Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ирак тарихына шолу
Overview of Iraqi history
Ирак – Батыс Азиядағы мемлекет. Месопотамия тарихы Төменгі Палеолит кезеңінен басталып, 7-ші ғасырдың соңында Халифат орнағанға дейін созылады, одан кейін аймақ Ирак деп аталды. Ирак аумағында Месопотамия тарихының неолиттік Убайд кезеңінде б.з.д. 6000 және 5000 жылдар аралығында пайда болған және тарихтағы ең көне өркениет саналатын ежелгі Шумер жері орналасқан. Бұл сонымен қатар Аккад, Нео-Шумер, Вавилон, Нео-Ассирия және Нео-Вавилон империяларының тарихи орталығы, Месопотамия мен Ежелгі Таяу Шығыстың басқа да аймақтарында қола және темір дәуірінде билік еткен жергілікті билеуші әулеттердің бірі. Ежелгі дәуірдегі Ирак әлемдегі ең алғашқы жазу, әдебиет, ғылым, математика, заңдар мен философияның пайда болуына куә болды, сондықтан оны өркениеттің алғашқы бесігі деп атайды. Бұл өзін-өзі басқару дәуірі б.з.д. 539 жылға дейін созылды, содан кейін Ұлы Кир бастаған көрші Ахеменид империясы Жаңа Вавилон империясын жаулап алды және өзін «Бабил патшасы» деп жариялады. Бабылдың екі өркениетінің де астанасы болған осы есімді ежелгі қала Ахеменидтердің төрт астанасының ең маңыздысына айналды. Келесі 700 жыл ішінде қазіргі Иракты құрайтын аймақтар грек, парфян және рим билігінде болды. Гректер мен парфяндар осы аймақта Селеукия және Ктесифон қалаларын жаңа императорлық астаналар ретінде құрды. Біздің заманымыздың 3-ші ғасырына қарай, аймақ тағы бір рет парсы (сасани) бақылауына түскен кезде, Оңтүстік Арабиядан (қазіргі Йеменнен тұратын) көшпелі араб тайпалары көшіп-қонып, Төменгі Месопотамияда қоныстана бастады, бұл шамамен 300 жылы Сасанидтермен одақтас Лакхмид патшалығының құрылуымен аяқталды. Сасанид империясы 7-ғасырда Рашид халифатымен жаулап алынды, ал 636 жылы әл-Кадисия шайқасынан кейін Ирак ислам билігіне көшті. Көп ұзамай Куфа қаласы бұрынғы Лакхмид астанасы Аль-Хираның жанында салынды және ол 656 жылдан бастап 661 жылы Омейядтар құлатқанға дейін Рашид әулетінің орталығы болды. 750 жылы Аббасидтердің билікке келуімен Ирак тағы бір рет халифат билігінің орталығына айналды – алдымен Куфада (750–752 жж.), содан кейін келесі он жылдық ішінде Анбарда, және ақырында 762 жылы құрылған Бағдад қаласында. Бағдад Аббасид халифатының көп бөлігі үшін астанасы болып қала берді, осы кезеңде ол бүгінде Исламның алтын ғасыры деп аталатын әлемнің мәдени және интеллектуалдық орталығына айналды. Бағдадтың 9-ғасырда тез өсуі мен гүлденуіне 10-ғасырда Бувайхидтер мен Сәлжұқтардың шабуылдары салдарынан тұрақтандыру кезеңі ерді, бірақ ол 1258 жылғы моңғол шабуылдарына дейін маңыздылығын сақтап қалды. Осыдан кейін Ирак Түркі-моңғол Ильханаттың провинциясына айналып, маңыздылығы төмендеді. Ильханат ыдырағаннан кейін Иракқа 16-ғасырда Осман империясы қосылды, арасында Иранның Сафавидтері мен Мамлюктердің билігіне уақыты-уақытымен түсті. Осман билігі Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін аяқталды, содан кейін Британ империясы Иракты патша Фейсал I басқарған номиналды түрде өзін-өзі басқаратын Хашимит монархиясымен бірге басқарды. 1932 жылы Ирак Корольдігіне екі жыл бұрынғы жоғары комиссар Фрэнсис Хамфрис пен Ирак премьер-министрі Нури әл-Саид қол қойған Англо-Ирак келісімінің шарттары бойынша толық тәуелсіздік берілді. 1958 жылы төңкерістен кейін республика құрылды. Саддам Хусейн 1968 жылдан 2003 жылға дейін билік жүргізді, осы кезеңде Иран-Ирак соғысы мен Персы шығанағындағы соғыс болды. Саддам Хусейн 2003 жылы АҚШ-тың Иракқа басып кіруінен кейін биліктен алынды.
