Кіріспе

Жеке есімнің бөлігі

Жеке есім (сондай-ақ, алғашқы есім немесе ат деп те аталады) – жеке тұлғаны анықтайтын, ортаңғы есімімен бірге, және бір тегі бар топтың (әдетте отбасы немесе ру) басқа мүшелерінен ерекшелейтін жеке есімнің бөлігі. "Жеке есім" термині әдетте жаңа туған баланың ата-анасы туған кезде немесе туғанға жақын берген есімді білдіреді. Христиандық есім – христиандық дәстүр бойынша крещение кезінде берілетін алғашқы есім. Күнделікті жағдайларда жеке есімдер көбінесе жақын және достық қарым-қатынаста қолданылады. Патшалық есімдер және діни немесе монах есімдері – тәж киген немесе діни орденге кірген адамға берілетін арнайы жеке есімдер; мұндай адам әдетте осы есіммен танылады.

Атау реті

Атаулар реті – есім, әдетте Батыс атаулар реті деп аталады, Еуропа елдерінің көпшілігінде және Еуропа мәдениетінің ықпалы зор мәдениеттерде қолданылады, соның ішінде Солтүстік және Оңтүстік Америкада; Солтүстік, Шығыс, Орталық және Батыс Үндістанда; Австралияда, Жаңа Зеландияда және Филиппинде. Тегі – есім реті, әдетте Шығыс атаулар тәртібі деп аталады, негізінен Шығыс Азияда (мысалы, Қытай, Жапония, Корея, Тайвань, Сингапур және Вьетнам, сондай-ақ Малайзиялық қытайлар) қолданылады, Үндістанның оңтүстік және солтүстік-шығыс бөліктерінде, және Венгрияда стандарт ретінде қабылданған. Бұл тәртіп Австрия және Германияның (Бавария) іргелес аймақтары сияқты басқа еуропалық елдерде де әртүрлі деңгейде және белгілі жағдайларда қолданылады. Дегенмен, тегі – есім реті тек бейресми немесе дәстүрлі жағдайларда қолданылады. Австрия мен Баварияда ресми атау тәртібі – есім – тегі. Францияда, Швейцарияда, Бельгияда, Грецияда және Италияда бюрократияның ықпалынан тегі есімнен бұрын қойылуы мүмкін. Қытай мен Кореяда бір ұрпақтың мүшелері арасында есімнің бір бөлігі ортақ болуы мүмкін, бұл арқылы әртүрлі ұрпақтарды ажыратуға болады. Ата-ананың есімі – әкесінің тегі – анасының тегі испан тілінде сөйлейтін елдерде екі ата-ананың отбасын құрметтеу үшін қолданылады. Ата-ананың есімі – анасының тегі – әкесінің тегі португал тілінде сөйлейтін елдерде екі ата-ананың отбасын құрметтеу үшін жиі қолданылады. Бүгінде Испания мен Уругвайда адамдар өз аттарының тәртібін заңды түрде осы ретте өзгерте алады. Есім – әкесінің есімі – әкесінің әкесінің есімі (көбінесе үш есім деп аталады) – Араб елдерінде (мысалы, Сауд Арабиясы, Ирак және Біріккен Араб Эмираттары) қолданылатын ресми атау тәртібі.

Құрама

Көптеген батыс мәдениеттерінде адамдардың бірнеше аты болады. Көбінесе, тізім бойынша бірінші аты қолданылады, бірақ Джон Эдгар Гувер (Дж. Эдгар) және Мэри Барбара Хамильтон Картленд (Барбара) сияқты жағдайларда ерекшеліктер де кездеседі. Атау құрама түрінде де қолданылуы мүмкін, мысалы, Джон Пол немесе Бенгт Арне сияқты. Ортаңғы ат құрама атаудың бөлігі болуы мүмкін, сонымен қатар бойжеткен қыздың тегі, әкесінің аты немесе крещениеде алған аты болуы да мүмкін. Кейде жеке ат тек әрпімен ғана қолданылады, әсіресе ортаңғы әрппен бірге (мысалы, H. G. Wells), және сирек жағдайларда ортаңғы аты болмағанда әрпімен ғана қолданылады (мысалы, L. Ron Hubbard). Англияда XVII ғасырға дейін Чарльз Джеймс Стюарт (I Чарльз патша) екі атпен крещениеден өткенге дейін адамдардың бірнеше аты болуы сирек кездесетін. Бұл француз әдеті еді, ол ағылшын аристократиясына патшалық үлгі бойынша тарады, содан кейін жалпы халыққа тарап, XVIII ғасырдың соңына қарай кең таралды. XVIII ғасырдың басында әйелдерге арналған кейбір қос есімдер қолданылды, бірақ олар бірлік ретінде қолданылды: Анна Мария, Мэри Энн және Сара Джейн. Бұл есімдер қызметшілердің әдеттегі есімдері ретінде қалыптасып, XIX ғасырда сәннен шықты. Қос есімдер АҚШ-тың оңтүстігінде әлі де танымал. Вьетнамдықтардың арасында отбасылық есімдерді қайталау үшін қос есімдер жиі қолданылады. Мысалы, Đặng Vũ Minh Anh және Đặng Vũ Minh Ánh – Minh Anh және Minh Ánh есімдері бар екі қарындас.

