Кіріспе
Операция Telic (Op TELIC) – 2003 жылғы 19 наурызда Иракқа басып кірудің басталған сәтінен бастап, 2011 жылғы 22 мамырда соңғы британдық әскерлердің толығымен шығарылуына дейін Ұлыбританияның Ирактағы барлық әскери операцияларына берілген кодтық атау. Миссияның басты бөлігі 2009 жылғы 30 сәуірде аяқталды, бірақ шамамен 150 әскер, көбінесе Корольдік теңіз күштерінен, 2011 жылғы 22 мамырға дейін Иракты оқыту және кеңес беру миссиясының құрамында қалды. Басып кіру кезінде 46 000 әскер жөнелтілді және 2010 жылғы мәліметтер бойынша соғыстың жалпы құны 9,24 миллиард фунт стерлингті құрады.
Operation Telic (Op TELIC) was the codename under which all of the United Kingdom's military operations in Iraq were conducted between the start of the invasion of Iraq on 19 March 2003 and the withdrawal of the last remaining British forces on 22 May 2011. The bulk of the mission ended on 30 April 2009 but around 150 troops, mainly from the Royal Navy, remained in Iraq until 22 May 2011 as part of the Iraqi Training and Advisory Mission. 46,000 troops were deployed at the onset of the invasion and the total cost of war stood at £9.24 billion in 2010.
Өмірбаян
Операция «Телик» – Екінші дүниежүзілік соғыстан бері британдық күштердің ең ірі әскери операцияларының бірі. Оның масштабы 1991 жылғы Перс шығанағы соғысы кезіндегі «Гранби» операциясымен және 1956 жылғы Суэц каналы дағдарысы кезіндегі «Мускеттер» операциясымен шамалас болды. Бұл операция 1982 жылғы Фолкленд соғысындағы «Корпоратив» операциясынан (шамамен 30 000 әскери қызметкер жұмылдырылды) және Корея соғысынан (20 000-нан кем әскери қызметкер жұмылдырылды) әлдеқайда ірі болды. «Телик» операциясына, Иракқа басып кіру және одан кейінгі кезеңдерге қатысқан британдық әскери қызметшілердің 9 500-ге жуығы Территориялық армиядан және Корольдік әуе күштердің қосымша полкінен резервте болды. Британдық күштердің аймаққа қосымша жұмылдырылуы (әуе күштерінің көп бөлігі Кувейтте, Түркияда және аймақтағы басқа да жерлерде «Солтүстік күзет» және «Оңтүстік күзет» операцияларында болды) туралы үш бөлек мәлімдеме жасады қорғаныс министрі Джефф Хун. 7 қаңтарда Корольдік теңіз күштері мен теңіз жаяу әскерлерінің жұмылдырылуы жарияланды. 20 қаңтарда құрлық әскерлерінің жұмылдырылуы, ал 6 ақпанда Корольдік әуе күштерінің жұмылдырылуы жарияланды. Олар 19 наурызда басталатын әскери қимылдарға уақытында дайын болды. Перс шығанағы соғысына дейін күштерді жұмылдырумен салыстырғанда, бұл операция айтарлықтай жылдам жүргізілді, ең баяу жұмылдырылған бөлімдер базадан театрда жауынгерлік дайындыққа жету үшін 10 аптаға дейін уақыт жұмсады. Операцияда 64 британдық және шетелдік тасымалдау кемелері пайдаланылды. «Телик» сөзі – мақсатқа бағытталған немесе нақтыланған әрекетті білдіреді (грекше τέλος, telos). АҚШ-тан айырмашылығы, олар өздерінің әскери операциясын «Ирак азаттығы» деп атады, Қорғаныс министрлігі компьютердің көмегімен атауларды таңдайды, осылайша олардың тікелей саяси мағынасы болмайды. Бастапқыда оның мағынасы белгісіз болған, бірақ 2002 жылғы Рождество кезеңінде жоспарлау барысында бұл термин әскери қызметшілер арасында әзіл ретінде «Барлығына демалыс жойылды» деген аббревиатура ретінде танымал болды.
