз және ұзақ өмір сүруге және құрметке ие болғысы келетін басшыға жеткіліксіз. Дегенмен, басқа күш көздерімен біріктірілгенде, ол адамға зор жетістіктерге жетуге көмектеседі.
Сараптамалық өкілеттік
Сарапшы күші – адамның білімі мен тәжірибесінен, сондай-ақ ұйымның осы білім мен тәжірибеге деген қажеттілігінен туындайтын жеке тұлғаның ықпалы. Басқа түрлерінен өзгеше, бұл күш көбінесе нақтырақ болады және сарапшының білім алған және біліктілігі бар саламен ғана шектеледі. Егер адам жағдайды түсінуге, шешімдер ұсынуға, салмақты шешімдер қабылдауға және басқалардан жақсырақ нәтижелер көрсетуге мүмкіндік беретін білім мен дағдыларға ие болса, онда оларға құлақ аспай қою мүмкін емес. Адамдар сарапшылық білімін көрсеткенде, оларға сенім артады және олардың айтқанына құрмет көрсетеді. Олардың идеялары жоғары бағаланады, ал басқалар осы саладағы басшылықты олардан күтеді.
Сыйлық беру күші
Сыйлық беру күші билікті иеленушінің бағалы материалдық сыйлықтарды беруге қабілеттілігіне байланысты; бұл жеке адамның басқаларға қандай да бір сыйлық беруге, мысалы, жеңілдіктерге, демалысқа, қалаған сыйлықтарға, жоғарылауға немесе жалақыны немесе жауапкершілікті арттыруға мүмкіндігінің дәрежесі. Бұл күш айқын, бірақ оны теріс пайдаланса, тиімділігін жоғалтады. Сыйлық беру қабілетін теріс пайдаланатын адамдар тым көп талап етуі немесе тым еркін сөйлейтіндігі үшін сөгіс алуы мүмкін немесе 'істі тым жылдам ілгерілетуі' үшін кінәланады. Егер басқалар біреудің қалағанын жасағаны үшін сыйлық күтсе, олар оны орындау ықтималдығы жоғары. Осы күштің негізіндегі мәселе – сыйлық берушінің сыйлықтарды толық бақылауда ұстауы мүмкін емес. Басшылардың жалақыны көтеруді толық бақылауға алу мүмкіндігі сирек, ал менеджерлер барлық әрекеттерді жеке-жеке бақылай алмайды; тіпті компанияның бас директоры кейбір әрекеттер үшін директорлар кеңесінің рұқсатын қажет етеді. Егер адам қолжетімді сыйлықтарды пайдаланып бітірсе немесе сыйлықтардың басқалар үшін жеткілікті құндылығы болмаса, олардың күші әлсірейді. Сыйлықтарды пайдаланудың бір қиындығы – олар бірдей ынталандыру әсерін тигізу үшін әрқашан үлкенірек болуы керек. Тіпті сыйлықтар жиі берілсе, адамдар сыйлыққа тойып, оның тиімділігін жоғалтуы мүмкін. "Жоғалту мәдениеті" тұрғысынан қарасақ, бақылаусыз әділетсіздік пен билікті теріс пайдалануды тоқтату үшін қолданылатын жаппай оқшаулау – бұл "жоғары билік". Интернетті осы процестерге қарсы бақылау саясаты, қақтығыстарды, құқық бұзушылықтарды және қалыптасқан тәртіптер арқылы келтірілген зиянды шешу үшін тиісті процедураны құру жолы ретінде "төменгі билік" деп аталады.
Қуғын-сүргін күші
Қуғын күші – бұл теріс ықпал етудің қолданылуы. Ол басқа наградаларды кейінге шегеру немесе тоқтату мүмкіндігін қамтиды. Бағалы наградаларға ие болуға деген құштарлық немесе олардан айырылып қалу қорқынышы, билік астындағы адамдардың бағынуын қамтамасыз етеді. Қуғын күші көбінесе ең айқын, бірақ ең тиімсіз билік түрі болып табылады, себебі ол оны сезінген адамдарда наразылық пен қарсылық тудырады. Қорқыту мен жазалау – мәжбүрлеудің жиі қолданылатын құралдары. Біреуді жұмыстан босату, шен төмендету, жеңілдіктерден айыру немесе жағымсыз тапсырмалар беру туралы айту немесе қорқыту – бұл қуғын күшін қолданудың белгілері. Ұйымдық ортада қуғын күшінің кеңінен қолданылуы сирек кездеседі, ал тек осы күш түрлеріне сүйену өте суық және кедейлендіргіш басшылық стиліне әкеледі. Бұл күш түрі көбінесе сән индустриясында заңды билікпен біріктіріліп қолданылады; салалық әдебиеттерде бұл «құрылымдық үстемдік пен қанауды жарқырату» деп аталады.
