Кіріспе

Грекиядағы Кос аралы (/kɒs/, /kɔːs/; Κως) – Грекия аралдарының тізбегіне кіретін, Эгей теңізінің оңтүстік-шығысында орналасқан арал. Кос – Родос және Карпатос аралдарынан кейін Додеканестегі үшінші үлкен арал; 2021 жылғы санақ бойынша халқы 37 089 адамды құрайды, бұл Родостан кейін Додеканестегі ең көп халқы бар екінші арал.

Атауы

Кос (Κῶς) атауы алғаш рет "Илиада" кітабында кездеседі және содан бері үздіксіз қолданылып келеді. Ежелгі атауларының ішінде Меропис, Цеа және Нимфея бар. Көптеген роман тілдерінде Кос бұрын Stancho, Stanchio немесе Stinco деп аталған, ал Осман және қазіргі түрік тілдерінде – İstanköy деп аталады, бәрі де грек тіліндегі εις την Κω ('Косқа') деген тіркестің қайта қаралуынан туындаған; мысалы, Стамбул және Стимполи, Крит сияқты. Родос госпитальерлерінің билігі тұсында ол Ланго немесе Ланго деп аталған, бұл аралдың ұзындығымен байланысты болуы мүмкін. Сэр Джон Мандевиллдің саяхаттарында автор мұны дұрыс түсінбей, Ланго мен Косты екі бөлек арал деп қарастырады. Итальян тілінде арал Куо деп аталады. Кос тұрғыны ағылшын тілінде "коандық" (немесе "коандық") деп аталады. Бұл сөз сондай-ақ "коандық тауарлар" сияқты сын есім ретінде де қолданылады.

География

Кос Эгей теңізінде орналасқан. Оның жағалауы батыстан шығысқа қарай ұзаққа созылады. Аралда бірнеше мүйістер бар, олардың кейбіреулері ежелгі заманнан белгілі: солтүстік-шығыста Скандари мүйісі, бұрынғы Скандариум немесе Скандарион; оңтүстікте Лактер мүйісі немесе Лактер; батыста Дреканом мүйісі немесе Дреканон. Басты қала және порттан басқа, Кос аралының ірі ауылдары Кардамена, Кефалос, Тингаки, Антимахия, Мастихари, Мармари және Пили. Кішкентай ауылдары – Зия, Зипари, Платани, Лагуди және Асфендиу.

Климат

Кос ысты, жазғы шілтенді Жерорта теңізі климатына ие.

Экономика

Туризм – Кос аралының негізгі саласы, аралдың жағажайлары ең басты тартымдылықтары болып табылады. Аралдың басты порты және халық шоғырланған орталығы – Кос қаласы, сонымен қатар туристік және мәдени орталық есептеледі, онда көптеген қонақүйлер, мейрамханалар және түнгі клубтар бар. Кардамена теңіз жағалауындағы ауылы жас демалыс шегушілер үшін танымал курорт (атап айтқанда, Ұлыбритания және Скандинавиядан келгендер) және көптеген барлары мен түнгі клубтарына ие. Соңғы он жылда сәнді қонақүйлердің саны айтарлықтай өсті. Бір және екі жұлдызды қонақүйлер азайып жатса, төрт және бес жұлдызды сәнді қонақүйлер бүкіл аралда бой көтерді. 2014 жылдан 2023 жылға дейін бес жұлдызды қонақүйлердің саны бірліктер (+95,83%) және жалпы төсек-орын саны (+103,32%) бойынша дерлік екі есеге артты. Төрт жұлдызды қонақүйлердің де саны айтарлықтай өсті, бірақ бұл көрсеткіш бірліктер (+34,15%) және жалпы төсек саны (+8,5%) бойынша одан төмен. Ауыл шаруашылығы екінші маңызды кәсіп, негізгі егіндік дақылдары – жүзім, бадам, инжір, қарбыз, зәйтүн және помидор, сондай-ақ бидай мен жүгері. Кос салаты (romaine lettuce) осы аралдан шыққан деп есептеледі.

