Кері әсер беретін ынталандырулар

Кіріспе

Кері нәтиже беретін ынталандыру

Бұрмаланған ынталандыру – бұл оны құрастырушылардың ниеттеріне қайшы, күтпеген және жағымсыз нәтиже беретін ынталандыру. Кобра эффектісі – бұрмаланған ынталандырудың ең тікелей түрі, көбінесе себебі ынталандыру мәселені нашарлатуға себепкер болған адамдарды қасақана марапаттайды. Бұл термин экономика мен саясаттағы дұрыс емес ынталандырудың күтпеген салдарға қалай алып келуі мүмкін екенін көрсету үшін қолданылады.

Кобраның бастапқы эффектісі

Кобра эффекті термині экономист Хорст Сиберт Үндістанда британдық билік кезінде болған бір оқиғаға негіздеме жасап қолданған. Делидегі улы кобралардың көптігіне алаңдаған британдық үкімет, өлтірілген әр кобра үшін сыйақы ұсынды. Бастапқыда бұл стратегия тиімді болды, сыйақы үшін көптеген жыландар өлтірілді. Бірақ, кейіннен адамдар кобраларды табыс табу үшін көбейтіп өсіре бастады. Үкімет бұл жайтты білген соң, сыйақы беру жобасы тоқтатылды. Кобра өсірушілер өздерінің жыландарын босатып жіберген кезде, жабайы кобралардың саны одан да арта түсті. Бұл оқиға көбінесе Гудхарт заңының немесе Кэмпбелл заңының мысалы ретінде айтылады.

Жәндіктерді жою науқаны

Ұлы Ханойлық егеуқұйрықтардың қырғыны 1902 жылы Вьетнамның Ханой қаласында (сол кезде Француз Индокитайы деп аталған) болды. Француз отаршылдық үкіметі кезінде отаршылдық үкімет өлтірілген әрбір егеуқұйрық үшін сыйақы төлейтін бағдарлама құрды. АҚШ-тың Форт-Беннинг (қазіргі Форт-Мур) әскери базасы аңшыларға әрбір шошқа құйрығы үшін 40 доллар сыйақы ұсынды. 2007-2008 жылдар аралығында аймақтағы жабайы шошқалардың саны көбейді. Кейбір хабарларға сәйкес, адамдар ет өңдеушілерден шошқа құйрығын сатып алып, оны армияға жоғары бағамен қайта сатқан, бірақ сыйақы бағдарламасын терең зерттеу нәтижесінде, бұрмаланған ынталандырулардың әсері басты себеп болды. Бағдарлама аясында шошқалардың өнімділігі де, жас ұрпақтарының тірі қалу деңгейі де артты. Бұл жануарларды аң аулау орындарына тарту үшін қолданылған жемнің тамақтану сапасын жақсартуына байланысты болды. Сонымен қатар, аңшылардың ірі еркек шошқаларды "трофейлік" аң ретінде таңдап алуға бейім екендігі және аналықтары мен жас шошқаларды назардан тыс қалдырғандығы анықталды. Ересек еркектерді популяциядан алып тастау популяцияның өсуіне елеусіз әсер етеді, себебі қалған еркектер көптеген аналық шошқаларды сүйіндете алады.

