Кіріспе
Ирак музыкасы немесе Ирак музыкасы, (موسيقى عراقية), сондай-ақ Месопотамия музыкасы деп аталады, бірнеше этникалық топтар мен музыкалық жанрлардың музыкасын қамтиды. Этностық тұрғыдан алғанда, оған Месопотамия арабтарының, ассириялықтардың, күрдтердің және түрікмендердің музыкасы кіреді. Осы халықтардың дәстүрлі музыкасынан өзге, Ирак музыкасына поп, рок, соул және қазіргі заманғы қалалық музыка сияқты заманауи стильдер де кіреді. Ирак көбінесе үш аспабымен танымал: уд, ирак сантуры және жоза. Елдегі уд ойнау дәстүрі жеке мектепке айналып, эталон болып саналады. Бұл, әсіресе, әйгілі Мұнир Бәшир тұлғасымен көрнекті. Басқа да танымал удшілер – Насир Шамма, Омар Бәшир, Джамил Башир, Ахмет Мухтар, Рахим Аль-Хадж және Сахар Таха.
The music of Iraq or Iraqi music, (موسيقى عراقية), also known as the music of Mesopotamia, encompasses the music of a number of ethnic groups and musical genres. Ethnically, it includes Mesopotamian Arabic, Assyrian, Kurdish and the music of Turkmen, among others. Apart from the traditional music of these peoples, Iraqi music includes contemporary music styles such as pop, rock, soul and urban contemporary. Iraq is recognized mainly for three instruments, the Oud, Iraqi Santur and Joza. The country's oud playing tradition has become an own school and a reference. It is illustrated specially by the figure of the acclaimed Munir Bashir. Other renowned Oudists are Naseer Shamma, Omar Bashir, Jamil Bachir, Ahmed Mukhtar, Rahim AlHaj, and Sahar Taha.
Құралдар
1929 жылы британдық археолог Леонард Вулли басқаратын, Британдық мұражай мен Пенсильвания университетінің археология және антропология мұражайының бірлескен экспедициясы 1922-1934 жылдар аралығында Урдың патшалық зиратын қазған кезде әлемдегі екінші ең көне сақталған ішекті аспаптар деп саналатын Ур лираларын немесе Ур арфаларын тапты. Олар ежелгі Месопотамияда (қазіргі Ирак) Ур қаласында үш лира мен бір арфаның бөліктерін тауып алды. Олар 4500 жылдан астам ғасырларға соққан, ерте династиялық III кезеңге (б.з.д. 2550–2450) жатады. Лиралардың әшекейлері сол кездегі Месопотамия сарай өнерінің көркем үлгісі болып табылады.
Ирактың классикалық музыкасы
Ирак классикалық музыкасы әлеуметтік ортаны талқылауды, сондай-ақ поэзияға сілтеме жасауды талап етеді. Поэзия әрқашан айқын оқылады. Поэзия – ирактықтардың өнері, ал әнмен оқылған өлеңдердің бәрінен де жоғары. Бағдадта 760-1260 жылдар аралығында жазушылар музыкалық нотацияны пайдаланбады. Музыка мелодиялық түрде модальды болып келеді және қайталама ноталармен қадамдық қозғалыспен өрбиді. Мелодиялық диапазонның төменгі шегін пайдалану және үнсіздікті қолдану ерекше; тыңдаушы үнсіздік арқылы тыңдайды. Каденциядан кейін әнші келесі биік диапазонға көтеріледі. Арка тәрізді пішін байқалады, ал туынды бастапқы ладта аяқталады. Бағдад сарайының әншілері композициядағы шеберлігі, тарих және әндер туралы білімі, әшекейлері мен жаңалықтары үшін мақтауға ие болды. Әйел әншілер мен шешендерге де қолдау көрсетілді, мысалы, Ариб – талантты ақын, каллиграф, удші, композитор және мыңнан астам ән жазған нарды ойыншысы. Ұлттық аспап (Батыстағы фортепиано немесе скрипка сияқты танымал) – уд. Ирак классикалық музыкасы жанры/каноны және орындалу жолымен анықталады. Тарихи тұрғыдан алғанда, музыка әдетте ер адамдардың бас қосуында орындалған. Ысқақтап жазу индустриясының пайда болуымен жағдай біршама өзгерді. Бүгінде музыканттарды тойларға шақырады, ал ғасырдың бірінші тоқсанында концерттер концерт залдарында қойыла бастады.
Мақам
Араб әлемінде мақамдар белгілі бір мелодиялық режимдерге сілтеме жасайды. Музыкант мақамды орындағанда, орындаушы ережелерге сүйене отырып импровизация жасайды. Қырық пен жетізудің арасында мақамдар бар, әрқайсысының өзіндік көңіл-күйі мен ерекшеліктері бар, және олардың көптегені қосалқы стильдерге ие. Ирак музыкасының тағы бір ерекшеліктері – баяу темп, ырғақтық бостандықпен жасалған әшекейлеулер немесе мелодиялық желілер, сондай-ақ көбінесе минорлық режимдер. Аспаптарға , , , , , , және кіреді. Бағдаттың шалғы ансамбльдері әдетте және аспаптарын қамтиды, сонымен қатар басқа да аспаптарды пайдалана алады. Мақам мәтіндері көбінесе Мұхаммед Мәһди әл-Жаваһири, әл-Мутанабби және Әбу Нуас сияқты классикалық араб поэзиясынан, немесе Хафиз және Омар Хайям сияқты парсы ақындарынан алынады. Кейбір орындаушылар Бағдат диалектіне аударылған дәстүрлі көздерді қолданды, ал басқалары араб, түрік, армян, еврей, түрікмен, арамей немесе парсы тілдеріндегі өлеңдерді пайдаланды.