Командалық құрылым
Бұл күштер үш жұлдызды бірлестік штабымен басқарылды. Операция командирі әуе маршалы Брайан Бурридж болды, ал штаб бастығы генерал-майор Питер Уолл болды. Штаб Катардағы CENTCOM штабында орналасқан. Әрбір үш әскер түрінде операцияларды жетекшілік ететін екі жұлдызды командирлер болды. Корольдік теңіз күштерінің командирі контр-адмирал Дэвид Снелсон болды, оның штабы Бахрейнде орналасқан. Теңіздегі Корольдік теңіз күштерінің командирі коммодор Джейми Миллер болды, оның флагманы HMS Ark Royal авианосегі болды. 1-ші (Ұлыбритания) бронетанктік дивизияға генерал-майор Робин Бримс басшылық етті. Дивизияға үш армиялық бригада бекітілді. 16-шы әуе шабуыл бригадасын бригадир "Джекко" Пейдж, 7-ші бронетанктік бригадасын бригадир Грэм Биннс және 102-ші логистикалық бригадасын бригадир Шон Коулам басқарды. 3-ші командалық бригада да дивизияның оперативтік басқаруында болды және оған бригадир Джим Даттон басшылық етті. Корольдік әуе күштерінің командирі әуе вице-маршалы Гленн Торпи болды. Генерал-майор Уолл 2003 жылдың 1 мамырында 1-ші бронетанктік дивизияның басқаруын қабылдады. Оның орнына штаб бастығы ретінде генерал-майор Барни Уайт Спаннер тағайындалды. Контр-адмирал Снелсонның орнын 2003 жылдың 16 сәуірінде Корольдік теңіз жаяу әскерінің бас қолбасшысы генерал-майор Тони Милтон басты.
Шабуылдан кейінгі
2003 жылдың 11 шілдесінде 1-ші бронедивизия Ирактың оңтүстік-шығысын 3-ші механикаландырылған дивизияға тапсырды. Басқыншылық кезеңінен өзгеше, сол кезде Америка, Ұлыбритания, Австралия және Польшадан бөлек, көптеген елдердің маңызды қатысуы болды. 3-ші дивизия британдық әскерлерден бөлек, итальяндық, голландтық, даттық, чех, литвалық, норвегиялық және Жаңа Зеландия әскерлерімен де басшылық етті. 3-ші дивизия 2003 жылдың 28 желтоқсанында жаңа құрамдас дивизия штабын тапсырды. Генерал-майор Эндрю Стюарт британдық күштердің қолбасшысы ретінде генерал Лэмбтің орнын басты. Ірі операциялар аяқталғаннан кейін британдық күштердің негізгі құрамдық бөлімдері айтарлықтай өзгерді. 3-ші командалық бригада мамыр айының басында, ал 16-шы әуе шабуыл бригадасы сол айда бірнеше жаяу әскер батальондарынан басқа қалды. 7-ші бронетанкті бригада 1-ші дивизиядан 3-ші дивизияға ауысқанда, 19-шы механикаландырылған бригадамен алмастырылды. 102-ші логистикалық бригаданы 101-ші логистикалық бригада мамыр айының соңында алмастырды. Көптеген RAF ұшақтары аймақтан кетіп, бірнешеуі Ирак үстіндегі қарауылдыққа және құрлықтағы күштерді қолдауға қалды. Британдық теңіз күштері де әдеттегі деңгейге оралды, шілде айының басында екі су үстіндегі жауынгер кемесі, танкер және жөндеу кемесі болды. 2003 жылдың қарашасында жердегі әскерлердің тағы бір ауысымы болды, 19-шы механикаландырылған бригада 20-шы бронетанкті бригадамен алмастырылды, ал 20-шы бронетанкті бригада өз кезегінде 1-ші механикаландырылған бригадамен алмастырылды. 2004 жылдың сәуірінде 20-шы бронетанкті бригада өз жауапкершіліктерін 1-ші механикаландырылған бригадаға тапсырды және генерал-лейтенант Джон Макколл оккупациялық жердегі күштердің қолбасшысының орынбасары болып тағайындалды. 2004 жылдың соңында генерал Роллоның орнын генерал-майор Джонатан Райли басты, ал сол жылдың қарашасында 4-ші бронетанкті бригада 1-ші механикаландырылған бригаданы алмастырды. 2005 жылдың мамырында 4-ші бронетанкті бригада 30 мамырда жауапкершілікті тапсырумен 12-ші механикаландырылған бригадамен алмастырылды. 2006 жылдың мамырында 7-ші бронетанкті бригада, Desert Rats тобы 20-шы бронетанкті бригадамен, бригадир Джеймс Эверардтың басшылығымен алмастырылды. 2006 жылдың қазанында 19-шы жеңіл бригада 20-шы бронетанкті бригададан жауапкершілікті қабылдады. 1-ші механикаландырылған бригада 2007 жылдың маусымында Иракқа жөнелтілген Op TELIC 10 штабы мен әскерлерін қамтамасыз етті. Сол сапар барысында PJCC және Басра сарайы Ирактың бақылауына қайтарылды. Олар 2007 жылдың 1 желтоқсанында 4-ші механикаландырылған бригадаға тапсырылды.