Қоғамдық қауіпсіздік және зиянды азайту

2002 жылы Ауғанстандағы британдық шенеуніктер ауғандық мак өсірушілерге мак егісін жойғаны үшін гектарына 700 доллар ұсынды. Бұл афғандық фермерлердің арасында мак өсіруге құштарлықты күшейтті, олар мак үшін ақшалай сыйлық алу үшін мүмкіндігінше көп мак отырғызуға тырысты. Кейбір фермерлер өсімдіктерді жоймас бұрын соқты жинап алып, бір өнім үшін екі рет төлем алды. Үкіметтер қару-жарақ айналымын азайту мақсатында, азаматтардан қару-жарақтарды белгілі бір сомаға сатып алып (кейін жою арқылы) қаруды қайта сатып алу бағдарламаларын жүзеге асырады. Қаруды қайта сатып алу бағдарламалары бар аймақтардың кейбір тұрғындары, ақшалай сыйлық алу үшін, қару-жарақтардың ең төменгі заңдық талаптарына сай келетін көптеген қарапайым бөлшектерді 3D принтерде жасап, дереу тапсырды. АҚШ-та 2021 жылғы FASTER заңы, сезамға аллергиясы бар адамдарға осы затты қамтитын тағамдарды тану арқылы одан аулақ болуға көмектесуді мақсат етті. Бірақ, ингредиенттерде сезам болмаған жағдайда, оның араласып кетуіне қатысты қатаң талаптар көптеген компаниялар үшін өнімдеріне сезам қосуды және оны ингредиент ретінде көрсетуді оңайлатып, арзандатты. Бұл сезамсыз өнімдердің санын азайтып, бұрын қауіпсіз болған тағамдардан аллергиялық реакция тудыру қаупін арттырды. Альберта провинциясындағы «Балалар, жастар және отбасыны күшейту» заңына сәйкес, әрбір адам балаға қатысты зорлық-зомбылық туралы күдік туған жағдайда директорға немесе полиция қызметкеріне хабарлауға міндетті, және бұл талапты орындамау 10 000 доллар айыппұл және 6 ай түрме жазасымен қорқытылады. Бұл айыппұл, басынан өткен қатыгез жарақаттан кейін туысқандарына тәрбиеленуге берілген қыздың өліміне жауап ретінде 2000 доллардан 10 000 долларға дейін өсірілді. Алайда, қылмыстық құқық профессоры Нараянның пікірінше, оның күшіне енгізу адамдардың көп хабарлауына әкеліп, ресурстарды ысыраптайды, сондай-ақ, уақыт өте келе байқалған балаларға қатысты зорлық-зомбылық туралы хабарлаудан адамдарды тайдыратын жағдай тудырады, себебі бұл оларды ертерек хабарламағаны үшін кінәлі етеді. Осындай заң Канаданың басқа провинцияларында да бар.

In 2002 British officials in Afghanistan offered Afghan poppy farmers $700 an acre in return for destroying their poppy crops. This ignited a poppy growing frenzy among Afghan farmers who sought to plant as many poppies as they could in order to collect payouts from the cash for poppies program. Some farmers harvested the sap before destroying the plants, getting paid twice for the same crop. Gun buyback programs are carried out by governments to reduce the number of guns in circulation, by purchasing firearms from citizens at a flat rate (and then destroying them). Some residents of areas with gun buyback programs have 3D printed large numbers of crude parts that met the minimum legal definition of a firearm, for the purpose of immediately turning them in for the cash payout. The FASTER Act of 2021 in the U. S. was intended to aid those with an allergy to sesame in avoiding the substance by ensuring foods that contain it are labeled. However, the stringent requirements for preventing cross contamination if the ingredients did not include sesame made it simpler and less expensive for many companies to instead add sesame to their products and label it as an ingredient, decreasing the number of sesame free products available and creating the risk of an allergic reaction occurring from previously safe foods. In Alberta, under the Child, Youth and Family Enhancement Act, every person must report suspected child abuse to a director or police officer, and failure to do so is punishable by a $10,000 fine plus 6 months of imprisonment, with the fine increased from $2,000 to $10,000 as a politician's response to a little girl who died of a catastrophic head injury after she was placed in kinship care. However, according to criminal law professor Narayan, enforcing it would cause people to overreport, which wastes resources, and it would also create a chilling effect that prevents people from reporting child abuse observed over a period of time, as that would incriminate them for failing to report earlier. There is a similar law in other Canadian provinces.

