Әлеуметтік нормалар: қалыпты мінез-құлықтың түсінігі

Кіріспе

Қабылдауға болатын мінез-құлықтың бейресми түсінігі

Әлеуметтік нормалар – топтардың қабылдайтын мінез-құлық стандарттары. Әлеуметтік нормалар қоғам мүшелерінің мінез-құлқын реттейтін бейресми түсініктер де, сондай-ақ заңдар мен ережелерге енгізілген нәрселер де болуы мүмкін. Әлеуметтік нормативтік ықпал немесе әлеуметтік нормалар адамның мінез-құлқын өзгертудің күшті қозғаушы күші саналады және адам мінез-құлқын түсіндіретін маңызды теориялармен байланыстырылған. Ғалымдар реттеуші нормалар (мінез-құлықты шектеу), құрылымдық нормалар (мүдделерді қалыптастыру) және бұйрық нормалар (қатысушылардың не істеу керектігін анықтау) арасында ажырату жасайды. Нормалардың әсері орындылық пен салдардың логикасымен анықталады; біріншісі қатысушылардың нормаларды әлеуметтік тұрғыдан орынды болғандықтан ұстануын білдіреді, ал екіншісі қатысушылардың нормаларды пайда мен шығындарды есептеу арқылы ұстануын білдіреді. Норманың өмірлік циклында үш кезең анықталды: 1) Норманың пайда болуы – норма кәсіпкерлері белгілі бір мінез-құлықтың қажеттілігі мен орындылығына басқаларды көндіруге тырысады; 2) Нормалық каскад – норма кеңінен қабылданған кезде; және 3) Норманы қабылдау – норма «әдеттегідей» сапаға ие болған кезде. Әлеуметтік және топ мүшелері арасында ортақ, мінез-құлықпен байланысты және шешім қабылдауға әсер ететін, қоғамдағы адамдар тобының әлеуметтік жағынан қабылданған өмір салтының бұйрықтық немесе тыйым салынған жолы. 1965 жылы Джек П. Гиббс нормалардың барлық түсініктерін қамтитын үш негізгі нормативтік өлшемді анықтады:

«мінез-құлықтың осылай болуы керек деген тұрғыдан ұжымдық бағалануы»
«мінез-құлықтың қандай болатыны туралы ұжымдық күту»
«мінез-құлыққа қатысты нақты реакциялар» (санкциялауға немесе белгілі бір мінез-құлықты ынталандыруға жасалған әрекеттерді қоса алғанда)

Рональд Джепперсон, Питер Катценштейн және Александр Вендт пікірінше, «нормалар – берілген сәйкестік үшін дұрыс мінез-құлық туралы ұжымдық күтулер». Уэйн Сандгольц бұл анықтамамен келіспейді, себебі ортақ күтулер нормалардың салдары, нормалардың ішкі қасиеті емес деп жазады. Әлеуметтанушылар Кристин Хорн мен Стефани Моллборн нормаларды «мінез-құлықтың топтық деңгейдегі бағалануы» деп анықтайды. Бұл нормалардың мінез-құлықтың әлеуметтік мақұлдануы немесе мақұлдамауы туралы кең таралған күтулер екенін білдіреді. «Конвенциялар», «дәстүрлер», «мораль», «әдеп», «ережелер» және «заңдар» сияқты ұғымдар нормалармен теңестірілген. Заңдар, ережелер және нормалар бір-біріне қайшы келуі мүмкін; мысалы, заң бір нәрсені тыйымдауы мүмкін, бірақ нормалар оған рұқсат беруі мүмкін. Идеялар, көзқарастар және құндылықтар міндетті түрде нормалар емес, себебі бұл ұғымдар міндетті түрде мінез-құлыққа қатысты емес және жеке ұсталуы мүмкін. Жазбаша түрде бекітілген заңдардың қажеті жоқ, бейресми нормалар – адамдардың күнделікті өмірінде қабылданған және кеңінен санкцияланған әдеттер. Бұл бейресми нормалар бұзылған жағдайда ресми заңдық жазалар немесе санкциялар болмауы мүмкін, бірақ керісінше, сөгіс, ескертулер немесе жатсынуға алып келуі мүмкін; мысалы, инцест қоғамда әдетте дұрыс емес деп саналады, бірақ көптеген юрисдикциялар оны заң жүзінде тыйым салмайды. Нормалар норма кәсіпкерлерінің саналы жобалауы арқылы да жасалуы және дами алады. Нормалар топтардың мінез-құлық күтулерін нақты сипаттайтын және іске асыратын ресми түрде пайда болуы мүмкін. Заңдық нормалар әдетте жобалаудан туындайды. Біз көптеген нормаларды «табиғи» түрде орындаймыз, мысалы, АҚШ-та оң жақта, ал Ұлыбританияда сол жақта жүру, немесе айыппұлдан аулақ болу үшін жылдамдықты арттырмау. Марта Финнемор мен Кэтрин Сиккинк норманың өмірлік циклында үш кезеңді анықтайды: Уэйн Сандгольц пікірінше, қатысушылар қолданыстағы нормаларды өзгерту үшін басқаларды көндіруге көбірек мүмкіндік алады, егер олар билікке ие болса, қолданыстағы негізгі мета-нормаларға сілтеме жасай алады және прецеденттерді келтіре алады. Қатысушылар арасындағы әлеуметтік жақындық әлеуметтік нормаларды сақтаудың маңызды факторы ретінде сипатталған.