Iraq is a country in West Asia that largely corresponds with the territory of ancient Mesopotamia. The history of Mesopotamia extends from the Lower Paleolithic period until the establishment of the Caliphate in the late 7th century AD, after which the region came to be known as Iraq. Encompassed within Iraqi territory is the ancient land of Sumer, which came into being between 6000 and 5000 BC during the Neolithic Ubaid period of Mesopotamian history, and is widely considered the oldest civilization in recorded history. It is also the historic center of the Akkadian, Neo Sumerian, Babylonian, Neo Assyrian, and Neo Babylonian empires, a succession of local ruling dynasties that reigned over Mesopotamia and various other regions of the Ancient Near East during the Bronze and Iron Ages. Iraq during antiquity witnessed some of the world's earliest writing, literature, sciences, mathematics, laws and philosophies; hence its common epithet, the Cradle of Civilization. This era of self rule lasted until 539 BC, when the Neo Babylonian Empire was conquered by the neighbouring Achaemenid Empire under Cyrus the Great, who proclaimed himself "King of Babylon". The ancient city of the same name, which had been the titular center of both Babylonian civilizations, became the most important of the four Achaemenid capitals. Over the next 700 years, the regions forming modern Iraq came under Greek, Parthian, and Roman rule, with the Greeks and Parthians establishing new imperial capitals in the area with the cities of Seleucia and Ctesiphon, respectively. By the 3rd century AD, when the area once again fell under Persian (Sasanian) control, nomadic Arab tribesmen originating from South Arabia (consisting mostly of modern day Yemen) began to migrate and settle within Lower Mesopotamia, culminating in the creation of the Sassanid aligned Lakhmid Kingdom in around 300 AD; the Arabic name al ʿIrāq dates to roughly this time. The Sassanid Empire was eventually conquered by the Rashidun Caliphate in the 7th century, with Iraq specifically falling under Islamic rule following the Battle of al Qadisiyyah in 636. The city of Kufa was founded shortly thereafter, in close proximity to the previous Lakhmid capital of Al Hirah, and it became the home of the Rashidun dynasty from 656 until their overthrow by the Umayyads in 661. With the rise of the Abbasids in 750, Iraq once again became the center of Caliphate rule—first in Kufa from 750–752, then in Anbar for the following decade, and finally in the city of Baghdad after its founding in 762. Baghdad would remain the capital of the Abbasid Caliphate for the majority of its existence, during which time it became the cultural and intellectual center of the world in what is known today as the Islamic Golden Age. Baghdad's rapid growth and prosperity in the 9th century would be followed by a period of stagnation in the 10th century due to the Buwayhid and Seljuq invasions, but it remained of central importance until the Mongol invasion of 1258. After this, Iraq became a province of the Turco Mongol Ilkhanate and declined in importance. After the disintegration of the Ilkhanate, Iraq was ruled by the Jalairids and Kara Koyunlu until its eventual absorption into the Ottoman Empire in the 16th century, intermittently falling under Iranian Safavid and Mamluk control. Ottoman rule ended with World War I, after which the British Empire administered Mandatory Iraq alongside a nominally self governing Hashemite monarchy headed by King Faisal I. The Kingdom of Iraq was eventually granted full independence in 1932 under the terms of the Anglo Iraqi Treaty, signed by High Commissioner Francis Humphrys and Iraqi Prime Minister Nuri al Said two years prior. A republic formed in 1958 following a coup d'état. Saddam Hussein governed from 1968 to 2003, into which period fall the Iran–Iraq War and the Gulf War. Saddam Hussein was deposed following the 2003 U. S. invasion of Iraq.