Қоршаған ортаны және жануарлар дүниесін қорғау

1973 жылғы АҚШ-тың жойылып бара жатқан түрлерді қорғау туралы заңы жер иелерінің меншігінде жойылып бара жатқан түрлер табылған жағдайда дамуға шектеулер қояды. Бұл саясат жануарлар дүниесіне оң әсер етеді, бірақ жер иелері жойылып бара жатқан түрлердің болуынан қорқып, өздерінің жерлерін алдын ала жоюға (батпақтарды кептіру немесе құнды түрлерді қоныстандыруы мүмкін ағаштарды кесу) ұмтылады, себебі бұл олардың жерлерін дамыту мүмкіндігін шектеуі мүмкін. Кейде жойылып бара жатқан түрлерді анықтамау үшін тіпті қасақана өлтіру жағдайлары да болады. Өндіріс көлемінің артуы салдарынан тоңазытқыш газының бағасы да айтарлықтай төмендеді, бұл қоршаған ортаға зиян келтіргеніне қарамастан, тоңазыту компанияларын оны пайдалануды жалғастыруға итермеледі. 2013 жылы Еуропалық Одақта HFC 23 газын жоюға арналған субсидиялар тоқтатылды. Жаңартылатын жылуға ынталандыру (көбінесе «Cash for Ash» деп аталады) Солтүстік Ирландиядағы үкімет тарапынан енгізілген Жаңартылатын жылуға ынталандыру (RHI) бағдарламасы – бұл бизнесті энергия тұтынуды азайтуға және экологиялық таза энергия көздеріне көшуге ынталандыру мақсатындағы 20 жылдық жоба. Алайда, жаңартылатын энергияға берілетін субсидия оның құнынан асып түсті, бұл бизнесті экологиялық таза энергия көздеріне көшіп, энергия тұтынуды азайтудың орнына оны арттыру арқылы пайда табуға мүмкіндік берді. Кейбір жағдайларда, тіпті бос ғимараттарды жылыту арқылы табыс табуға болады. Бұл саяси дау-дамай Солтүстік Ирландияның атқарушы органының 2017 жылы тарауына әкелді. Ол 2020 жылға дейін қайта құрылмады.

Денсаулық сақтау шығындарын бақылау

Медициналық қызметкерлерге төлем жасау және сақтандырылған пациенттерге емдеу үшін, алдын алу үшін емес, өтемақы беру медициналық жағдайларды емдеу қажет болғанға дейін назардан тыс қалдыруға ынталандырады. Бұдан бөлек, тек емдеу үшін төлеу алдын алуға тиімді түрде кедерілді етеді (ол пациенттің өмір сапасын жақсартады, бірақ болашақ емдеуге деген сұранысты азайтады). Емдеуге төленетін ақы, сондай-ақ, қажетсіз емдеуге, мысалы, дәрі-дәрмектердің қосымша әсерлері мен хирургиялық араласындар сияқты зиян келтіруі мүмкін, бұрыс ынталандыру тудырады. Осы қосымша әсерлердің өзі қосымша емдеуді қажет етуге алып келуі мүмкін. АҚШ-тың Medicare бағдарламасы бойынша, дәрігерлер қандай да бір жағдайды емдеу үшін қымбат дәрілер қолданса, оларға жоғары мөлшерде өтемақы төленеді. Бұл дәрігерді арзан дәрінің орнына қымбат дәріні тағайындауға итермелейді.

