Кіріспе

1997 жылғы финляндиялық фильмде, мемлекеттік министр белгілі бір кабинет министріне көмекші ретінде тағайындалады. Министр бүкіл министрлікке жауапты, ал мемлекеттік министр министрдің тапсырмасы бойынша басқа да функцияларды орындайды және көмек көрсетеді.

Жоғары мемлекеттік лауазымдар

Бірнеше ұлттық дәстүрлерде "Мемлекеттік министр" атағы үкімет мүшелеріне арналған, көбінесе оның ішінде ресми мәртебе немесе тіпті басшысы. Бразилия: Мемлекеттік министр (Ministro de Estado) – Федералды кабинет мүшелерінің барлығы қолданатын лауазым. Чили: Мемлекеттік министр (испан тілінде: Ministro de Estado) – министрліктердің барлық басшылары қолданатын лауазым. Франция: Бесінші республика кезінде Мемлекеттік министр (француз тілінде Ministre d'État) – министр болып тағайындалған кезде берілетін құрметті атақ. Мемлекеттік министрлер, хаттама бойынша, премьер-министрден кейін және басқа министрлерден бұрын тұрады, бірақ басқа ешқандай ерекше артықшылықтарға ие емес. Бастапқыда, Мемлекеттік министр атағына портфель кірмейтін (бұрынғы режимдерде кең таралған практика), бірақ уақыт өте келе атақ пен нақты портфель әдетте бірге беріледі. Бұрынғы режимдердегідей, бір кабинеттегі бірнеше Мемлекеттік министр де биліктегі партиядағы (немесе биліктегі коалициядағы) әртүрлі саяси бағыттар арасындағы тепе-теңдікті көрсете алады. Мемлекеттік министрді Мемлекеттік хатшымен (Secrétaire d'État) шатастыруға болмайды, ол министрге көмек көрсететін кіші министр және егер талқыланған тақырып оның жауапкершілігіне қатысты болса ғана кабинет отырысына қатыса алады. Бұрынғы Мемлекеттік министрлердің арасында Францияның бұрынғы президенті Николя Саркози бар. Жапония: Мемлекеттік министр – Жапония кабинетінің барлық мүшелері қолданатын лауазым. Кения: Мемлекеттік министр дегеніміз – министрліктің кіріс күші немесе қауіпсіздікке қатыстылығы бойынша жоғары лауазымды министр. Мысалы, Президент Әкімшілігіне, Президент орынбасарының Әкімшілігіне және Премьер-министр Әкімшілігіне қарасты министрліктер "Мемлекеттік министрліктер" деп аталады. Нақты мысалдарға Ішкі қауіпсіздік және провинциялық басқару жөніндегі Мемлекеттік министрлік; Иммиграция жөніндегі Мемлекеттік министрлік; және Мемлекеттік қызмет жөніндегі Мемлекеттік министрлік жатады. Люксембург: Мемлекеттік министр (француз тілінде: Ministre d'État; люксембург және неміс тілінде: Staatsminister) – Премьер-министрдің қосымша атағы. "Премьер-министр" атағынан (француз тілінде: Premier ministre; люксембург тілінде: Premier; неміс тілінде: Premierminister) айырмашылығы, ол тек 1989 жылы ғана құрылды, ал Мемлекеттік министр атағы 1848 жылдан бері үкімет басшысы қолданып келеді. Мемлекеттік министр ретінде оның рөлі – басқа министрлердің қызметін бақылау және үйлестіру. Монако: Монаконың Мемлекеттік министрі – Княздық үкімет басшысы, Князь тағайындайды және оған бағынышты, сондай-ақ оның заңдарын орындауға жауапты. Палау: Палаудың Мемлекеттік министрі – сыртқы істер және халықаралық саудаға жауапты министр. Португалия: Мемлекеттік министр (Ministro de Estado) – Министрлер Кеңесінің мүшесі, ол кабинетте ерекше орын алады, шамамен вице-премьерге тең. Испания: Адольфо Суарес премьер-министр болған кезде, үкіметте ерекше орын алған Мемлекеттік министрлер құрылды. Алайда, оның бұл бастамасы ұзаққа созылмады, өйткені оның ізбасарлары бұл жолмен жүрмеді. Скандинавия елдері + Финляндия: Үкімет басшысы (яғни премьер-министр) үшін мемлекеттік министр деген теңестірілген атау қолданылады, ал министр құрамына кіретін құрама атаулар ірі портфель министрлері үшін қолданылуы мүмкін. Мемлекеттік министр туралы мәліметтерді Швецияның премьер-министрі, Данияның премьер-министрі, Норвегияның премьер-министрі және Финляндияның премьер-министрі беттерінен табуға болады. Түркия: Мемлекеттік министр (Devlet Bakanı) – 1946-2011 жылдар аралығында Түркия кабинеттеріндегі лауазым. Бір үкіметте әртүрлі саясат салаларына жауапты бірден артық Мемлекеттік министрлер болуы мүмкін. Ұлыбритания: Әдетте орта деңгейдегі үкіметтік рөл (келесі бөлімді қараңыз), бірақ Лорд Бивербрук 1941 жылдың 1 мамырынан 29 маусымына дейін әскери кабинет мүшесі болған кезде номиналды түрде Мемлекеттік министр болды. Жоғары тұрған Мемлекеттік министрлерді премьер-министрдің қалауы бойынша тұрақты түрде кабинетке шақыру қалыпты жағдайға айналды, бірақ олар техникалық жағынан толық мүше емес. Алайда, жақында кейбір Мемлекеттік министрлер кабинетінің толыққанды мүшелері болды, мысалы, Якоб Рис Могг, ол мемлекеттік тиімділік министрі болып қызмет етті.