Құқықтық мәртебе

Әдетте баланың есімін ата-анасы туғаннан кейін таңдайды. Егер балаға туған кезде есім берілмесе, оны туыстары мен достарының қатысуымен атау рәсімінде қоюға болады. Көптеген мемлекеттерде баланың туған кездегі аты туғандық туралы куәлікке немесе оған балама құжатқа жазылады. Батыс мәдениеттерінде адамдар көбінесе өмір бойы бір есімді сақтайды. Дегенмен, кейбір жағдайларда заңды процедуралар арқылы немесе қалыптасқан беделге байланысты осы есімдер өзгертілуі мүмкін. Адамдар бір елден екінші елге көшіп келгенде, әртүрлі есімдеу ережелеріне сәйкес өз есімдерін өзгерте алады. Кейбір мемлекеттерде, үкімет тағайындаған тууды тіркеуші балаға зиян келтіруі мүмкін, оны ұятты немесе қолдануға ыңғайсыз деп есептеген жағдайда есімді тіркеуден бас тартуға құқылы. Францияда бұл мәселені жергілікті судьяға жіберуге болады. Швеция сияқты кейбір мемлекеттер есімдердің жазылуын шектейді. 1996 жылы Швецияның есімдерге қатысты заңдарына наразылық білдіріп, екі ата-ана баласына Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116 деп атауға тырысты, оны «біздің көркемдік туындымыз санайтын, дамитын экспрессионистік сезім» деп түсіндірді. Данияда баланың есімін 6 айлық болғанға дейін тіркеу міндетті емес, кейде ресми есімді алу үшін одан да сәл күтуге болады.

Шығыс Азия

Қытай тегтерінің біркелкілігіне қарамастан, кейбір қытай есімдері өте ерекше, себебі қытай таңбаларын кеңінен үйлестіруге болады. Еуропа тілдерінен, олардың Киелі кітап және грек-римдік мұрасынан өзгеше, қытай тілінде жеке есімдерге арналған белгілі бір сөздер жиынтығы жоқ: қытай таңбаларының кез келген комбинациясы теориялық тұрғыда жеке есім ретінде қолданылуы мүмкін. Дегенмен, көптеген танымал таңбалар жиі кездеседі, соның ішінде "Күшті" (伟, Wěi), "Оқымысты" (文, Wén), "Тыныш" (安, Ān) және "Әдемі" (美, Měi). Қытайдағы қалаланудың артуына қарамастан, "Қайын" (松, Sōng) немесе "Жұмбақ" (梅, Méi) сияқты бірнеше есімдер әлі де табиғатқа сілтеме жасайды. Көптеген қытай есімдері екі таңбадан тұрады және жоғарыдағы мысалдарға қарамастан, екі таңбаның біріктірілген мағынасы мүлдем болмауы мүмкін. Оның орнына, олар белгілі бір дыбыстарды, тонды немесе радикалдарды қосу үшін таңдалуы мүмкін; баланың туған шартының қытай элементтерін теңгеру үшін; немесе ғасырлар бойы отбасы ішінде беріліп келе жатқан ұрпақ өлеңін құрметтеу үшін. Дәстүр бойынша, жаңа туған баланың атын үлкен туысының атымен атау құрмет емес, керісінше, әдепсіздік саналады, сондықтан толық есімдер американдық ағылшын тіліндегі "Сениор", "Жүніор", "III" сияқты отбасы мүшелеріне сирек беріледі. Сол сияқты, егер Лю Сян сияқты кең таралған есімді ондаған мың адам таңбаласа, балаға басқа біреудің танымал атын беру тиімсіз деп есептеледі. Корей және вьетнам есімдері көбінесе классикалық қытай есімдерінен алынған. Көптеген жапон әйел есімдері "ко" (子) әрпімен аяқталады, ол әдетте "бала" дегенді білдіреді. Алайда, есімдерде қолданылғанда бұл әріп әйелдік (есейген) мағынаға ие болуы мүмкін. Батысқа бет бұрған Азия елдерінде көптеген азиялықтар өздерінің азиялық есімдерімен қатар ресми емес немесе тіркелген батыс (әдетте ағылшын) есіміне де ие. Бұл АҚШ, Канада және Австралия сияқты елдердегі колледждерде оқитын азиялық студенттер мен халықаралық бизнесмендер арасында да орынды.