Гуманитарлық және әлеуметтік саясат

2000-шы жылдары Канада АҚШ-пен «Қауіпсіз үшінші ел келісімі» жасады, оған сәйкес саяси баспана іздеушілер екі елдің біріншісіне жеткен кезде ғана баспанаға өтініш бере алады, осылайша баспана іздеуді шектеу мақсатында. Келісімнің бір тармағы бойынша, Канаданың ресми шекаралық өткізу пункті арқылы кірген адамға онда баспана сұрауға тыйым салынды. Теориялық тұрғыдан алғанда, баспанаға өтініш беру құқығы тек шетелдегі лагерьлердегі босқындарға немесе Канадаға заңды түрде келіп, иммиграциялық кеңседе тіркеле алатын адамдарға ғана берілді. 2010-шы жылдардың соңында кейбір мигранттар ресми шекаралық өткізу пункттерінен тыс жерлерде, мысалы, Нью-Йорк пен Квебек арасындағы Роксем-Жолы сияқты жерлерден Канадаға заңсыз кіре бастады, себебі Канадаға кіргеннен кейін оларға толыққанды шағымдану құқығы берілді, бұл процесс бірнеше жылға созылуы мүмкін еді. Нәтижесінде, Канада жоспарлағаннан әлдеқайда көп баспана сұранысын қарауға мәжбүр болды. «Әлеуметтік тұзақ» теориясы, жартылай жұмыспен қамтылған немесе ең төменгі жалақы алатын адамдардың табысы артуымен бірге мемлекеттік жәрдемақының азаюына байланысты туындайтын теріс ынталандыруларды сипаттайды. Бұл жағдайда, жұмыс істеуден түскен табыс, мемлекеттік жәрдемақыдан кем болып шығып, төмен кірісті жұмыскерлердің жұмысқа оралуына кедергі келтіреді. Теория бойынша, мұның негізгі себептеріне мемлекеттік көмекке салықтың толықтай болмауы, ал еңбек табысына салық салынуы; әлеуметтік жәрдемақының бала санына байланысты артуы (ал жұмыс берушілерге мұндай кемсітуге рұқсат етілмейді және олардың қызметкерлері көбінесе балабақша төлеуге мәжбүр), немесе жұмыс істейтін кедейлердің әлеуметтік жәрдемақы алу құқығының жойылуы, басқа да мүліктік жағдайға байланысты жәрдемақылардың (медициналық, стоматологиялық немесе дәрі-дәрмектерге арналған мемлекеттік бағдарламалар, субсидияланған тұрғын үй, заңдық көмек) тоқтатылуы, оларды нарықтық бағамен ауыстырудың қымбат болуы жатады. Егер төмен жалақымен жұмыс істеуге байланысты мүліктік жағдайға байланысты жәрдемақылардың тоқтатылуы жалпы табыстың айтарлықтай өсуіне немесе тіпті таза шығынға әкелсе, онда мұндай жұмысты қабылдауға күшті қарсылық туындайды.

Жарнамалық бағдарламалар және халықпен байланыс

Hacktoberfest – бұл ашық және еркін бағдарламалық қамтамасыз ету қауымдастықтарына үлес қосуды ынталандыру мақсатында қазан айы бойына созылатын мереке. 2020 жылы қатысушылар кез келген ашық немесе еркін бастапқы кодты (FOS) репозиторийге төрт немесе одан көп pull request жіберуге шақырылды, ал алғашқы 75 000 қатысушыға "Hacktoberfest 2020" тегін футболкасы сыйға тартылды. Тегін футболкалар FOS жобаларына мағынасыз pull request-тердің көбеюіне себеп болды. 2010 жыл шамасында онлайн-саудагер Виталий Боркер өз көз айнек сату сайты DecorMyEyes туралы клиенттердің интернетте жариялаған жағымсыз пікірлерінің, шын мәнінде, сайтқа көбірек трафик әкелетінін байқады, себебі көптеген сілтемелер сайтты Google іздеу нәтижелерінде жоғарырақ көтеріп шығарды. Сондықтан ол клиенттердің тауардың нашар сапасы туралы шағымдарына немесе бұрыс толтырылған тапсырыстарға тікелей, қарапайым тілмен, тіпті қорқытулар мен ұяттау арқылы жауап берді. Боркер осы тәжірибесін келесі он жыл бойы әртүрлі аттармен жалғастырды, осыған байланысты АҚШ федералдық түрмесінде екі рет жазасын өтеді.

Қажеттілік бойынша табыстар

ХХ ғасырдың палеонтологы Г. Х. Р. фон Кенигсвальд жавалықтарға олар тапқан әрбір гоминид бас сүйегінің сынығы үшін ақы төлейтін. Кейін ол адамдардың толық бас сүйектерін кішірек бөліктерге бөліп, төлемдерін көбейтуге тырысқанын білді. 1860 жылдары алғашқы құрлықтар арқылы өтетін темір жолды салу кезінде АҚШ Конгресі құрылысшыларға салынған әрбір шақырым үшін ақы төлеуге келісті. Осының салдарынан Юнион Пасифик темір жолының Томас Ц. Дюрант маршруттың бір бөлігін ұзартып, иісті пішін жасады және қажетсіз шақырымдар қосты. Өрт сөндіру бөлімдерін өртке шақырулар саны бойынша қаржыландыру, ең көп жұмыс істейтін бөлімдерді марапаттауға бағытталған. Бірақ, бұл оларды өрттен қорғау шараларын жүргізуден тоқтатуы мүмкін, нәтижесінде өрттердің саны артуы мүмкін.