Адамдар арасындағы қарым-қатынас принциптері
Лаура К. Герреро мен Питер А. Андерсеннің «Жақын кездесулер: қарым-қатынастағы байланыс» еңбегінде:
Билік – қабылдау ретінде: Билік – кейбір адамдар объективті билікке ие болғанымен, басқаларға әсер етуде қиындықтарға тап болуы мүмкін деген мағынадағы қабылдау. Билік белгілерін қолданып, күшті және белсенді әрекет ететін адамдар басқалары үшін күшті саналады. Күшті мінез-құлықты ашық көрсетпесе де, кейбір адамдар ықпалды бола алады. Билік – қарым-қатынас тұрғысынан: Билік қарым-қатынаста болады. Мұндағы мәселе көбінесе адамның өзінің серігіне қарағанда қаншалықты салыстырмалы билігі бар екендігіне байланысты. Жақын және қанағаттандырарлық қарым-қатынастағы серіктестер әртүрлі уақытта әртүрлі жағдайларда бір-біріне әсер етеді. Билік – ресурстарға негізделген тұрғысынан: Билік көбінесе ресурстар үшін күресті білдіреді. Ресурстар қаншалықты аз және құнды болса, билік үшін күрес соғұрлым қарқынды және ұзаққа созылады. Сиректік гипотезасы адамдардың иеленген ресурстарын табу қиын немесе жоғары сұраныс болған кезде ең көп билікке ие екенін көрсетеді. Алайда, шектеулі ресурстар тек қарым-қатынас аясында бағаланса ғана билікке әкеледі. Ең аз қызығушылық және тәуелділік принципі: Жоғалтатыны аз адам қарым-қатынаста үлкен билікке ие. Тәуелділік билігі өздерінің қарым-қатынасына немесе серігіне тәуелді адамдардың аз күшті екенін көрсетеді, әсіресе егер олар серігінің берік емес екенін және оларды тастап кетуі мүмкін екенін білсе. Бір-біріне тәуелділік теориясына сәйкес, баламалардың сапасы – адамдар қазіргі қарым-қатынаста болмаған жағдайда қандай қарым-қатынас пен мүмкіндіктерге ие болатынын білдіреді. Ең аз қызығушылық принципі серіктестер арасындағы оң сезімдердің қарқындылығында айырмашылық болса, ең оң сезімді сезінетін серіктес билік тұрғысынан кемшілікке ұшырайды. Қарым-қатынасқа деген қызығушылық пен қарым-қатынас билігінің дәрежесі арасында кері байланыс бар. Билік – мүмкіндік беруші немесе шектеуші: Билік мүмкіндік беруші немесе шектеуші болуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, адамдар қорқытудың орнына, әлеуметтік дағдыларын көрсететін үстем мінез-құлықпен айналысқанда басқаларға тұрақты әсер етеді. Жеке билік басқалардың қысымы мен шамадан тыс ықпалына және/немесе жағдайлық стресске қарсы қорғаныш болып табылады. Өзін-өзі сенімді және өзін-өзі таныта білетін адамдар өз мақсаттарына жетуде және жақсы қарым-қатынастарды сақтауда сәтті болады. Билік қарым-қатынас үлгілерін бұзатын болса, ол зиян келтіруі мүмкін. Бұл қорқынышты әсерге әкелуі мүмкін, онда аз күшті адам жиі қанағаттанбаушылықты білдіруге тартыншақ болады, ал талапты қайтарып алу үлгісіне соқтырады, яғни бір адам талап қояды, ал екіншісі қорғанысқа түсіп, кері шегінеді (Mawasha, 2006). Екі әсердің де қарым-қатынас қанағаттануына кері әсері бар. Билік – артықшылық ретінде: Артықшылық принципі бойынша, артық билігі бар серіктес ережелерді жасай алады және бұза алады. Билік иелері нормаларды бұза алады, қарым-қатынас ережелерін бұза алады және биліксіз адамдар сияқты жазаланбай өзара әрекеттесуді басқара алады. Мұндай әрекеттер билік иелерінің өзіне деген тәуелділігін күшейтуі мүмкін. Сонымен қатар, күшті тұлғаға вербалды және вербалды емес өзара әрекеттесуді басқару құқығы беріледі. Олар сөйлесуді бастауға, тақырыпты өзгертуге, сөзді үзуге, жанасуды бастауға және талқылауды жеңілдетуге бірінші болып келеді. (Бұл жерде үстемдіктің көріністерін қараңыз.)