Тарихқа дейінгі дәуір
1957–1961 жылдары Шанидар үңгірін Колумбия университетінің Ральф Солецки және оның тобы қазып, неандерталь адамының әртүрлі жастағы және сақталу деңгейі мен толықтығы әртүрлі тоғыз қаңқасы табылды (Шанидар I–IX деп белгіленді), олардың жасы 60 000-ден 80 000 жылға дейін екені анықталды. Смитсониан институтындағы жануарлар жиынтығын зерттеу кезінде М. Зедер жақында оныншы жеке дараны тапты. Зедердің пікірінше, бұл қалдықтар неандертальдықтардың жерлеу рәсімдерін өткізгенін, өлгендерін гүлдермен жерлегенін (бірақ қазір бұл гүлдердің заманауи ластану екені ескеріледі) және жарақат алған және қарт адамдарға күтім жасағанын көрсетеді. Месопотамия шамамен б.з.д. 10 000 жылдан бастап неолиттік революцияның алғашқы даму ортасы болып табылады. Ол "адамзат тарихындағы ең маңызды жетістіктерге ықпал еткен, оның ішінде доңғалақтың ойлап табылуы, алғашқы астық дақылдарының егілуі, жазудың, математиканың, астрономияның және егіншіліктің дамуы" деп танылған.
During 1957–1961 Shanidar Cave was excavated by Ralph Solecki and his team from Columbia University, and nine skeletons of Neanderthal man of varying ages and states of preservation and completeness (labelled Shanidar I–IX) were discovered dating from 60,000 to 80,000 years BP. A tenth individual was recently discovered by M. Zeder during examination of a faunal assemblage from the site at the Smithsonian Institution. The remains seemed to Zeder to suggest that Neanderthals had funeral ceremonies, burying their dead with flowers (although the flowers are now thought to be a modern contaminant), and that they took care of injured and elderly individuals. Mesopotamia is the site of the earliest developments of the Neolithic Revolution from around 10,000 BC. It has been identified as having "inspired some of the most important developments in human history including the invention of the wheel, the planting of the first cereal crops and the development of cursive script, Mathematics, Astronomy and Agriculture."
Қола дәуірі
Шумер төменгі Месопотамия өркениеті ретінде ерте қола дәуірінде (Урук дәуірі) тарихқа дейінгі Убайд кезеңінен (б.з.д. 6-мыңжылдықтың ортасы) пайда болды. Классикалық Шумер біздің заманымыздан бұрынғы 24-шы ғасырда Аккад империясының құрылуымен аяқталады. Гутиан кезеңінен кейін, Үр III патшалығы 21-шы ғасырда оңтүстік және орталық Месопотамияның үлкен бөлігін қайтадан бір билеушінің билігінде біріктіре алды. Ол аморлықтардың шабуылдарынан кейін ыдыраған болуы мүмкін. Исин аморлық әулеті б.з.д. 1600 жылға дейін сақталды, содан кейін оңтүстік Месопотамия Касситтердің Бабыл билігі астында біріктірілді. Месопотамияның солтүстігі б.з.д. 25-шы ғасырдың соңында аккад тілінде сөйлейтін Ассирия мемлекетіне айналды. Месопотамияның қалған бөлігімен бірге ол б.з.д. 24-шы ғасырдың соңынан 22-шы ғасырдың ортасына дейін Аккад патшаларының билігінде болды, содан кейін ол қайтадан тәуелсіздік алды. Бабыл төменгі Месопотамиядағы мемлекет болды, оның астанасы Бабыл қаласы еді. Ол б.з.д. 1894 жылы Сумуабум есімді аморлық патша тарапынан тәуелсіз мемлекет ретінде құрылды. Аккад тілі біртіндеп Месопотамияның сөйлеу тілі ретінде шумер тілінің орнын басты, бұл б.з.д. 3-ші және 2-ші мыңжылдықтардың тоғысында болды, бірақ шумер тілі Месопотамияда классикалық антиквене дейін жазба немесе рәсімдік тіл ретінде қолданыла берді. Вавилония аморлық әулеттерден (б.з.д. 1900 шамасында) пайда болды, осы кезде Хаммураби (б.з.