According to Ronald Jepperson, Peter Katzenstein and Alexander Wendt, "norms are collective expectations about proper behavior for a given identity." Wayne Sandholtz argues against this definition, as he writes that shared expectations are an effect of norms, not an intrinsic quality of norms. Sociologists Christine Horne and Stefanie Mollborn define norms as "group level evaluations of behavior." This entails that norms are widespread expectations of social approval or disapproval of behavior. Concepts such as "conventions", "customs", "morals", "mores", "rules", and "laws" have been characterized as equivalent to norms. Laws, rules and norms may be at odds; for example, a law may prohibit something but norms still allow it. Ideas, attitudes and values are not necessarily norms, as these concepts do not necessarily concern behavior and may be held privately. Not necessarily laws set in writing, informal norms represent generally accepted and widely sanctioned routines that people follow in everyday life. These informal norms, if broken, may not invite formal legal punishments or sanctions, but instead encourage reprimands, warnings, or othering; incest, for example, is generally thought of as wrong in society, but many jurisdictions do not legally prohibit it. Norms may also be created and advanced through conscious human design by norm entrepreneurs. Norms can arise formally, where groups explicitly outline and implement behavioral expectations. Legal norms typically arise from design. A large number of these norms we follow 'naturally' such as driving on the right side of the road in the US and on the left side in the UK, or not speeding in order to avoid a ticket. Martha Finnemore and Kathryn Sikkink identify three stages in the life cycle of a norm: According to Wayne Sandholtz, actors are more likely to persuade others to modify existing norms if they possess power, can reference existing foundational meta norms, and can reference precedents. Social proximity between actors has been characterized as a key component in sustaining social norms.