Кішігірім мемлекеттік лауазымдар

Әр түрлі елдерде, әсіресе Британ империясының бұрынғы мүшелерінде, "Мемлекеттік министр" – кіші министрлік шен, көбінесе кабинет мүшесіне бағынады. Канада: Мемлекеттік министр Мемлекеттік хатшыдан жоғары, бірақ Корольдік министрінен төмен (портфельдік министр). Германия: Мемлекеттік министр (неміс тілінде Staatsminister) – Сыртқы істер министрлігінде немесе Канцлер кеңсесінде қызмет ететін парламенттік мемлекеттік хатшыға (кабинет министрінің саяси көмекшісі ретіндегі парламент мүшесі) берілген атақ. Сәйкесінше, Мемлекеттік министр Мемлекеттік хатшы мен Федералды министрдің арасындағы шенде. Ол сондай-ақ кейбір неміс штаттарының кабинет министрлерінің атағы ретінде де қолданылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл атақ қолданылған (кейде басқа атаулармен ауыстырылған), әсіресе Германияның бірігуге дейінгі көптеген құраушы монархияларында үкімет басшысы ретінде, мысалы, Гессен-Дармштадт, Гессен-Кассель, Липпе, Шаумбург-Липпе, Ганновер, Мекленбург-Штрелиц, Рейсс-Шлейц-Гера және Рейсс-Грайц княздығы, Саксония корольдығы, Саксония-Альтенбург, Саксония-Кобург-Гота, Саксония-Майнинген, Саксония-Веймар-Эйзенах, Шварцбург-Рудольштадт және Шварцбург-Зондерсхаузен. Үндістан: Мемлекеттік министр – Министрлер кеңесіндегі кіші министр, ол кабинет министріне көмектесе алады немесе министрліктің дербес басшысы бола алады. Үндістан Конституциясы федералды үкіметтегі мемлекеттік министрлердің санын шектейді. Дербес басқаратын Мемлекеттік министр – Үндістанның мемлекеттік немесе орталық үкіметінде бақылаушы кабинет министрі жоқ министр. Ол өзінің министрлігін басқарады, Мемлекеттік министр кабинет министріне көмектеседі. Сонымен қатар, мұндай министрлер маңызды мәселелер бойынша кабинет отырыстарына қатыса алады, ал Мемлекеттік министрлер кабинет отырыстарына қатыспайды. Ирландия: Мемлекеттік министр Мемлекеттік департамент министрінен төмен және Парламенттік хатшымен тең дәрежеде. Нигерия: Мемлекеттік министр – Нигерия кабинетіндегі кіші министр, әдетте ол федералды министрліктегі министрдің басты орынбасары немесе орынбасарларының бірі. Кейбір жағдайларда Мемлекеттік министр Президент кеңсесіндегі арнайы департаменттің басшысы болуы мүмкін. Заң бойынша, жоғары тұрған министрлер мен Мемлекеттік министрлер Федерация үкіметінің министрлері болып саналады. Пәкістан: Басқа бұрынғы британдық колонияларындағыдай, Пәкістанда Мемлекеттік министр – ұлттық үкіметтегі кіші министр, ол кабинет министріне көмектесе алады немесе министрліктің дербес жауапкершілігіне ие болады. Шри-Ланка: Мемлекеттік министр (немесе Мемлекеттік министр) – Шри-Ланка үкіметінің атқарушы тармағындағы кабинетке жатпайтын министр, ол кабинет министрінен төмен, бірақ орынбасар министрден жоғары. Сингапур: Мемлекеттік министрлер және Аға Мемлекеттік министрлер Сингапур үкіметінің атқарушы тармағының мүшелері, Парламенттік хатшылар мен Аға Парламенттік хатшылардан жоғары, бірақ толыққанды кабинет министрлерінен төмен. Түрікменстан: Түркімгаз мемлекеттік табиғи газ компаниясының төрағасы Мемлекеттік министр шеніне ие және Министрлер кабинетіне кіреді. Ұлыбритания: Мемлекеттік министр – Ұлыбритания үкіметінің мүшесі, Мемлекеттік хатшыдан төмен, бірақ Парламенттік мемлекеттік хатшылардан және Парламенттік жеке хатшылардан жоғары. Мемлекеттік министрлер өздерінің Мемлекеттік хатшыларына жауапты. Бұл рөл 1945 жылдан бастап ғана бар (Бейвербрук жағдайындағы ерекшелікке қараңыз), бұрын әр парламенттік мемлекеттік хатшы тікелей Мемлекеттік хатшыға бағынатын. Кез келген үкіметтік департаментте бірнеше Мемлекеттік министр болуы мүмкін. Мемлекеттік министрлердің ведомстволық жеке хатшылары болуы мүмкін немесе оларға жеке хатшы тағайындалуы мүмкін. Мемлекеттік министрлерге тең дәрежеде Бас прокурор, Парламент палатасының орынбасар спикері, Корольдік үйдің қазынашысы, Гвардия капитаны, Бас төлемші, Қазынашылықтың қаржылық хатшысы және Қазынашылықтың экономикалық хатшысы сияқты лауазымдар да жатады. Мемлекеттік министрлер Министрлік кодексімен шектеледі.