Power as a perception: Power is a perception in the sense that some people can have objective power but still have trouble influencing others. People who use power cues and act powerfully and proactively tend to be perceived as powerful by others. Some people become influential even though they don't overtly use powerful behavior. Power as a relational concept: Power exists in relationships. The issue here is often how much relative power a person has in comparison to one's partner. Partners in close and satisfying relationships often influence each other at different times in various arenas. Power as resource based: Power usually represents a struggle over resources. The more scarce and valued resources are, the more intense and protracted the power struggles. The scarcity hypothesis indicates that people have the most power when the resources they possess are hard to come by or are in high demand. However, scarce resources lead to power only if they are valued within a relationship. The principle of least interest and dependence power: The person with less to lose has greater power in the relationship. Dependence power indicates that those who are dependent on their relationship or partner are less powerful, especially if they know their partner is uncommitted and might leave them. According to interdependence theory, the quality of alternatives refers to the types of relationships and opportunities people could have if they were not in their current relationship. The principle of least interest suggests that if a difference exists in the intensity of positive feelings between partners, the partner who feels the most positive is at a power disadvantage. There's an inverse relationship between interest in a relationship and the degree of relational power. Power as enabling or disabling: Power can be enabling or disabling. Research has shown that people are more likely to have an enduring influence on others when they engage in dominant behavior that reflects social skill rather than intimidation. Personal power is protective against pressure and excessive influence by others and/or situational stress. People who communicate through self confidence and expressive, composed behavior tend to be successful in achieving their goals and maintaining good relationships. Power can be disabling when it leads to destructive patterns of communication. This can lead to the chilling effect, where the less powerful person often hesitates to communicate dissatisfaction, and the demand withdrawal pattern, which is when one person makes demands and the other becomes defensive and withdraws (Mawasha, 2006). Both effects have negative consequences for relational satisfaction. Power as a prerogative: The prerogative principle states that the partner with more power can make and break the rules. Powerful people can violate norms, break relational rules, and manage interactions without as much penalty as powerless people. These actions may reinforce the powerful person's dependence on power. In addition, the more powerful person has the prerogative to manage both verbal and nonverbal interactions. They can initiate conversations, change topics, interrupt others, initiate touch, and end discussions more easily than less powerful people. (See expressions of dominance.)
Мәдениеттің үстемдігі
Марксистік дәстүрде итальян жазушысы Антонио Грамши идеологияның мәдени гегемония құрудағы рөлін кеңінен зерттеді, ол капитализм мен ұлттық мемлекеттің билігін нығайту құралына айналады. Никколо Макиавеллидің «Принц» еңбегіне сүйене отырып, Батыс Еуропада коммунистік революцияның болмауының себебін түсінуге тырысқанда, ал Ресейде болды деп мәлімделгенде, Грамши осы гегемонияны екі бөліктен тұратын кентавр ретінде ұғымдады. Кентаврдың артқы жағы, жануар, биліктің классикалық материалдық бейнесін көрсетеді: мәжбүрлеу арқылы, физикалық немесе экономикалық күш арқылы билік. Бірақ капиталистік гегемония, оның пікірінше, «келісім арқылы» билікті көрсететін адам бетіне, тіпті одан да күштірек тәуелді. Ресейде бұл билік болмағандықтан революцияға мүмкіндік туды. Алайда Батыс Еуропада, әсіресе Италияда капитализм жұмысшы табын олардың мүдделері капиталистердің мүдделерімен сәйкес екеніне көндіріп, келісімге негізделген билікті жүзеге асыруға қол жеткізді. Осылайша революцияның алдын алды. Грамши идеологияның билік құрылымдарындағы маңыздылығын баса көрсеткенмен, Мишель Баррет сияқты марксистік феминист жазушылар идеологияның отбасылық өмірдің құндылықтарын дәріптеудегі рөлін атап көрсетеді. Бұл көзқарасты мысалмен түсіндіру үшін әйелдерді «қосалқы еңбек күші» ретінде пайдалану жиі келтіріледі. Соғыс кезінде әйелдер еркектерге тән жұмыстарды атқарады, ал соғыс аяқталғаннан кейін рөлдер оңай ауыстырылады. Барреттің пікірінше, капиталистік экономикалық қатынастарды жою әйелдерді азат ету үшін қажет, бірақ онымен қатар жеткіліксіз шара.
Тарнау
Евгений Тарнов ұшақ қақпашыларының жолаушыларға қандай билікке ие екенін қарастырып, оны әскери билікпен салыстырады. Ол жеке адамға билік тобының болуымен күшейе түсетінін көрсетеді. Егер топ басшының бұйрықтарына бағынса, онда басшының жеке адамға билігі зор артады, ал егер топ бағынбаса, онда басшының жеке адамға билігі болмайды.
Фуко
Мишель Фуко үшін, нағыз билік әрқашан өзінің агенттерінің білмейтініне тіреледі. Ешбір адам, топ немесе актер құрылғыны (машинаны немесе аппаратты) басқармайды, бірақ билік аппарат арқылы мүмкіндігінше тиімді және үнсіз таратылады, оның агенттері қажеттіні істеуін қамтамасыз етеді. Осы әрекеттің нәтижесінде билікті анықтау қиын және ол «ұтымды» зерттеуге көнбес болады. Фуко саяси экономист Жан Батист Антуан Огэ де Монтионның «Франция халқы туралы зерттеулер мен ойлар» (1778) атты еңбегін келтіреді, бірақ оның ішінде оның хатшысы Жан Батиз Моэо (1745–1794) жазған екені белгілі болады. Сонымен қатар, биолог Жан Батист Ламаркқа тоқталып, ол ортаны көпше сан ретінде қолданады және ортаны су, ауа және жарықтан тұратын жай ғана құбылыс ретінде қарастырады, бұл ортадағы түрді, яғни адамзатты, халық санының және оның әлеуметтік-саяси өзара әрекетінің функциясы ретінде көрсетеді, олар екеуі де жасанды және табиғи ортаны құрайды. Фуко пікірінше, осы орта (жасанды да, табиғи да) билік үшін араласу нысаны болып табылады, бұл егемендік, аумақ және тәртіптік кеңістік туралы бұрынғы түсініктерден түбегейлі өзгеше, олар бір түр (биологиялық түр) ретінде әлеуметтік және саяси қатынастармен байланысқан. Фуко өзінің «Тәртіп және жазалау» кітабында «бағынышты денелер» тұжырымын қалыптастырды. Ол былай деп жазады: «Дене – бағынуға, пайдалануға, өзгертуге және жетілдіруге жарамды».