Топтар арасындағы нормалардың ауысуы

Жеке тұлғалар бұрынғы ұйымнан жаңа топқа нормаларды импорттай алады, олар уақыт өте келе қабылдануы мүмкін. Адамдар қалай әрекет ету керектігін нақты көрсетілмеген жағдайда, әдетте өзінің тарихына сүйеніп, алға қарай ең дұрыс бағытты анықтауға тырысады; бұрын сәтті болған тәжірибе қайтадан пайдалы болуы мүмкін. Топта әрбір адам әртүрлі тарихтарды немесе дұрыс мінез-құлыққа қатысты сценарийлерді импорттауы мүмкін. Уақыт өте келе, ортақ тәжірибе топты дұрыс іс-әрекетті анықтауға жетелейді, әдетте бірнеше мүшенің схемаларын біріктіре отырып. Қысқасы, егер топ мүшелері норманы бұзса, олар ауытқушы деп есептеледі. Әлеуметтану әдебиеттерінде мұндай жағдайлар оларды қоғамнан шеттетуге әкелуі мүмкін. Дегенмен, балалардың ауытқушылығы белгілі бір дәрежеде күтіледі. Егер бұл ауытқу қылмыстық әрекет түрінде көрінбесе, балаға көрсетілетін әлеуметтік төзімділік қылмыскерге қатысты тез жойылады. Ғалым Клиффорд Р. Шоудың пікірінше, қылмыс – ауытқудың ең қатаң түрінің бірі. "Нормалы" деп саналатын нәрсе – әлеуметтік өзара әрекеттесу жүзеге асатын мәдениеттің орналасуына байланысты. Психологияда топ нормаларын үнемі бұзатын адам "институционалды ауытқушы" санатына кіру қаупі бар. Әлеуметтанудағы анықтамаға ұқсас, институционалды ауытқушылар басқа топ мүшелері тарапынан нормаларды сақтамағаны үшін сынға ұшырауы мүмкін. Бастапқыда топ мүшелері бейконформистке қысым көрсетуге тырысып, оны сөйлесуге шақырып немесе олардың мінез-құлық күтулеріне неліктен сәйкес келуі керектігін түсіндіруге әрекеттенуі мүмкін. Адамның қалай әрекет етуі немесе әрекеттенбауы шешімі көбінесе оның іс-әрекетінің басқаларға қалай әсер ететініне байланысты болады. Әсіресе жаңа мүшелер, әдетте білмейтін жағдайда, топтар жеке адамның мінез-құлқын дұрыс жолға салу үшін дискрециялық ынталандыруларды қолдануы мүмкін. Бірақ, егер мүшелер бұзушылыққа тоқтамаса, уақыт өте келе топ оларды үмітінен айырылып, "жоғалған іс" ретінде қарастырады. Топ олардың мүшелігін міндетті түрде жоймауы мүмкін, бірақ оларға тек формалды назар аударуы мүмкін. Мысалы, мұғалім бұрынғы "жақсы көрсеткіштері" бар оқушының қате әрекеттерін, үнемі тәртіпсіздік тудыратын оқушыға қарағанда оңайырақ кешіруі мүмкін. Өткен нәтижелер ерекшелік кредиттерін жинауға көмектесе алады, бірақ кейбір топ мүшелері бастапқыда жоғары балансқа ие болады. Мұны өзіне қатысты жағымсыз жағдай немесе жағымсыз сезім деп сипаттауға болады. Екі жағдайда да қолданылғанда, бұл жағымсыз сезімді де, өзін-өзі жазалаудың бір түрін де білдіреді. "Ластанған қолдар" метафорасын пайдалану арқылы, бұл – өзінің ластануы және осылайша өзінің кірді тазалау қажеттігі. Бұл – өзімен бетпе-бет кездесу және басқалардың ашуы мен жазалау мүмкіндігіне мойынсұну арқылы өтемақы төлеу нысаны. Күнә – әрекет пен сезімнің бір бөлігі, ол одан әрі "абыройлы" іс-әрекеттерге ынталандырушы күш ретінде әрекет етеді. 2023 жылғы зерттеуде өнеркәсіптік емес қоғамдар нормаларды бұзу үшін жазалауда әртүрлі екені анықталды. Жаза нормаларды бұзудың түріне және қоғамның әлеуметтік-экономикалық жүйесіне байланысты өзгерді. Зерттеу "репутациялық жазаның теңдікпен және азық-түлік қорының болмауымен байланысты екендігіне дәлел тапты; материалдық жаза азық-түлік қорының болуымен байланысты болды; дене жаза аң аулауға көбірек тәуелділікпен орташа түрде байланысты болды; ал өлім жазасы әлеуметтік қабаттанумен орташа түрде байланысты болды".