Жынысы

Ағылшын тіліндегі көптеген есімдер дәстүрлі түрде еркек (Хьюго, Джеймс, Гарольд) немесе әйел (Дафни, Шарлотта, Джейн) болып келеді, бірақ унисекс есімдер де бар, мысалы, Джордан, Джейми, Джесси, Морган, Лесли/Лесли, Джо/Жо, Джеки, Пэт, Дана, Алекс, Крис/Крис, Рэнди/Рэнди, Ли және т.б. Көбінесе, бір жынысқа қатысты қолданылуы басым. Сонымен қатар, әріптемесі бір болса да, белгілі бір жазу түрі ерлерге немесе әйелдерге жиірек тән. Көптеген мәдениеттер, өткенде де, қазірде де, есімдерін жынысқа қатысты айқын жіктемейді; сондықтан олардың көптеген немесе барлық есімдері унисекс болып табылады. Ал, көптеген тілдерде, оның ішінде көптеген үнді-еуропа тілдерінде (бірақ ағылшын тілінде емес), гендер грамматикалық ережелерге енгізілген. Кейбір елдерде заңмен ата-аналар балаларына жынысына сәйкес есім қоюы талап етіледі. Есімдердің жыныстық мәні елден елге немесе тілден тілге өзгеруі мүмкін. Антропонимикалық жіктемеде еркектердің есімдері андронимдер (көне грекше ἀνήρ / ер адам, және ὄνυμα [ὄνομα] / есім) деп аталады, ал әйелдердің есімдері гинонимдер (көне грекше γυνή / әйел, және ὄνυμα [ὄνομα] / есім) деп аталады.

Танымалдық

Аталған есімдердің танымалдылығы (жиілігі) таралуы көбінесе қуат заңы бойынша таралады. 1800 жылдан бері Англия мен Уэльсте және АҚШ-та есімдердің танымалдылығы таралуы өзгеріп, ең көп таралған есімдер танымалдылығын жоғалтуда. Мысалы, Англия мен Уэльсте 1800 жылы туған балаларға ең көп қойылған қыз және ұл есімдері Мэри және Джон болды, олар тиісінше қыздардың 24% және ұлдардың 22% бөлігін құрады. Ал 1994 жылы Англия мен Уэльсте Эмили мен Джеймс есімдері тиісінше 3% және 4% көрсеткішті құрады. Мэри мен Джон есімдері ағылшын тілді елдерде танымалдылығын жоғалтқаннан басқа, соңғы 100 жылда есімдердің жалпы таралуы әйелдер арасында айтарлықтай өзгерді, бірақ ерлер арасында өзгеріс болған жоқ. Бұл әйелдер есімдерінің әртүрлілігінің артуына алып келді.

Атауларды таңдау

Білім, ұлттық ерекшелік, дін, әлеуметтік жағдай және саяси идеология ата-аналардың есім таңдауына әсер етеді. Саяси консервативті ата-аналар кең таралған және дәстүрлі есімдерді таңдайды, ал саяси либералды ата-аналар әдеби кейіпкерлердің немесе басқа да салыстырмалы түрде беймәлім мәдени тұлғалардың есімдерін таңдауы мүмкін. Діни сенімі мықты адамдар көбінесе өздерінің діни кітаптарынан есімдерді таңдайды. Мысалы, индуист ата-аналар қызына құдайшаның құрметіне Саанви есімін қоюы мүмкін, еврей ата-аналар ұлына ерте аталарының бірінің құрметіне Исаак есімін қоюы мүмкін, ал мұсылман ата-аналар ұлына пайғамбар Мұхаммедтің құрметіне Мұхаммед есімін қоюы мүмкін. Ата-аналар есім таңдау үшін кітаптар, веб-сайттар және қосымшалар сияқты көптеген құралдарды пайдалана алады. Мысалы, «Балаға есім қою ойыны» ата-аналардың ұнатқан есімдерін бағалау үшін Elo рейтинг жүйесін қолданып, оларға таңдау жасауға көмектеседі.