Клег
Стюарт Клег өзінің "қуат айналымдары" теориясымен тағы бір үш өлшемді модель ұсынады. Бұл модель қуатты өндіру мен ұйымдастыруды үш өзара әрекеттесетін айналымнан тұратын электр тізбегі тақтасына теңейді: эпизодтық, бейімділік және жеңілдетуші. Бұл айналымдар үш деңгейде жұмыс істейді: екеуі макро, біреуі микро. Эпизодтық айналым микродеңгейде орналасқан және агенттер күнделікті қарым-қатынаста сезімдерге, байланысқа, қақтығыстарға және қарсылыққа жауап беретін кезде билікті кездейсоқ түрде қолданудан тұрады. Эпизодтық айналымның нәтижелері оң және теріс болуы мүмкін. Бейімділік айналымы макродеңгейдегі тәжірибе ережелерінен және қатысушылардың қарым-қатынастарын және заңды билікті қалыптастыратын әлеуметтік тұрғыдан құрылған мағыналардан тұрады. Жеңілдетуші айналым макродеңгейдегі технологиядан, орталық жағдайлардан, жұмыс дизайнынан және желілерден тұрады, олар эпизодтық айналымда агенттікке күш беруге немесе оны әлсіретуге, осылайша жазалауға немесе марапаттауға мүмкіндік береді. Барлық үш тәуелсіз айналым "міндетті өту нүктелерінде" өзара әрекеттеседі, олар күш беру немесе күшсіздендіру каналдары болып табылады.
Джин Шарп
Америкалық саясаттану профессоры Джин Шарп билік түпкілікті негіздеріне тәуелді деп санайды. Осылайша, саяси режим билігін адамдар оның бұйрықтарын, заңдарын және саясатын қабылдап, оған бағыну арқылы сақтайды. Шарп Этьен де Ла Боэтидің ойын келтіреді. Шарптың негізгі идеясы – билік біртұтас емес; яғни, ол билікте отырғандардың ішкі қасиеттерінен туындамайды. Шарп үшін саяси билік, кез келген мемлекеттің билігі – оның ерекше құрылымдық ұйымына қарамастан – ақыр соңында мемлекет азаматтарынан шығады. Оның басты сенімі – кез келген билік құрылымы билеушінің бұйрықтарына азаматтардың бағынуына тіреледі. Егер азаматтар бағынбаса, басшылардың билігі болмайды. Оның еңбектері Слободан Милошевичтің құлатылуына, 2011 жылғы Араб көктеміне және басқа да зорлықсыз төңкерістерге әсер еткен деп есептеледі.
Бьёрн Краус
Бьёрн Краус реляциялық конструктивизм деп аталатын конструктивизмнің ерекше түрін дамыту арқылы, тұлғааралық ықпал ету мүмкіндіктері туралы сұраққа қатысты билікке эпистемологиялық тұрғыдан қарастырады. Биліктің бағалануы мен таратылуына назар аудармай, ол бұл терминнің немен сипатталатынын бірінші кезекте сұрайды. Макс Вебердің билік туралы анықтамасынан бастап, ол билік терминін «нұсқаулық билік» және «жойқын билік» деп екіге бөлу қажеттігін түсінеді. Бұл көзқарас адамдарға билік бар немесе жоқ деген кең таралған «екі немесе» позициясынан арылуға және «сонымен қатар» позициясы мүмкіндігін енгізуге мүмкіндік береді, әсіресе билік теориялары туралы эпистемологиялық дискурстарда. Теоретиктер, белгіленбеген санаттар идеясын қолдана отырып, әлеуметтік айырмашылықты қарастырудың орнына, немесе кімнің ерекше екеніне назар аударудың орнына, «нормальды» деп есептелетін нәрсе қалай көзге түспейтін болып қабылданатынын және оның әлеуметтік қатынастарға қандай әсерін анықтау қажеттігін жиі айтады. Белгіленбеген санатқа назар аудару – тілдік және мәдени тәжірибелерді талдаудың бір жолы болып саналады, бұл әлеуметтік айырмашылықтардың, соның ішінде биліктің күнделікті оқиғаларда қалай пайда болатынын және айқындалатынын түсінуге көмектеседі. Белгіленбеген санаттар идеясына сәйкес, егер салыстырмалы билікке ие немесе билікті оңай қолдана алатын адамдардың мәдени тәжірибелері айқын болса, олар көбінесе нақты айтылмайды және сондықтан басқаларынан өзгеше, бұрмаланған немесе аномалды деп бағаланатын әдепкі немесе негізгі тәжірибелер ретінде қабылданады. Белгіленбеген санат – барлық басқа нәрсені өлшейтін стандартқа айналады. Мысалы, кейіпкердің нәсілі көрсетілмесе, көптеген батыс оқырмандары кейіпкердің ақ екенін болжайды; егер жыныстық идентификациясы көрсетілмесе, кейіпкердің гетеросексуал екені есептеледі; егер денесінің жынысы көрсетілмесе, ол еркек деп есептеледі; егер мүгедектігі көрсетілмесе, кейіпкердің мүмкіндігі шектеулі екені болжанады. Алайда, бұл болжамдар белгіленбеген санаттың жоғарырақ, басым немесе «табиғи» екенін білдірмейді, сондай-ақ белгіленбеген санатқа байланысты тәжірибелерді жүзеге асыру үшін аз әлеуметтік күш-жігер жұмсалады дегенді де білдірмейді. Көрінетін, бірақ байқалмайтын және көзге түспейтін белгіленбеген санатқа мүшелік – биліктің көрсеткіші болуы мүмкін. Мысалы, ақ түс – күштілер көбінесе байқамайтын белгіленбеген санат, өйткені олар көбінесе осы санатқа жатады. Әлеуметтік топтар билікке қатысты осы көзқарасты нәсіл, тап, жыныс, қабілет және сексуалдық бағдар сияқты әртүрлі әлеуметтік айырмашылықтар тұрғысынан ұстануы мүмкін.