Individuals may also import norms from a previous organization to their new group, which can get adopted over time. Without a clear indication of how to act, people typically rely on their history to determine the best course forward; what was successful before may serve them well again. In a group, individuals may all import different histories or scripts about appropriate behaviors; common experience over time will lead the group to define as a whole its take on the right action, usually with the integration of several members' schemas. More simply put, if group members do not follow a norm, they become labeled as a deviant. In the sociological literature, this can often lead to them being considered outcasts of society. Yet, deviant behavior amongst children is somewhat expected. Except the idea of this deviance manifesting as a criminal action, the social tolerance given in the example of the child is quickly withdrawn against the criminal. Crime is considered one of the most extreme forms of deviancy according to scholar Clifford R. Shaw. What is considered "normal" is relative to the location of the culture in which the social interaction is taking place. In psychology, an individual who routinely disobeys group norms runs the risk of turning into the "institutionalized deviant." Similar to the sociological definition, institutionalized deviants may be judged by other group members for their failure to adhere to norms. At first, group members may increase pressure on a non conformist, attempting to engage the individual in conversation or explicate why he or she should follow their behavioral expectations. The role in which one decides on whether or not to behave is largely determined on how their actions will affect others. Especially with new members who perhaps do not know any better, groups may use discretionary stimuli to bring an individual's behavior back into line. Over time, however, if members continue to disobey, the group will give up on them as a lost cause; while the group may not necessarily revoke their membership, they may give them only superficial consideration. A teacher, for example, may more easily forgive a straight A student for misbehaving—who has past "good credit" saved up—than a repeatedly disruptive student. While past performance can help build idiosyncrasy credits, some group members have a higher balance to start with. It can be described as something negative to the self as well as a negative state of feeling. Used in both instances, it is both an unpleasant feeling as well as a form of self punishment. Using the metaphor of "dirty hands", it is the staining or tainting of oneself and therefore having to self cleanse away the filth. It is a form of reparation that confronts oneself as well as submitting to the possibility of anger and punishment from others. Guilt is a point in both action and feeling that acts as a stimulus for further "honorable" actions. A 2023 study found that non industrial societies varied in their punishments of norm violations. Punishment varied based on the types of norm violations and the socio economic system of the society. The study "found evidence that reputational punishment was associated with egalitarianism and the absence of food storage; material punishment was associated with the presence of food storage; physical punishment was moderately associated with greater dependence on hunting; and execution punishment was moderately associated with social stratification."

Мінез-құлық

Жалпы алғанда, идеялар мінез-құлыққа қатысты болуы міндетті емес, бірақ Марта Финнмор "нормалар өз мәні бойынша мінез-құлықпен байланысты. Оларды мінез-құлық туралы ұжымдық түсініктер деп айтуға болады" деп атап көрсетеді. Әлеуметтік психология саласында нормалардың рөліне ерекше назар беріледі – олар белгілі бір жағдай немесе ортада мінез-құлықты "қалыпты мінез-құлықтың санадағы бейнесі" ретінде бағыттай алады. Нормативтік үгілдер просоциалдық мінез-құлықты, соның ішінде алкоголь тұтынуды азайтуға, сайлауға қатысуды арттыруға және энергияны үнемдеуге көмектесетіні дәлелденген. Әлеуметтік нормалардың мінез-құлық компонентінің психологиялық анықтамасына сәйкес, нормалардың екі өлшемі бар: мінез-құлықтың таралу деңгейі және топтың осы мінез-құлықты мақұлдау деңгейі.