д. 1792–1750) Шумер және Аккадтың бұрынғы патшалықтарының аумақтарын біріктірді. "Аморлық кезең" деп аталатын алғашқы ғасырларда ең қуатты қала-мемлекеттер Исин мен Ларса болды, бірақ Шамши Адад I Ассур және Мари маңындағы солтүстік аймақтарды біріктіруге жақын болды. Осы аморлық әулеттердің бірі Бабыл қала-мемлекетінде құрылды, ол ақырында басқаларын басып алып, алғашқы Бабыл империясын құрды, бұл Ежелгі Бабыл кезеңі деп те аталады. Ассирия жоғарғы Месопотамиядағы аккад (шығыс семит) патшалығы болды, ол тарих бойы бірнеше рет аймақтық империяларды басқарды. Ол өзінің бастапқы астанасы, ежелгі Ассур (аккад тілінде Ашшураю) қаласының атымен аталды. Ассирия патшалығының ертедегі тарихы туралы көп мәлімет жоқ. Ассирия патшаларының тізімінде ең алғашқы патша Тудия деп көрсетілген. Ол Ебланың Ибрийдің замандасы болды, ол тізім бойынша б.з.д. 25-ші немесе 24-ші ғасырдың басында өмір сүрген. Бірінші нағыз қалалық Ассирия монархиясының негізін салу дәстүрлі түрде Ушпиаға, Исиннің Ишби Эра және Ларсаның Напланумның замандасына жатқызылады, б.з.д. 2030 жыл. Ассирия б.з.д. 19-шы мен 18-шы ғасырларда империя дәуірін бастан өткерді. Б.з.д. 14-шыдан 11-шы ғасырларға дейін Ассирия Орта Ассирия империясының құрылуымен қайтадан қуатты державаға айналды.
Sumer emerged as the civilization of Lower Mesopotamia out of the prehistoric Ubaid period (mid 6th millennium BC) in the Early Bronze Age (Uruk period). Classical Sumer ends with the rise of the Akkadian Empire in the 24th century BC. Following the Gutian period, the Ur III kingdom was once again able to unite large parts of southern and central Mesopotamia under a single ruler in the 21st century. It may have eventually disintegrated due to Amorite incursions. The Amorite dynasty of Isin persisted until c. 1600 BC, when southern Mesopotamia was united under Kassite Babylonian rule. The north of Mesopotamia had become the Akkadian speaking state of Assyria by the late 25th century BC. Along with the rest of Mesopotamia it was ruled by Akkadian kings from the late 24th to mid 22nd centuries BC, after which it once again became independent. Babylonia was a state in Lower Mesopotamia with Babylon as its capital. It was founded as an independent state by an Amorite king named Sumuabum in 1894 BC. Akkadian gradually replaced Sumerian as the spoken language of Mesopotamia somewhere around the turn of the 3rd and the 2nd millennium BC, but Sumerian continued to be used as a written or ceremonial language in Mesopotamia well into the period of classical antiquity. Babylonia emerged from the Amorite dynasties (c. 1900 BC) when Hammurabi (c. 1792–1750 BC), unified the territories of the former kingdoms of Sumer and Akkad. During the early centuries of what is called the "Amorite period", the most powerful city states were Isin and Larsa, although Shamshi Adad I came close to uniting the more northern regions around Assur and Mari. One of these Amorite dynasties was established in the city state of Babylon, which would ultimately take over the others and form the first Babylonian empire, during what is also called the Old Babylonian Period. Assyria was an Akkadian (East Semitic) kingdom in Upper Mesopotamia, that came to rule regional empires a number of times through history. It was named for its original capital, the ancient city of Assur (Akkadian Aššūrāyu). Of the early history of the kingdom of Assyria, little is positively known. In the Assyrian King List, the earliest king recorded was Tudiya. He was a contemporary of Ibrium of Ebla who appears to have lived in the late 25th or early 24th century BC, according to the king list. The foundation of the first true urbanised Assyrian monarchy was traditionally ascribed to Ushpia a contemporary of Ishbi Erra of Isin and Naplanum of Larsa. c. 2030 BC. Assyria had a period of empire from the 19th to 18th centuries BC. From the 14th to 11th centuries BC Assyria once more became a major power with the rise of the Middle Assyrian Empire.