Қарсылық күші
"Контракүш" термині (кейде "контракүш" деп жазылады) түрлі жағдайларда элиталардың күшін тепе-теңдеуге немесе әлсіретуге қанаушылар қолдана алатын қарсы күшті сипаттау үшін қолданылады. Антрополог Дэвид Грейбер бұл терминге мынадай жалпы анықтама берді: "мемлекет пен капиталға қарсы тұрған әлеуметтік институттар жиынтығы: өздігінен басқарылатын қауымдастықтардан радикалды еңбек одақтары мен халықтық жасақтарға дейін". Грейбер сондай-ақ, контракүшті "анти-күш" деп те атауға болатынын, ал "контракүш институттары мемлекетке қарсы тұрып, өзін сақтап тұрса, бұл әдетте 'екі билік' жағдайы деп аталады" дейді. Ол үкіметтер мен элиталық топтардың билігінен айырылған адамдар осы билікке қарсы контракүшті пайдалана алады деген теорияны ұсынды. Гидің моделінде контракүш үш санатқа бөлінеді: идеялық контракүш, экономикалық контракүш және физикалық контракүш. Бұл термин кем дегенде 60 жылдан бері қолданылып келеді; мысалы, Мартин Бубердің 1949 жылғы "Утопиядағы жолдар" кітабында "Билік тек контракүштің қысымымен ғана бас тартады" деген сөз бар.
Басқа теориялар
Томас Гоббс (1588–1679) билікті адамның "келешекте көрінетін жақсылыққа қол жеткізудің қазіргі құралы" деп анықтады (Левиафан, 10-тарау). Фридрих Ницшенің (1844–1900) ойлары 20 ғасырлық билік талдауының көп бөлігіне негіз болды. Ницше "күшке ұмтылыс" туралы идеяларды таратып, оны қоршаған ортаны бақылаумен қатар, басқа адамдарды бағындыру деп қарастырды. Психологияның кейбір мектептері, әсіресе Альфред Адлермен (1870–1937) байланысты мектептер, өз теорияларының ядросына билік динамикасын қояды (ортодоксалды фрейдистер сексуалдыққа басымдық беретін болса). Пол Тиллих (1886–1965) заңды билікті құрылымдау/көрсету және "қасиетті" (қоғамдық) және теократиялық сатылардан өтіп, секулярлы рационалдық үлгіге жету деп қарастырды. Родольфо Энрике Сербаро билікті "нақты бәсекедегі субъектінің орнын анықтаудың құралы ретінде саналатын нәрсе" деп түсінуді ұсынады.
Психологиялық зерттеулер
Соңғы тәжірибелік психология көрсеткендей, адамның билігі арта түссе, ол басқалардың перспективасын қабылдау мүмкіндігі төмендейді, яғни биліктің иелерінде эмпатия азаяды. Адам Галинский және бірнеше авторлар зерттеу жүргізіп, өздерінің әлсіздігін еске түсірген адамдарға маңдайларына "Е" әрпін салу тапсырылғанда, олардың осы әрпті басқалар оқи алатындай етіп салу ықтималдығы, өз билігін еске түсірген адамдарға қарағанда 3 есе жоғары екенін анықтады. Биліктің иелері әрекет етуге де көбірек бейім. Мысалы, биліктің иелері, билігі аз адамдарға қарағанда, жағымсыз жағдай тудыратын желдеткішті екі есе көп сөндірген. Зерттеушілер бақылаушы әсерін де анықтады: биліктің иелері "қайғыға ұшыраған бейтаныс адамға" көмекке бірінші болып үш есе жиі ұсыныс жасайды. 50-ден астам студент қатысқан зерттеуде, "күшті сөздерді" айту арқылы күшті сезінуге ие болғандар сыртқы қысымға аз ұшырайды, шынайы пікір білдіруге дайын және шығармашылыққа көбірек бейім екені анықталды.
Эмпатиялық алшақтық
Қуат – басқаларға ықпал ету мүмкіндігі.