Әлеуметтік бақылау

Қоғамда ресми заңдар ретінде қарастырылмаса да, нормалар әлеуметтік бақылаудың үлкен бөлігін қамтамасыз етеді. Олар – мінез-құлықты реттейтін ережелер. Норма болып табылатын мәдени құбылыс, нақты жағдайларда қабылданатын мінез-құлықты анықтайды. Мәдениетке, нәсілге, дінге және географиялық орналасуға байланысты түрлене отырып, ол басқаларға зиян келтірмеу, «алтын ереже» және берген уәделерді орындау сияқты, қабылданатын шарттардың негізін құрайды. Егер олар болмаса, әлемде келісім, ортақ түсінік немесе шектеулер болмас еді. Заң мен мемлекеттік заңнама әлеуметтік нормаларды бақылауға бағытталмаса да, қоғам мен заң тығыз байланысты және бірін-бірі анықтайды. Сондықтан кейбір заңдарда қолданылатын тіл, не қабылдау керек, не қабылдамау керек екенін көрсетеді. Мысалы, туысқандық қатынастағы жыныстық қатынасты қылмыстық ету, осал жандарды қорғау мақсадымен жасалған, алайда тіпті келісім білдірген ересектердің өзі туыстарымен жыныстық қатынасқа түсе алмайды. Бұл заңдардың тілі, мұндай әрекеттер әдепсіз және айыпталуға лайық екенін көрсетеді, тіпті мұндай келісімді қарым-қатынаста ешқандай зардап шеккен жоқ. Әлеуметтік нормалар ресми түрде (мысалы, санкциялар арқылы) немесе бейресми түрде (мысалы, дене тілі мен сөзсіз хабар алмасу арқылы) күшін табады. Жеке адамдар көбінесе топқа қатысу арқылы физикалық немесе психологиялық пайда алатындықтан, топтар дискрециялық ынталандыруларды бақылайды делінеді; топтар мүшелерінің топтық нормаларды сақтауына жауап ретінде көбірек ресурстарды ұстап немесе бөлісіп, сыйақылар мен шарттасу арқылы мүшелерінің мінез-құлқын тиімді бақылай алады. Әлеуметтік психологиялық зерттеулер көрсеткендей, егер адам топтың ресурстарын жоғары бағаласа немесе топқа қатысуды өзінің жеке басын анықтаудың маңызды бөлігі деп санаса, ол конформды болуға бейім. Әр мәдениеттегі нормалар, адамдардың өмір сүретін мәдениетке бейімделуіне мүмкіндік беретін конформизмді құрайды. Әлеуметтік жандар ретінде, адамдар белгілі бір нәрселерді қашан және қайда айту керектігін, қандай сөздерді қолдану керектігін, қандай тақырыптарды талқылау керектігін немесе қандай киім кию керектігін, ал не істемеу керектігін біледі. Сондықтан мәдени нормалар туралы білім, әсер үшін маңызды, яғни адамның өзінің сөзсіз мінез-құлқын реттеуі. Сонымен қатар, тәжірибе арқылы қандай адамдармен қандай тақырыптарды талқылай алатынын және қандай киім киюге болатынын біледі. Әдетте, бұл білім тәжірибе арқылы алынады (яғни әлеуметтік нормалар әлеуметтік өзара әрекеттесу арқылы үйреніледі).

Although not considered to be formal laws within society, norms still work to promote a great deal of social control. They are statements that regulate conduct. The cultural phenomenon that is the norm is the prescriber of acceptable behavior in specific instances. Ranging in variations depending on culture, race, religion, and geographical location, it is the foundation of the terms some know as acceptable as not to injure others, the golden rule, and to keep promises that have been pledged. Without them, there would be a world without consensus, common ground, or restrictions. Even though the law and a state's legislation is not intended to control social norms, society and the law are inherently linked and one dictates the other. This is why it has been said that the language used in some legislation is controlling and dictating for what should or should not be accepted. For example, the criminalization of familial sexual relations is said to protect those that are vulnerable, however even consenting adults cannot have sexual relationships with their relatives. The language surrounding these laws conveys the message that such acts are supposedly immoral and should be condemned, even though there is no actual victim in these consenting relationships. Social norms can be enforced formally (e. g., through sanctions) or informally (e. g., through body language and non verbal communication cues). Because individuals often derive physical or psychological resources from group membership, groups are said to control discretionary stimuli; groups can withhold or give out more resources in response to members' adherence to group norms, effectively controlling member behavior through rewards and operant conditioning. Social psychology research has found the more an individual values group controlled resources or the more an individual sees group membership as central to his definition of self, the more likely he is to conform. Norms in every culture create conformity that allows for people to become socialized to the culture in which they live. As social beings, individuals learn when and where it is appropriate to say certain things, to use certain words, to discuss certain topics or wear certain clothes, and when it is not. Thus, knowledge about cultural norms is important for impressions, which is an individual's regulation of their nonverbal behavior. One also comes to know through experience what types of people he/she can and cannot discuss certain topics with or wear certain types of dress around. Typically, this knowledge is derived through experience (i. e. social norms are learned through social interaction).