Австралия

Австралия: Австралияның Конституциясының 64-бабы генерал-губернаторға «[Австралия] Ұлттық Достастығының Королеваның Мемлекеттік министрлерін» «Генерал-губернатор Кеңесі белгілейтін Ұлттық Достастықтың Мемлекеттік департаменттерін басқаруға тағайындауға» құқық береді. 1952 жылғы «Мемлекеттік министрлер туралы» заң министрлер санын анықтайды және министрлер мен парламенттік хатшыларды (қазіргі көмекші министрлер) арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Бірақ, іс жүзінде мемлекеттік министрлер Кабинетке және кабинеттен тыс министрлікке бөлінеді. «Мемлекеттік министр» термині атауында бар жалғыз министрлік портфель – Арнайы Мемлекеттік министр.

Нидерланды мен Бельгия

Нидерландыда (голланд тілінде Minister van Staat) және Бельгияда (француз тілінде де Ministre d'État) Мемлекеттік министрлер – монархтың ресми түрде, бірақ үкімет бастамасымен табыс ететін құрметті атақ. Бұл атақ жеке негізде беріледі және белгілі бір мерзімге емес, өмір бойы сақталады. Атақ ерекше еңбектері үшін беріледі, көбінесе саяси карьерасының соңындағы жоғары лауазымды саясаткерлерге. Мемлекеттік министрлер көбінесе бұрынғы министрлер кабинетінің мүшелері немесе партия жетекшілері болып табылады. Мемлекеттік министрлер күрделі жағдайларда монархқа моральдық беделмен, бірақ ресми өкілеттіксіз кеңес береді. Бельгияда олар биліктегі үкімет мүшелерімен бірге Корольдік кеңесте орын алады; бүгінгі күнге дейін Корольдік кеңес бес рет шақырылды, алғашқысы 1870 жылы франко-пруссия соғысы, соңғысы 1960 жылы Бельгия Конгосының тәуелсіздігіне байланысты болды. Бұдан басқа, «мемлекеттік министр» болудың жалғыз артықшылықтары – мемлекеттік шараларда хаттамаға сәйкес басымдық пен министрлік көліктің тіркеу нөмірі. Факты бойынша, тағайындаулар фламанд және француз тілді қауымдастықтар арасындағы, сондай-ақ «министрлік» саяси топтар арасындағы (негізінен христиан демократтары, социалистер, либералдар, сондай-ақ (орталық) ұлтшылдар, кейде экологтар) шамадан тыс тепе-теңдікті сақтауға бейім. Басқа бұрынғы лауазымдарға Этьен Давиньон (Еуропалық комиссар) және Люк Коэне (премьер-министр кабинетінің басшысы, шамамен штаб бастығы) кіреді. 2006 жылдың қаңтарында Жохан Ванде Ланотте Фламанд Социалистік партиясының басшысы болып тағайындалғаннан кейін, өзінің портфелін және вице-премьер атағын қалдырғаннан кейін мемлекеттік министрлердің саны 51-ге жетті. 2007 жылдың тамызында форматор Ив Летерме өзінің тапсырмасын қайтарғаннан кейін король Альберт II 13 мемлекеттік министрмен жеке-жеке кеңес өткізді, бірақ Корольдік кеңесті шақырмады. Екі елде де кіші министрлер Франциядағыдай Мемлекеттік хатшы (staatssecretaris немесе secrétaire d'état) деп аталады. Кейбір мемлекеттік хатшылар белгілі бір жағдайларда, шетелдік елге сапармен барғанда, өзін министр (бірақ Мемлекеттік министр емес) деп таныстыруы мүмкін.