Тактикасы
Күнделікті жағдайларда адамдар басқаларды белгілі бір әрекеттерге итермелеу немесе ынталандыру үшін әртүрлі күш тактикаларын қолданады. Әр күні қолданылатын күш тактикаларының көптеген мысалдары бар. Осы тактикалардың кейбіреулері: зорлық көрсету, ынтымақтастық, шағымдану, сын айту, талап ету, қатысудан бас тарту, жалтару, юмор, шабыттандыру, манипуляциялау, келіссөз жүргізу, әлеуметтену және жалбару. Мұндай күш тактикаларын үш түрлі өлшем бойынша жіктеуге болады:
Soft and hard: Soft tactics take advantage of the relationship between the influencer and the target. They are more indirect and interpersonal (e. g., collaboration, socializing). Conversely, hard tactics are harsh, forceful, direct, and rely on concrete outcomes. However, they are not more powerful than soft tactics. In many circumstances, fear of social exclusion can be a much stronger motivator than some kind of physical punishment. Rational and nonrational: Rational tactics of influence make use of reasoning, logic, and sound judgment, whereas nonrational tactics may rely on emotionality or misinformation. Examples of each include bargaining and persuasion, and evasion and put downs, respectively. Unilateral and bilateral: Bilateral tactics, such as collaboration and negotiation, involve reciprocity on the part of both the person influencing and their target. Unilateral tactics, on the other hand, develop without any participation on the part of the target. These tactics include disengagement and the deployment of fait accomplis. People tend to vary in their use of power tactics, with different types of people opting for different tactics. For instance, interpersonally oriented people tend to use soft and rational tactics. People will also choose different tactics based on the group situation, and based on whom they wish to influence. People also tend to shift from soft to hard tactics when they face resistance.
Жұмсақ және қатаң: Жұмсақ тактикалар ықпал етуші мен нысана арасындағы қарым-қатынасты пайдаланады. Олар көбінесе тікес емес және жеке қарым-қатынасқа негізделген (мысалы, ынтымақтастық, әлеуметтену). Керісінше, қатаң тактикалар қатал, күшті, тікелей және нақты нәтижелерге бағытталған. Дегенмен, олар жұмсақ тактикадан артық күшті емес. Көп жағдайда, әлеуметтік оқшаланудан қорқу, физикалық жазалаудан гөрі күштірек ынталандырушы күш болуы мүмкін.
Soft and hard: Soft tactics take advantage of the relationship between the influencer and the target. They are more indirect and interpersonal (e. g., collaboration, socializing). Conversely, hard tactics are harsh, forceful, direct, and rely on concrete outcomes. However, they are not more powerful than soft tactics. In many circumstances, fear of social exclusion can be a much stronger motivator than some kind of physical punishment. Rational and nonrational: Rational tactics of influence make use of reasoning, logic, and sound judgment, whereas nonrational tactics may rely on emotionality or misinformation. Examples of each include bargaining and persuasion, and evasion and put downs, respectively. Unilateral and bilateral: Bilateral tactics, such as collaboration and negotiation, involve reciprocity on the part of both the person influencing and their target. Unilateral tactics, on the other hand, develop without any participation on the part of the target. These tactics include disengagement and the deployment of fait accomplis. People tend to vary in their use of power tactics, with different types of people opting for different tactics. For instance, interpersonally oriented people tend to use soft and rational tactics. People will also choose different tactics based on the group situation, and based on whom they wish to influence. People also tend to shift from soft to hard tactics when they face resistance.
Рационалды және рационалды емес: Рационалды ықпал тактикалары ақыл-ой, логика және дұрыс шешімдерді қолданады, ал рационалды емес тактикалар эмоционалдық жағдайға немесе бұрмаланған ақпаратқа сүйенеді. Олардың мысалдары: келіссөздер және көндіру, сәйкесінше, жалтару және кемсіту.
Soft and hard: Soft tactics take advantage of the relationship between the influencer and the target. They are more indirect and interpersonal (e. g., collaboration, socializing). Conversely, hard tactics are harsh, forceful, direct, and rely on concrete outcomes. However, they are not more powerful than soft tactics. In many circumstances, fear of social exclusion can be a much stronger motivator than some kind of physical punishment. Rational and nonrational: Rational tactics of influence make use of reasoning, logic, and sound judgment, whereas nonrational tactics may rely on emotionality or misinformation. Examples of each include bargaining and persuasion, and evasion and put downs, respectively. Unilateral and bilateral: Bilateral tactics, such as collaboration and negotiation, involve reciprocity on the part of both the person influencing and their target. Unilateral tactics, on the other hand, develop without any participation on the part of the target. These tactics include disengagement and the deployment of fait accomplis. People tend to vary in their use of power tactics, with different types of people opting for different tactics. For instance, interpersonally oriented people tend to use soft and rational tactics. People will also choose different tactics based on the group situation, and based on whom they wish to influence. People also tend to shift from soft to hard tactics when they face resistance.
Біржақты және екіжақты: Екіжақты тактикалар, мысалы, ынтымақтастық және келіссөздер, ықпал етуші және оның нысанасы екеуінің де өзара әрекеттесуін қамтиды. Біржақты тактикалар, керісінше, нысананың қатысуынсыз дамиды. Бұл тактикаларға қатысудан бас тарту және факт жасау жатады.