Микен дәуірі

Гомердің "Илиада" дастанында костықтар гректер үшін Троя соғысында күш білдірді. Классикалық мифологияда Кос аралын негізін қалаушы патша Мероп болған, сондықтан "Меропиялық Кос" 7 ғасырдағы Делиан Аполлонына арналған Гомер гимнінде тізілген ежелгі Делиан амфиктиониясына кіреді; аралға Геракл келген. Кос құдайы Летоның, Аполлонның анасының туған жері деп есептелген. Летоның әкесі Коей аралдың алғашқы тұрғыны болды деседі. Аралға бастапқыда кариялықтар қоныс тепкен. Дорлықтар б.з.б. 11 ғасырында оны жаулап алып, Эпидаврдан келген көптеген қоныс салушылармен дорийлік колониясын құрды, олардың Асклепий культі жаңа мекенін емдеу орындарымен мәшһүр етті. Аралдың өзге де байлығы – шарап және кейіннен жібек өндірісі болды.

Архаикалық дәуір

Оның ерте тарихы – Линдос, Камирос, Иалисос, Книдос және Галикарнасс қалаларын қамтитын, діни-саяси амфиктиондық одақтың бір бөлігі ретінде, Дорилік Гексаполис (грек тілінде «алты қала» деген мағынаны білдіреді) құрамында бұлыңғыр. VI ғасырдың соңында Кос Ахеменидтердің билігіне бағынды, бірақ 479 жылы Микале шайқасында гректердің жеңісінен кейін бүлік көтерді. Археологиялық қазбалар Хемера және Гелиосқа арналған шағын киіз үйдің болғанын көрсетті; олар күн мен Күн құдайлары болып саналады.

Классикалық дәуір

Греко-парсы соғыстары кезінде, парсыларды екі рет қуғанға дейін, аралды парсылар тағайындаған тирандар басқарды, бірақ көбінесе ол олигархиялық үкіметпен басқарылған секілді. V ғасырда ол Делиан лигасына қосылды, ал Родос көтерілісінен кейін оңтүстік-шығыс Эгей теңізіндегі негізгі афиналық бекет ретінде қызмет етті (б.з.д. 411–407 жж.). Б.з.д. 366 жылы демократия орнатылды және астана Астипалеядан (аралдың батыс жағында, қазіргі Кефалос ауылының жанында) жаңа салынған Кос қаласына көшірілді, ол Гипподамиялық тормен жоспарланған. Афиналықтардың күшін әлсіретуге көмектескеннен кейін, Әлеуметтік соғыста (б.з.д. 357–355 жж.) ол бірнеше жылға Кария патшасы Мавзолосқа қарасты болды. Шығысқа жақындығы аралға импортталған жібек жіпке ең алғашқы қол жеткізу мүмкіндігін берді. Аристотель арал әйелдерінің жібек тоқумен айналысқанын айтады. Жібек киімдері ірі фабрикаларда құл әйелдер тарапынан өндірілді.