Әлеуметтану

Әлеуметтануда нормалар – жеке адамның іс-қимылын нақты санкциямен байланыстыратын ережелер ретінде қарастырылады, бұл санкция жаза немесе сыйақы түрінде болуы мүмкін. Мінез-құлықты реттеу арқылы әлеуметтік нормалар ерекше үлгілерді қалыптастырады, олар әлеуметтік жүйелер мен әлеуметтік рөлдерді ажыратуға мүмкіндік береді.

Оператордың кондиционирленуі

Осы мінез-құлықтың қайталану ықтималдығы Б. Ф. Скиннердің теорияларында талқыланады, ол операнттық шарттану әлеуметтік нормалардың қалыптасу процесінде маңызды рөл атқарады деп мәлімдейді. Операнттық шарттану – мінез-құлықтың оның салдарына байланысты өзгеру процесі. Мінез-құлықтың пайда болу ықтималдығы, осы мінез-құлықтың салдарына қарай артуы немесе азаюы мүмкін. Әлеуметтік ауытқу жағдайында, норманы бұзған адам ауытқумен байланысты жағымсыз салдарларға тап болады, бұл ресми немесе бейресми айыптап сөйлеу, әлеуметтік оқшаулану, сын айту немесе айыппұл, тіпті бас бостандығынан айыру сияқты нақты жазалар түрінде көрінеді. Егер адам жағымсыз салдардан кейін бұзық мінез-құлығын азайтатын болса, онда ол жаза арқылы үйренген. Ал егер ол жағымсыз тітіркендіргіш әсер азайғаннан кейін әлеуметтік нормаға сәйкес мінез-құлық танытса, онда ол теріс нығайту арқылы үйренген. Нығайту мінез-құлықты күшейтеді, ал жаза – төмендетеді. Мысалы, үйінің қабырғасына сурет салған баланы қарастырайық. Егер ол бұрын мұндай іс жасаған емес болса, ол бірден анасынан немесе әкесінен реакция күтуі мүмкін. Анасының немесе әкесінің реакциясы болашақта осы мінез-құлықтың қайталану ықтималдығына әсер етеді. Егер ата-анасы оң пікір білдіріп, мінез-құлығын мақұлдаса, онда ол қайтадан пайда болуы мүмкін (нығайту), бірақ егер ата-анасы жағымсыз салдар көрсетсе (дене жазасы, уақыт шектеу, ашу және т.б.), онда баланың болашақта осы мінез-құлықты қайталау ықтималдығы төмендейді (жаза). Скиннердің айтуынша, адамдар өте ерте жасынан бастап, қоғамның және өмір сүретін жердің сыртқы ықпалын ескере отырып, қалай мінез-құлық таныту керектігін және айналасындағылармен қалай әрекет ету керектігін үйренеді. Айналамыздағы орта мен көзқарасқа үйлесуге бейімделген адам, ауытқуды жақтырмайды.

Нормативтік мінез-құлықтың фокустық теориясы

Сиалдини, Рено және Каллгрен адамдардың бір уақытта бірнеше мінез-құлық үлгісін қалай есепке алатынын түсіндіру үшін нормативтік мінез-құлықтың фокустық теориясын жасады. Мәдени, жағдайлық немесе жеке нормалардың іс-әрекетке ықпал ететіні туралы бұрынғы қарама-қайшылықты пікірлерді дамыта отырып, зерттеушілер адамның назары қай нәрсеге шоғырланса, соған сәйкес мінез-құлық үлгісін таңдайтынын ұсынды.