Шығындар
Жалпы саны 179 британдық қарулы күштерінің қызметкері 2003 жылдың наурыз айында басталған «Телик» операциясы кезінде, 2009 жылдың шілдесінде аяқталғанға дейін қызмет етіп қаза тапты; олардың 136-сы жаулық оқиғаларда, ал қалған 43-і жаулық емес жағдайларда қаза болды. Толық жарақат алу туралы мәліметтер қазіргі таңдағыда тек 2006 жылдың 1 қаңтарынан кейінгі кезең үшін ғана қолжетімді. Осы күннен бастап 3598 британдық қызметкер жараланды, зардап шекті немесе ауырып қалды (олардың 315-і ұрыс кезінде жараланды); олардың 1971-і медициналық эвакуацияға жолданды. Дегенмен, 2003-2006 жылдарға қатысты толық мәліметтер қолжетімді болғанда бұл көрсеткіштер айтарлықтай өседі деп күтілуде. 2007 жылдың 11 наурызына дейін 2100-ден астам әскер Ирактан посттравматикалық стресс синдромы (ПТСР) қоса алғанда, әлдебір психикалық ауруға шалдыққан күйі оралды. Әскери және азаматтық жарақат алғандарды британдық далалық госпитальдер (FH) емдеді, Кувейтте 22 FH және Иракта 34 FH жұмыс істеді. 34-ші далалық госпитальдің құрамына Йорк қаласының сыртындағы Стренсоллдағы өздерінің базасынан штаттан тыс әскерлер мен елдің түкпір-түкпірінен ерікті резервтік бөлімшелердің мүшелері кірді. Соғыстың басында 25 төсектік кішкентай госпиталь Кувейт-Ирак шекарасына жіберілді. Шайбаға келгеннен кейін госпиталь алты жарым сағаттың ішінде жарақат алғандарды қабылдауға дайын болды. Қазіргі заманғы госпитальде жедел жәрдем бөлімі, рентген, зертханалар, 2 хирургиялық операциялық, жансақтау бөлімі және жатақтар бар, қазіргі заманғы госпитальде күтілетіннің бәрі болды. Факты бойынша госпиталь британдық жауапкершілік аймағының алдыңғы қатарында орналасқан және соңғы жылдардағы ең алдыңғы медициналық бөлімше болды. Жарақат алғандар көбінесе полктік медициналық пункттер мен перевязочный пункттерін жіберіп, тікелей госпитальге баратын. Госпиталь қызметкерлері бір айдан кейін қосымша қызметкерлер келгенге дейін, демалыссыз 12 сағаттық кезеңдермен жұмыс істеді. 25 төсектік бөлімше жақын жердегі минометтен атылған оқтарға қарамастан жұмысын жалғастырды, ал үлкен госпитальдің бөліктері жеткізілді және ақырында 200 төсектік госпиталь салынды, қызметкерлер көшірілді және күшейтілді. Госпиталь алдыңғы есіктен 3500-ден астам жарақат алғандарды қабылдады, олардың 350-ден астамы ауыр жарақаттарды алған, ал госпиталь 70 баланың жарақаттарын емдеді. Жарақаттарға жабық жарақаттар, оқ жаралары, сынықтар және күйіктер кірді.
The Hospital took over 3500 casualties through the front door of which more than 350 were major trauma cases and the hospital took around 70 paediatric trauma cases. Injuries included blunt trauma, gun shot wounds, shrapnel injuries and severe burns.
Көркем шығармаларда
Британдық телефильм "Кейн белгісі" операциясы "Телик" кезінде, жауынгерлік қимылдар аяқталғаннан кейін және оккупацияның бастапқы кезеңдерінде, 1-ші батальон "Нортдейл мылтықтары" деген британдық армия бөлімшесінің қызметін көрсетті. 2006 жылы Шотландияда "Қара күзет" әскерлерінің соғыс кезіндегі тәжірибесіне негізделген пьеса қойылып, үлкен құрметке ие болды.