Эллиндік дәуір

Диадохилердің төртінші соғысы барысында Птолемей I Сотер Антигон I Монофтальмнан Кос аймағын басып алып, оны өз мемлекетіне қосты. Эллинизм дәуірінде Кос гүлденудің ең жоғалғы деңгейіне жетті. Птолемейлер Косқа жоғары баға берді, оны Эгей теңізін бақылау үшін теңіз бекеті ретінде пайдаланды. Білім орталығы ретінде ол Александрия мұражайының провинциялық бөлімшесі болып құрылды және Птолемей әулетінің ханзадаларының білім алуы үшін танымал орынға айналды. Эллинизм дәуірінде медицина мектебі болды; алайда, бұл мектепті Гиппократ (төменде қараңыз) классикалық дәуірде құрған деген пікір негізсіз болжам. Бұл қала атақты грек ақыны Филаттың туған жері болды. Кос Птолемей мемлекетіне қосылғанмен, арал саяси тәуелсіздігін сақтап қалды (б.з.д. 3 ғасырға жататын Коста табылған және грек тарихының сарптары зерттеген жарлықта көрсетілген). Арал өз азаматтарының жиналысы және билік органдары (монарх, простат, экзегеттер және т.б.) арқылы дербес басқарылды. Қаланың жарлықтар шығару және өз заңдарын қолдану қабілеті Птолемей мемлекетіне қатысты саяси тәуелсіздігін көрсетеді. Қала-мемлекет өзінің саяси институттары мен азаматтық құқықтарын толық бақылауда ұстады. Кос сонымен қатар өңделмеген жібек, ескек және амфора өндірісінің орталығы болды. Осы кезеңде Костың экономикалық дамуын б.з.д. 3 және 2 ғасырларда салынған театр, көптеген стоалары бар жаңа базар, Алисарнадағы Аполлон храмы, Асклепионның құрылысы мен кеңейтілуі, Алисарнадағы бекініс жұмыстары және әсем безендірілген көптеген үйлер көрсетеді. 240 ж.б.з.д., Зиаэл Битниядан, Селевк II Каллиник және Птолемей III Эвергет Кос Асклепионын паналау орталығына айналдыруға кепілдік берді. Бұл шешім Косты саудагерлер мен паломниктер үшін тартымдырақ орынға айналдырды. Кос б.з.д. IV ғасырдың соңынан бастап әділеттілігімен танымал болды және Эллинизм дәуірінде басқа қалалар арасындағы және ішіндегі дауларды төрелік ету үшін басқа қалалардан гөрі жиі шақырылды. 310 және 300 ж.б.з.д. аралығында Кос Клазоменай мен Теос арасындағы дауды төрелік етті, Теос пен Лебедостың бірігуі үшін уақытша заң кодексін жасады және Илиум, Самос және Телос қалаларындағы ішкі дауларды шешу үшін судьялар жіберу туралы өтініштерді қабылдады. Келесі екі ғасырда олар Наксос, Тасос, Эритрея, Митилен және аттары сақталмаған төрт қалаға судьялар жіберу туралы өтініштерді қабылдады. Телостағы дауды Кос шешкені туралы мәліметтер жазуда (IG XII.4.1 132) сақталған; Эллинизм дәуіріндегі шетелдік судьялардың қызметі туралы ең толық сақталған мәліметтердің бірі. Бұл шешім Костың діни және қаржылық ережелеріне сүйене отырып, саяси қылмыстар үшін сотталған топқа айыппұл төлеуге және ғибадатханаларды жөндеуге қаржы жұмсау арқылы қоғаммен қайтадан табысуға мүмкіндік берді. Диодор Сицилий (XV. 76) және Страбон (xiv. 657) оны жақсы бекітілген порты бар қала деп сипаттаған. Оның орналасқан жері Эгей теңізі саудасында маңызды рөл атқарды, ал аралдың өзі атақты шараптарымен бай болды. Ұлы Александр мен Птолемейлер тұсында қала Эгей теңізіндегі маңызды орталықтардың біріне айналды; Иосиф Флавий Страбонның сөздерін келтіре отырып, Босфордан Митридат I Мысыр патшайымы Клеопатраның алтын қорын алу үшін Косқа жіберілгенін айтады. Ирод атлетикалық ойындарда жеңіске жеткендерге жыл сайын стипендия бергені айтылады, және оның ұлы Ирод Тетрархқа мүсіні орнатылды ("C. I. G." 2502). Әулие Павелдің Косқа қысқа уақытқа келгені туралы Актілер 21:1 (ЖД) кітабында айтылған.

Рим дәуірі

Кейде қарақшылардың шабуылдары мен қатты жер сілкінісі болған жағдайларды қоспағанда, аралдың тыныштығы сирек бұзылған. Ірі көршісі, Родостың үлгісімен, Кос римдіктерге көбінесе достық қарым-қатынас көрсетті; 53 жылы ол еркін қала мәртебесін алды. Рим кезеңінде Кос аралында провинциялық кітапхана да болған. Арал Птолемей әулеті тұсында білім орталығына айналды, ал Гиппократ, Апелл, Филит және, мүмкін, Теокрит осы өңірден шыққан. Бірінші ғасырда кітапхана құрылысына үлес қосқан адамдардың тізімі сақталған. Кітапхананың салынуына жауапты адамдардың бірі – Римде тұрған Кос дәрігері Гай Стертиниус Ксенофонт, ол Тиберий, Клавдий және Нерон императорларының жеке дәрігері болған.

Коая жамылғылары

Бұрынғы зерттеулер бұл аралдың ежелгі дәуірде Coae vestes деп аталатын мөлдір, жеңіл көйлектер жасауымен танымал болғанын жоғары бағалаған. Бұл пікір Аристотельге дейін жетеді, бірақ қазіргі зерттеулер оны жоққа шығарады. "Coae vestes" термині өндіріс орны – Кос аралы емес, жібек киімнің бір түрін білдіретін секілді. Терминнің нақты шығу тегі әлі анықталған жоқ.