Soft and hard: Soft tactics take advantage of the relationship between the influencer and the target. They are more indirect and interpersonal (e. g., collaboration, socializing). Conversely, hard tactics are harsh, forceful, direct, and rely on concrete outcomes. However, they are not more powerful than soft tactics. In many circumstances, fear of social exclusion can be a much stronger motivator than some kind of physical punishment. Rational and nonrational: Rational tactics of influence make use of reasoning, logic, and sound judgment, whereas nonrational tactics may rely on emotionality or misinformation. Examples of each include bargaining and persuasion, and evasion and put downs, respectively. Unilateral and bilateral: Bilateral tactics, such as collaboration and negotiation, involve reciprocity on the part of both the person influencing and their target. Unilateral tactics, on the other hand, develop without any participation on the part of the target. These tactics include disengagement and the deployment of fait accomplis. People tend to vary in their use of power tactics, with different types of people opting for different tactics. For instance, interpersonally oriented people tend to use soft and rational tactics. People will also choose different tactics based on the group situation, and based on whom they wish to influence. People also tend to shift from soft to hard tactics when they face resistance.
Адамдар күш тактикаларын қолдануда әртүрлі, әртүрлі адамдар әртүрлі тактикаларды таңдайды. Мысалы, адамдармен қарым-қатынас жасайтын адамдар көбінесе жұмсақ және рационалды тактикаларды қолданады. Адамдар топтағы жағдайға және кімге ықпал етуді қалайтынына байланысты әртүрлі тактикаларды таңдайды. Сондай-ақ, адамдар қарсылыққа тап болғанда жұмсақ тактикадан қатаң тактикаға көшуге бейім.
Soft and hard: Soft tactics take advantage of the relationship between the influencer and the target. They are more indirect and interpersonal (e. g., collaboration, socializing). Conversely, hard tactics are harsh, forceful, direct, and rely on concrete outcomes. However, they are not more powerful than soft tactics. In many circumstances, fear of social exclusion can be a much stronger motivator than some kind of physical punishment. Rational and nonrational: Rational tactics of influence make use of reasoning, logic, and sound judgment, whereas nonrational tactics may rely on emotionality or misinformation. Examples of each include bargaining and persuasion, and evasion and put downs, respectively. Unilateral and bilateral: Bilateral tactics, such as collaboration and negotiation, involve reciprocity on the part of both the person influencing and their target. Unilateral tactics, on the other hand, develop without any participation on the part of the target. These tactics include disengagement and the deployment of fait accomplis. People tend to vary in their use of power tactics, with different types of people opting for different tactics. For instance, interpersonally oriented people tend to use soft and rational tactics. People will also choose different tactics based on the group situation, and based on whom they wish to influence. People also tend to shift from soft to hard tactics when they face resistance.
Авторитарлық режимдердегі саяси билік
Авторитарлық режимдерде саяси билік бір басшының немесе үкімет пен оның институттарын толыққанды бақылайтын шағын топтың қолында шоғырланған. Кейбір авторитарлық басшылар көпшілікпен сайланбағандықтан, олардың басты қауіп-қатері – халықтан келеді. Автократтар өздерінің ұстанымдарымен келіспейтін адамдарды қуғындап, келісе алатын адамдармен ынтымақтасады. Пікір жасыру, яғни жеке адамның жеке және қоғамдық пікірлерінің өзгешелігін анықтау қиындықтарынан кейде тек қуғындаудың өзі жеткіліксіз болады. Индоктринация: Мемлекет білім беру жүйесін бақылап, өз көзқарастары мен құндылықтарын тарату үшін үгіт-насихатты пайдаланады. Мәжбүрлеу арқылы тарату: Мемлекет халықты өзіне тәуелді ету үшін әлеуметтік жәрдем мен ресурстарды бөліп, өздері манипуляциялай алатындарына сенген адамдарға артықшылықтар ұсынады.
Әсерлер
Билік билікте отырғандардың және осы биліктің құрбандарының өзін өзгертеді.
Қосымша / тежеу теориясы
Д. Келтнер және оның әріптестері жасаған жақындау/тежеу теориясы, билікке ие болу және билікті қолдану адамдардың психологиялық жағдайын өзгертеді деген пікірді ұсынады. Бұл теорияның негізінде көптеген тірі организмдердің қоршаған ортаның әсеріне екі негізгі жолмен реакция жасайтыны жатыр. Жақындау реакциясы белсенділік, өзін-өзі көрсету, сыйлықтарды іздеу, энергияның және қозғалыстың күшеюімен байланысты. Ал тежеу, керісінше, өзін қорғау, қауіптен сақтану, күшті сезіну, мотивацияның төмендеуі және жалпы белсенділіктің азаюымен сипатталады. Қорытындылай келгенде, жақындау/тежеу теориясы билік жақындауға бейімділікті арттырады, ал биліктің жоғалтуы тежелуге бейімділікті күшейтеді.