Maqama texts are often derived from classical Arabic poetry, such as by Muhammad Mahdi al Jawahiri, al Mutanabbi and Abu Nuwas, or Persian poets like Hafez and Omar Khayyám. Some performers used traditional sources translated into the dialect of Baghdad, and still others use Arabic, Turkish, Armenian, Hebrew, Turkmen, Aramaic or Persian language lyrics.
Тарих
Қазіргі ирактық мақамның тамыры Аббасид халифалығы дәуіріне, осы зор империя Бағдаттан басқарылған кезеңге дейін жетеді. Мақам орындауын аяқтайтын, жеңіл ән түрі – пешеш 20-ғасырдың соңында кеңінен танымал болды, жазылған музыка мен радио таратудың дамуымен бірге оның мәні арта түсті. Пешештің ең белгілі орындаушыларының қатарында әйелі мен күйеуі Салима Паша және Назем әл-Газали бар. Мақамның ең танымал заманауи әншілері: Рашид әл-Құндаршы (1887–1945), Юсуф Омар (1918–1987), Назем әл-Газали (1920–1963), Сәлім Шиббет (1908 жылы туған), Хасан Чевке (1912–1962), Нажим әл-Шейхли (1893–1938), Мохаммед әл-Қубаншы (1900–1989), Хамид әл-Сади (1959) және Фарида Мохаммед Әли (1963).
Қазіргі заман
1936 жылы Ирак радиосын Ирактың ең танымал орындаушылары мен композиторлары, Кувейттен шыққан ирак музыканттары Салех пен Дауд әл Кувейти, перкуссияны ойнаушыны қоспағанда, бір ансамбльмен құрды. Бағдадтың түнгі клубтарында да көбінесе еврей музыканттары тамашалаған. Бұл түнгі клубтардағы ансамбльдер ауд, канун және екі перкуссияшыдан тұратын, ал радиода ней мен виолончельдің ұқсас форматы қолданылды. ХХ ғасырдың басында еврей музыканттарының Ирак музыкасында басым болуының бір себебі – 1920 жылдардың соңында ұлы канунші (қанун ойнаушы) Джозеф Хоторн (Юсеф Заарур) (يوسف زعرور) құрған, соқыр еврей балаларына арналған көрнекті мектеп болды. 1930-1940 жылдардағы ең танымал әнші, әдетте, Сәлима Паша еді. Пашаға деген құрмет пен сүйіспеншілік сол кезде ерекше еді, себебі әйелдердің қоғамдық өнер көрсетуі арсыздық деп есептелді және көптеген әйел әншілер бұрынғы жындар үйлерінен (бордельдерден) шақырылған. Олардың барлығы халықаралық экономикалық санкцияларға байланысты Иордания арқылы импортталды. Ирландиялық The Corrs және Westlife топтары ерекше танымал болды. Ирак сонымен қатар, Қадим әл-Сахирде эмиграциядағы ірі панарабтық поп-жұлдызын өсірді, оның әндерінің ішінде Хусейннің ұнатпаған және нәзік мәтіні үшін тыйым салынған «Ладгат е Хайя» әні де бар. Басқа да қазіргі заманғы ирак әншілерінің қатарында Әли Әл-Ессауи бар, оның «Махтуба» әні араб әлемінде үлкен хитке айналып, оны бүкіл аймақта танымал етті. Басты әртістердің ішінде Шата Хассун, Рахма Меджер, Маджид әл Мухандис, Хусам Аль Рассам, Рида Аль Абдулла, Ирактың өзінің «Unknown to No One» ұлдар тобы және Ирактың алғашқы хеви-метал тобы «Акрассикауда» бар. Сондай-ақ, этникалық ассириялық әншілер, мысалы, Клодия Ханна, Ашур Бет Саргис және Линда Джордж, сондай-ақ күрд, түрікмен, езид, дом және армян музыканттары, мысалы, Сета Хагопиан да бар.
2003 жылғы Ирак соғысының әсері
2003 жылы Иракқа шабуыл жасалып, Саддам Хусейн құлағаннан кейін, сондай-ақ кейбір діни тұлғалар билікке келгеннен кейін, "консервативті" деп есептелінетін аймақтарда концерттерге тыйым салынды. Бірақ 2018 жылдан бері елдің әртүрлі аймақтарында көптеген концерттер өтті. 2021 жылы Вавилон өнер фестивалі шамамен 20 жылдан кейін алғаш рет ұйымдастырылды. Орындаушылар Ирак, Таяу Шығыс, Еуропа және Африкадан келді.