Византия дәуірі

Кос епископтығы Родос митрополиясының суфрагандығы болды. Оның епископы Мелифрон 325 жылы Никея соборына қатысты. Эддесий 344 жыл шамасында Сардика соборынан шығып, Филиппопольде қарсы собор құрған азшылықтағы шығыс епископтарының бірі болды. Юлиан 451 жылғы Халкидон соборына дайындық ретінде 448 жылы Константинопольде өткен синодқа барды, онда Папа Леон I-нің өкілі ретінде қатысты және 458 жылы Византия императоры Леон I Тракиялыққа Александриялық Протерийдің өлтірілуіне қатысты Рим провинциясы епископтарының бірлескен хатына қол қойды. Дорофей 518 жылы синодқа қатысты. Георгий 680–681 жылдары Константинопольдің үшінші соборына қатысты. Константин Константинопольдің Фотий соборына (879) барды. Византия билігі кезінде оның епископтарының соборларға қатысуынан басқа, аралдың тарихы көлеңкеде қалды. 8-9 ғасырларда оны дронгарий басқарды, ал 11-12 ғасырларда маңыздылыққа ие болған сияқты: Никефор Мелисенос өзінің көтерілісін осы жерден бастады, ал 12 ғасырдың ортасында оны билеуші Комнен әулетінің ұрпағы Никефор Комнен басқарды.

Генуя дәуірі

11 ғасырдан кейін Кос Генуяның бақылауына өтті, бірақ ол Византия территориясы болып қалып, біраз уақыт Никея империясының қол астында болды. Генуялықтар протекторат ретінде төрт ғасырдан астам билік етті. 1881/82–1893 жылдарғы Осман империясының халық санауы бойынша, Истанкой (استانكوی) қазасының жалпы саны 12 965 адамды құрады, оның ішінде 10 459 грек, 2439 мұсылман және 67 еврей болды. 1912 жылдың 20 мамырында арал Италия Корольдігі тарапынан басып алынды. Италиялықтар 1933 жылдың 23 сәуірінде болған құрылыс қиратып, көптеген жаңа ғимараттарға зақым келтірген қатты жер сілкінісінен кейін аралдың инфрақұрылымын дамытты. Архитектор Родольфо Петрако ескі аудандарды археологиялық саябаққа айналдырып, жаңа қаланы тұрғын, әкімшілік және коммерциялық аймақтарға бөліп, жаңа қала жоспарын жасады. Екінші дүниежүзілік соғыста, итальяндық иелік ретінде, арал Остің бір бөлігі болды. 1943 жылы Италия капитуляция жасағанға дейін аралды итальян әскерлері бақылады. Осы оқиғада, немістерге қосылудан бас тартқан 100 итальян офицері "Кос қырғыны" деп танылған оқиғада жазаланды. Содан кейін британдық және неміс күштері Додеканес кампаниясының бір бөлігі ретінде Кос шайқасында аралды бақылау үшін шайқасты, онда немістер жеңіске жетті. Неміс әскерлері 1945 жылға дейін аралды басып алды, содан кейін ол Ұлыбританияның протектораты болды, ол 1947 жылы Париж бейбіт шартынан кейін Грекияға өткізді.

Қазіргі заманғы

Кос аралындағы жабық қадағалаудағы кіру орталығы (CCAC) бар, ол 2140 адамды қабылдауға шамасы жетеді.

Геология

Бұл арал ежелгі заманда болған жер сілкінісі мен шөгіңкілер салдарынан бөлініп қалған тау тізбегінің бір бөлігі. Осы таулардың қалдықтарына Калимнос және Каппари аралдары кіреді, олар шамамен терең су асты шатқасымен бөлінген, сондай-ақ Нисирос жанартауы мен оны қоршаған аралдар да осылардың құрамында. Кос аралының географиялық құрылысына байланысты әртүрлі тау жыныстары кездеседі. Олардың ішінде ең маңыздысы – төртіншілік кезеңге жататын қабаттар, онда жылқы, бегемот және піл сияқты сүтқоректілердің қазба қалдықтары табылды. Өте ірі пілдің қазбаланған азу тісі Афина университетінің палеонтология мұражайына тапсырылды.

Түрік халқы

1920 жылдардың соңында Кос қаласында шамамен 3700 түрік тұрды, бұл қала халқының жартысынан сәл кем болатын. Олар негізінен қаланың батыс жағында шоғырланған. Бүгінде Костағы түрік қауымының саны 2000 адамға жуық деп есептеледі. Кос қаласына жақын Платани (Керменте) ауылында түріктер көптеп қоныстанған.