Темір дәуірі
Неоассирия империясы (б.з.д. 911–609) – Темір дәуірінде Ежелгі Таяу Шығыста Вавилония, Мысыр, Урарту және Эламды басып озған үстем саяси күш болды. Осы кезеңде арамей тілі аккад тілімен бірге империяның ресми тілі ретінде қабылданды. Жаңа Вавилон империясы (б.з.д. 626–539) – Персияның жаулап алуына дейінгі Ежелгі Таяу Шығыстың тарихының соңғы кезеңін көрсетеді. Б.з.д. 627 жылы соңғы күшті Ассирия билеушісі Ашшурбанипал қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң, Ассирия империясы қатыгез азамат соғыстарының ортасына түсті. Вавилония б.з.д. 9 ғасырдың басында Леванттан Оңтүстік-Шығыс Вавилонияға көшіп келген халдей тайпасының мүшесі Набополассар басшылығымен көтеріліс жасады. Медтермен, парсылармен, скифтермен және киммерийліктермен одақтасып, олар б.з.д. 612 жылы Ниневия қаласын тонады, және империяның орталығы б.з.д. 18 ғасырдың ортасында Хаммураби қайтыс болғаннан бері алғаш рет Вавилонияға көшірілді. Осы кезеңде экономикалық жағдай мен ауыл шаруашылығы өндірісі жақсарды, сондай-ақ сәулеттік жобалар, өнер және ғылым гүлденді. Жаңа Вавилон дәуірі б.з.д. 539 жылы Набонид билікке келгенмен аяқталды. Шығыста парсылар күшейіп, ақырында Ұлы Кир Бабылды өз билігіне бағындырды.
The Neo Assyrian Empire (911–609 BC) was the dominant political force in the Ancient Near East during the Iron Age, eclipsing Babylonia, Egypt, Urartu and Elam. During this period, Aramaic was also made an official language of the empire, alongside the Akkadian language. The Neo Babylonian Empire (626–539 BC) marks the final period of the history of the Ancient Near East preceding Persian conquest. A year after the death of the last strong Assyrian ruler, Assurbanipal, in 627 BC, the Assyrian empire spiralled into a series of brutal civil wars. Babylonia rebelled under Nabopolassar, a member of the Chaldean tribe which had migrated from the Levant to south eastern Babylonia in the early 9th century BC. In alliance with the Medes, Persians, Scythians and Cimmerians, they sacked the city of Nineveh in 612 BC, and the seat of empire was transferred to Babylonia for the first time since the death of Hammurabi in the mid 18th century BC. This period witnessed a general improvement in economic life and agricultural production, and a great flourishing of architectural projects, the arts and science. The Neo Babylonian period ended with the reign of Nabonidus in 539 BC. To the east, the Persians had been growing in strength, and eventually Cyrus the Great established his dominion over Babylon.