Жаңа Зеландия

Жұмыссыздыққа немесе пайдасыз лауазымға орналастыру – бұл рөл жетекші лауазымдарда болмаған, бірақ жоғары құрметке ие немесе Кабинетте қажетті болған жоғары лауазымды тұлғаларға берілді. Мысалы, бұрынғы премьер-министр "аға мемлекет қайраткері" ретінде мемлекеттік министр болып тағайындалуы мүмкін. Жаңа Зеландияның премьер-министрі Роб Малдун осы лауазымды алғаш рет 1975 жылы осы мақсатта құрған. Бұл кеңсе арқылы кіші министр сияқты рөл құруға болады – осы арқылы саясаткерлер өздерінің толыққанды министрлік қызметін атқармай, қосымша рөлдерге тағайындалуы мүмкін. Жаңа Зеландияда "көмекші министр" немесе "орынбасар министр" деген ресми дәреже жоқ, бірақ егер біреу толыққанды министр болса, оған басқа толыққанды министрге көмектесу үшін қосымша рөл берілуі мүмкін. Мемлекеттік министр болып тағайындалған адам техникалық тұрғыдан толыққанды министр болып саналады, сондықтан оған қосымша рөлдер берілуі мүмкін, осылайша оның жалғыз тиімді өкілеттігі қосымша министр ретінде қалыптасады. Жаңа Зеландиядағы алғашқы мемлекеттік министр – бұрынғы премьер-министр Кит Холиоак. Осы лауазымды басқа да көрнекті тұлғалар Джим Болгер және Робин Грей (сәйкесінше бұрынғы премьер-министр және бұрынғы спикер) атқарды. Қосымша министрлер болу үшін ғана осы лауазымға ие болғандардың мысалдары: Мита Риринуи, Дэмиен О'Коннор және Довер Сэмюэлс.

Франциядағы Анcien Régime

Францияда Ескі тәртіп және Бурбон қайта орнату кезеңінде "Ministre d'État" атағы ерекше мәртебеге ие болды. Атақ алғаш рет XIII Людовик тұсында пайда болды. Патенттар арқылы тағайындалған "ministre d'État" Король кеңесінің (кейін Conseil d'État аталған) отырыстарына қатысты. 1661 жылдан бастап – XIV Людовик жеке билігінің басында – король өзі қалаған адамды Кеңесіне шақыратын; шақырулар тек бір сессияға жарамды болып, сол адам корольдің сенімін сақтағанша жаңаруы тиіс еді. Дегенмен, Кеңестің бір сессиясына қатысқан адам өмір бойы "ministre d'État" деп аталуға құқылы болды, сонымен қатар оған шамамен 20 000 ливр көлемінде өмір бойына берілетін зейнетақы да қарастырылды. Кеңес отырыстарында "ministre d'État" саны аз болды (XIV Людовик тұсында үш немесе төрт адам); олар сондай-ақ "Conseil des Dépêches" ("Хабарлар кеңесіне") – провинциялардан түскен хабарламалар мен әкімшілік есептерді қарауға қатысты. Франция революциясы кезінде жойылған "ministre d'État" атағы Бурбон қайта орнату кезінде министрлерге қызметтен кеткеннен кейін (жүйелі емес) берілетін құрметті атақ ретінде қайта пайда болды; корольдың бұл атақты кеткен министрге беруден бас тартуы – қарапайым емескезушілік деп есептелді.

Британдық дипломатия

1944 жылдың 28 қаңтарынан бастап, бұрынғы британдық протектораты – Мысырмен айналысқан Таяу Шығыстағы соңғы екі британдық резиденциялық министрі мемлекеттік министрлер деп аталды.