Нұсқаулық және тыйым салу нормалары

Нормативтік нормалар – қоғам түсініп, ұстанатын және не істеу керектігін көрсететін жазба ережелер емес, көрінетін әдет-ғұрыптар. Біреуге сыйлық алғанда алғыс айту немесе рахмет хат жазу американдық мәдениеттегі нормативтік нормаға жатады. Ал проскриптивтік нормалар, керісінше, осы спектрдің екінші ұшын құрайды; олар да қоғамның не істемеу керектігі туралы жазба ережелер емес, көрінетін тыйымдар. Әлеуметтік ықпал – адамдардың маңызды деп санайтын адамдардан белгілі бір әрекетті жасауға немесе жасамауға сезінетін қысым ретінде қарастырылады.

Математикалық бейнелеулер

Соңғы онжылдықтарда бірнеше теоретик әлеуметтік нормаларды көбірек теориялық тұрғыдан түсіндіруге тырысты. Мінез-құлық күтілімдерін сандық түрде көрсету арқылы немесе оларға қанағат етудің логикасын анықтау арқылы теоретиктер адамдардың нормаға бағынатынын немесе бағынбайтынын болжауға үміттенді. Пайда әлеуеті моделі мен ойын теориясы нормаларды сәл экономикалық тұрғыдан қарастырады, бұл жеке адамдарға мүмкін мінез-құлық нәтижелерінен туындайтын шығындар мен пайданы есептеуге мүмкіндік береді. Осы теориялық аялар бойынша, нормаларды сақтау немесе бұзу таңдауы саналы, сандық шешімге айналады.

Қайтару әлеуетінің моделі

1960 жылдары жасалған қайтарымдық потенциал моделі топтық нормаларды сызу және визуализациялау әдісін ұсынады. Координаттық жазықтықта мінез-құлықтың деңгейі X осьінде (1-суреттегі a белгісі) көрсетілсе, топтың қабылдауы немесе мақұлдауының деңгейі Y осьінде (1-суреттегі b белгісі) көрсетіледі. Норма адамға қалай әрекет ету керектігін көрсететін нұсқау береді. Дегенмен, рационалды адам тек қана бұл нұсқау оның мүддесіне сай болса ғана оған сәйкес әрекет етеді. Жағдайды былай сипаттауға болады: Норма белгілі бір жағдайда басқа адамдардың қалай әрекет ететіні туралы күтуді білдіреді (макро деңгей). Ал адам сол күтуге сәйкес оптималды әрекет етеді (микро деңгей). Норманың тұрақты болуы үшін, адамдардың әрекеттері күтуді өзгеріссіз қайта жаңартуы керек (микро-макро кері байланыс циклы). Мұндай тұрақты күтулердің жиынтығы Нэш тепе-теңдігі деп аталады. Осылайша, тұрақты норма Нэш тепе-теңдігін құруы тиіс. Нэш тепе-теңдігінде ешбір қатысушыға белгілі бір әрекеттен жеке бас тартуда қандай да бір пайдалы себеп болмайды. Ойын теориясы тұрғысынан қарағанда, әлемдегі нормалардың көп түрлілігіне екі түсінік бар. Біріншісі – ойынның өзгешелігі. Әлемнің әртүрлі бөліктері әртүрлі орталық жағдайларды ұсынуы мүмкін, ал әртүрлі адамдарда әртүрлі құндылықтар болуы мүмкін, бұл ойындардың айырмашылықтарына әкелуі мүмкін. Екіншісі – ойынның өзі түсіндіре алмайтын тепе-теңдік таңдауы. Тепе-теңдік таңдауы үйлестірумен тығыз байланысты. Мысалы, жүргізу әлемнің көп бөлігінде кең таралған, бірақ кейбір елдерде адамдар оң жақтан, ал басқалары сол жақтан жүреді (үйлестіру ойынына қараңыз). Әлеуметтік нормалардың түрлілігін ойын теориясы тұрғысынан түсіну үшін салыстырмалы институционалдық талдау деп аталатын құрылымдық тәсіл ұсынылады.