Халықтық мәдениеттің ықпалы

Популярлы мәдениет, кем дегенде АҚШ және Ұлыбританияда атауларға қатысты үрдістерге әсер етеді. Жаңадан танымал болған атақты адамдар мен қоғам қайраткерлері есімдердің танымалдылығына ықпал етуі мүмкін. Мысалы, 2004 жылы "Кейра" және "Кира" (ирландтық "Сиара" есімінің ағылшынша нұсқасы) есімдері британдық актриса Кейра Найтлидің танымалдылығы артуына байланысты Ұлыбританияда тиісінше 51-ші және 92-ші орынға ие болды. 2001 жылы "Колби" есімі АҚШ-та балаларға қойылғанда 233-ші орыннан 99-шы орынға көтерілді, бұл "Survivor: The Australian Outback" телешоуында Колби Дональдсонның екінші орын алғаннан кейін болды. Сондай-ақ, бұрын топ-1000-ға кірмеген "Майли" есімі 2007 жылы әнші әрі актриса Майли Сайрус (туған кезде "Дестини" деп аталған) танымал болғаннан кейін 278-ші орынға ие болды. Сонымен қатар, көркем әдебиеттегі кейіпкерлер де атауларға әсер етеді. "Days of Our Lives" американдық телесериалында "Кейла" есімі қолданылғаннан кейін, оның танымалдылығы күрт өсті. "Тамми және бакалавр" (Tammy and the Bachelor) фильмі 1957 жылы шыққаннан кейін "Тамми" және оған байланысты "Тамара" есімдері танымал болды. Кейбір есімдер әдебиетте пайдаланылып, қалыптасқан немесе тараған. Мысалы, сэр Филипп Сидни өзінің "Пемброк графинясының Аркадиясы" эпикалық туындысындағы маңызды кейіпкер үшін ойлап тапқан "Памела"; Уильям Шекспирдің "Венеция саудагері" пьесасында жасаған "Джессика"; Джонатан Свифт құраған "Ванесса"; Джеймс Макферсонның Оссиан поэмалары циклындағы кейіпкер "Фиона"; Дж.М. Барридің "Питер Пэн, немесе Өспейтін бала" пьесасында танымал болған "Венди"; және "Splash" фильміндегі кейіпкер "Мэдисон". "Лара" және "Лариса" есімдері "Доктор Живаго" романы пайда болғанға дейін Америкада сирек кездесетін, бірақ содан бері кеңінен таралды. Әндер де балаларға есім қоюға әсер ете алады. "Hey Jude" әні шыққаннан кейін "Джуд" есімі 1968 жылы 814-ші орыннан 1969 жылы 668-ші орынға көтерілді. Сол сияқты, Эрик Клэптонның әнінен кейін "Лейла" есімі 1972 жылы 969-шы орынға енді, бұрын ол топ-1000-ға кірмеген еді. Бұл зерттеулер бірінші аттар динамикасын анықтайтын негізгі факторлар эндогендік екенін көрсетеді. 130 жыл ішінде 1000 есімнің танымалдығын бақылаған авторлар тек бес сыртқы факторды анықтады, олардың үшеуі Норвегия корольдік отбасының балаларына қойылған есімдермен байланысты.

20-ғасырдағы афроамерикандық есімдер

1950-1970 жылдардағы азаматтық құқықтар қозғалысынан бері афроамерикалық балаларға қойылған есімдер афроамерикалық қоғамдағы әлеуметтік-саяси қозғалыстар мен философияларды айқын көрсетеді. 1970 жылдардан бастап жаңа сөздер жасау (шығармашылық, өнертапқыштық) практикасы кеңінен таралды және ғылыми зерттеу нысанына айналды.