Дін

Кос тұрғындарының көп бөлігі православиелік христиандар – Додеканес аралдарындағы төрт православиелік кафедралық собордың бірі Коста орналасқан. Сонымен қатар, аралда Рим-католик шіркеуі және түрік мұсылман қауымына арналған мешіт бар. Екінші дүниежүзілік соғыста неміс басқыншылары Костың еврей қауымын жойғандықтан, синагога қазір діни қызметтер үшін қолданылмайды. Дегенмен, ол қайта жаңартылып, барлық діни нышандары сақталған күйде, Кос муниципалитетінің түрлі шараларына, көбінесе мәдени шараларға пайдаланылуда.

Қалдықтар

Аралдың портына кіреберісте 14 ғасырда салынған бекініс орналасқан, оны 1315 жылы Госпитальдік орденінің шақырушылары тұрғызған, және Антимахияда Византия кезеңінен қалған тағы бір бекініс бар.

Ежелгі агора

Көне заманғы Кос базары ежелгі әлемдегі ең ірілердің бірі саналды. Ол ежелгі қаланың сауда және басқару орталығы болды. Базар тіктөртбұрышты ауланың ені мен ұзындығы бойынша ұйымдастырылған. Ол солтүстік бөлігінен басталып, қаланың оңтүстігіндегі орталық жолмен (Декуман) аяқталды. Солтүстік жағы қала қабырғасымен байланысып, портқа қарайтын кіреберіске дейін созылды. Онда монументалды есік орналасқан. Шығыс жағында дүкендер болды. Б.з.б. 2 ғасырдың бірінші жартысында ғимарат ішкі аулаға қарай кеңейтілді. 469 жылы болған жер сілкінісі салдарынан ғимарат қирады. Базардың оңтүстік жағында римдік күмбезі бар дөңгелек ғимарат және пигменттер, оның ішінде Мысыр көгі (Egyptian Blue) өндірілетін шеберхана болды. Кейін археологтар рим дәуіріне қатысты монеталар, қазыналар және мыс мүсіндерді тауып алды. Батыс жағындағы қазба жұмыстары мозаикалық едендері бар бөлмелерді ашты, оларда Коста кең таралған аңдардың күресі бейнеленген.

Синагога

Кос қаласының тарихи орталығындағы Александру Диаку көшесі, 4-үйде орналасқан Кахал Шалом синагогасы 1935 жылы салынған. Оны архитекторлар Армандо Бернабити мен Родольфо Петрако жобалаған, ал құрылыс компаниясы "De Martis Sardelli" салған. Синагога кешеніне синагога және оған іргелес раввиннің үйі кіреді, қазіргі күні онда "Гиппократ" ұйымының кеңсесі орналасқан. Кос қаласындағы еврей қауымының тарихы ежелгі заманға дейін жетеді. Ескі синагога 1933 жылғы 13 сәуірде болған жер сілкінісінен қирады. 1944 жылғы 23 шілдеде еврей қауымының шамамен 100 мүшесі депортацияланғаннан кейін синагога тасталып, кейін 1980 жылдары муниципалитет сатып алды. Синагога Кос муниципалитетінің мәдени орталығы ретінде лекциялар мен көрмелер өткізуге пайдаланылды. 2022 жылы Кос муниципалитеті мен Еврей қауымдастықтарының орталық кеңесі архитектор Элиас В. Мессинасты синагоганың ішкі бөлігін қайта жаңартуға және ғимаратты діни қызметтер мен мәдени шаралар үшін екі мақсатта пайдалануға мүмкіндік беру үшін шақыртты.

Мәдениет

Ежелгі дәрігер Гиппократ Кос аралында туған деп есептеледі, ал қаланың орталығында Гиппократтың платаны, дәрігердің дәстүрлі түрде сабақ берген жері саналатын киелі ағаш орналасқан. Қазіргі кезде қартайған ағаштың бұтақтары тіреу құрылыстарымен қолдауға алынған. Шағын қалада Халықаралық Гиппократ қоры мен оған арналған Гиппократ мұражайы да бар. Институттың жанында Геродик Гиппократқа медицинаны үйреткен Асклепионның қираған орындары жатыр.

Танымал мәдениетте

Кос – Майкл О. Вархола және авторлары жазған «Кос қияли науқан ортасы» (Swords of Kos Fantasy Campaign Setting) атты стратегиялық ойын кітабының оқиға ортасы. «Тұрмыс белгілері» (1968) фильмінің түсірілімі Кос қаласында өтті және ол фильмнің негізгі түсірілім орны болды.