Тактикасы
Бірқатар зерттеулер қатал билік тактикасының (мысалы, жазалау (жеке және жеке емес), ережеге негізделген санкциялар және жеке емес сыйақылар) жұмсақ тактикаға (сарапшы билігі, референттік билігі және жеке сыйақылар) қарағанда тиімсіз екенін көрсетеді. Бұл, қатал тактикалар жаулық, депрессия, қорқыныш және ашу тудыратындығымен, ал жұмсақ тактикалар көбінесе ынтымақтастықпен жауапталатындығымен байланысты болуы мүмкін. Қысым көрсету және сыйақы беру билігі топ мүшелерінің жұмысына деген қызығушылығын төмендетуі мүмкін, ал бағыныстыларға тәуелсіздік сезімін ұқтыру олардың жұмысына деген қызығушылығын сақтап, тіпті бақылаусыз да жоғары өнімділікті қамтамасыз етеді. Қысым арқылы ықпал ету бүкіл топтың жұмысын бұзатын қақтығыс тудырады. Егер топтың бағынбас мүшелері қатаң сөгіске ұшыраса, топтың қалған бөлігі олардың жұмысына кедергі келтіріп, қызығушылық танытпауы мүмкін, нәтижесінде бір мүшенің тудырған мәселесінен топтың қалған бөлігіне жағымсыз және тиіссіз әрекеттер тарауы мүмкін. Бұл құбылыс бұзғыш жұқпа немесе толқынды әсер деп аталады және ол қатаң сөгіске ұшыраған мүше топ ішінде жоғары мәртебеге ие болғанда және биліктің талаптары түсініксіз болғанда күштірек байқалады.
Қуғын-сүргінге қарсы тұру
Топ табысты болғанда, көшбасшыға сенім болғанда және мәжбүрлеу тактикасын қолдану топтық нормалармен негізделгенде, мәжбүрлеу ықпалына төзе алуға болады. Сонымен қатар, тыйым салынған әрекеттерді жазалау үшін жиі және тұрақты қолданылатын мәжбүрлеу әдістері тиімдірек. Дегенмен, кейбір жағдайларда топ мүшелері биліктің ықпалына қарсы тұруды қалайды. Аз күшті топ мүшелері ортақ біртүзілікті сезінгенде, олар революциялық коалиция құруға бейім, ол үлкен топтың ішінде құрылатын және топтың билік құрылымын бұзуға, оған қарсы тұруға тырысатын кіші топ. Топ мүшелері билікте референттік күш болмаса, мәжбүрлеу әдістерін қолданса және топ мүшелерінен жағымсыз тапсырмаларды орындауды сұраса, революциялық коалиция құрып, билікке қарсы тұру ықтималдығы артады. Себебі осы жағдайлар қарсылық тудырады, онда адамдар өздерінің таңдаулары мен салдары үшін өздерінің еркіндіктерін растау арқылы өздерінің еркіндіктерін қайта орнатуға тырысады.
Келманның сәйкестік-таным-интерналдану теориясы
Герберт Келман адамдардың мәжбүрлеу ықпалына жауап ретінде көрсететін үш негізгі, сатылап дамитын реакцияны анықтады: бағыну, өзімен сәйкестендіру және іштей сіңіру. Бұл теория топтардың тартыншақ жаңа мүшелерді уақыт өте келе ынталы жақтастарға қалай айналдыратынын түсіндіреді. Бағыну кезеңінде топ мүшелері биліктің талаптарын орындайды, бірақ жеке пікірлері бойынша олармен келіспейді. Егер билік мүшелерді қадағаламаса, олар бұйрыққа бағынбау мүмкін. Өзімен сәйкестендіру, ықпал ететін адам билікті құрмет тұтып, оның іс-әрекеттерін, құндылықтарын, ерекшеліктерін үлгі етіп алып, биліктегі адамның мінез-құлқына еліктегенде пайда болады. Бұл процесс ұзаққа соққанда және үзіліссіз болғанда, өзімен сәйкестендіру соңғы сатыға – іштей сіңіруге алып келуі мүмкін. Іштей сіңіру кезінде адамның мінез-құлқы оның жеке құндылықтарымен үйлесетін болғандықтан, ол осы мінез-құлқына көнеді. Бұл сатыда топ мүшелері енді биліктің бұйрықтарын орындамайды, ал өз сенімдері мен пікірлеріне сай әрекеттер жасайды. Шынайы бағыну көбінесе іштей сіңіруді қажет етеді.
Билік сауаттылығы
Билік сауаттылығы – адамның билікті қалай түсінетіні, оның қалыптасу және жинақталу жолдары, оны қолдайтын құрылымдар мен оны кім басқаратыны туралы білуді білдіреді. Білім беру билік сауаттылығын арттыруға көмектеседі. 2014 жылғы TED сөйлесінде Эрик Лю "біз билік туралы әңгімелеуден қашамыз", себебі "одан қорқамыз" және "біраз жамандық көреміз", оның "теріс моральдық сипаты бар" екенін айтты. Ол билік сауаттылығының жетіспеуі білімнің, түсініктің және беделінің шоғырлануына себеп болады деді. Джо Л. Кинчело "биліктің киберсауаттылығын" білімді өндіруді және мағынаны құру мен таратуды қалыптастыратын күштермен байланыстырып сипаттайды. Бұл ақпаратты "игеруден" гөрі білімді қолдану туралы, ал "кибербилік сауаттылығы" трансформациялық білімді өндіруге және жаңа есеп беру жүйелеріне бағытталған.