Ахеменидтер мен Селевкидтер билігі
Месопотамияны б.з.д. 539 жылы Ұлы Кир бастаған Ахеменид парсылары жаулап алды және екі ғасыр бойы парсы үкімділігінде болды. Парсы империясы б.з.д. 331 жылы Македониялық Александрға тәуелді болып, Селевки империясының бір бөлігі ретінде грек үкімділігіне көшті. Тигр өзенінің жағасында Селеукияның, жаңа Селевки империясының астанасы құрылғаннан кейін Вавилон құлдырады. Селевки империясы өркендеген шағында батыста Эгей теңізінен шығыста Үндістанға дейін созылды. Грек салтын сақтай отырып, грек саяси элитасының үстемдігін қамтамасыз еткен эллинистік мәдениеттің маңызды орталығы болды, әсіресе қалалық аймақтарда. Грекиядан келген иммигранттар қалалардағы грек халқының үстем элитасын нығайтты. Империяның шығыс бөлігінің көп бөлігі б.з.д. 2-ші ғасырдың ортасында Парфиялық Митридат I басқарған парфиялықтар тарапынан жаулап алынды.
Mesopotamia was conquered by the Achaemenid Persians under Cyrus the Great in 539 BC, and remained under Persian rule for two centuries. The Persian Empire fell to Alexander of Macedon in 331 BC and came under Greek rule as part of the Seleucid Empire. Babylon declined after the founding of Seleucia on the Tigris, the new Seleucid Empire capital. The Seleucid Empire at the height of its power stretched from the Aegean in the west to India in the east. It was a major center of Hellenistic culture that maintained the preeminence of Greek customs where a Greek political elite dominated, mostly in the urban areas. The Greek population of the cities who formed the dominant elite were reinforced by immigration from Greece. Much of the eastern part of the empire was conquered by the Parthians under Mithridates I of Parthia in the mid 2nd century BC.
Парфян және римдік билік
Біздің заманымыздың 2-ші ғасырының басында император Траян бастаған римдіктер Парфияға басып кірді және Месопотамияны жаулап алып, оны императорлық провинцияға айналдырды. Траянның ізбасары Адриан бұл жерді көп ұзамай парфтарға қайтарды. Христиан діні біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Месопотамияға жетті, ал Рим Сириясы, әсіресе, Шығыс обряды христиан дінінің және сирия әдеби дәстүрінің орталығы болды. Мандеизмнің осы шақта пайда болғаны немесе мандеилердің Палестинадан паналау іздеп келгені де айтылады. Шумер-аккад діни дәстүрі осы кезеңде жойылды, сондай-ақ клинопись сауаттылығының соңғы іздері де жоғалып кетті, бірақ 4-ші ғасырға дейін Ашурдың туған қаласында Ашурдың ұлттық құдайына арналған ғибадатханалар сақталды. 602 жылға дейін парсы империясының шөлдегі шекарасын әл-Хирадағы араб лахмидтері күзетіп келді. Сол жылы шахіншах Хосров II Апарвиз (парсы خسرو پرويز) лахмид мемлекетін жойды және көшпелі шабуылдарға шекараны ашты. Солтүстік жағынан, батыс бөлігі Византия империясымен шектесетін. Шекара шамамен қазіргі Сирия-Ирак шекарасын бойлай өтіп, Нисибис (қазіргі Нусайбин) және византиялық Дара мен Амида (қазіргі Диярбакыр) арасынан Сасани шекаралық бекінісі ретінде солтүстікке қарай жалғасты.
At the beginning of the 2nd century AD, the Romans, led by emperor Trajan, invaded Parthia and conquered Mesopotamia, making it an imperial province. It was returned to the Parthians shortly after by Trajan's successor, Hadrian. Christianity reached Mesopotamia in the 1st century AD, and Roman Syria in particular became the center of Eastern Rite Christianity and the Syriac literary tradition. Mandeism is also believed to have either originated there around this time or entered as Mandaeans sought refuge from Palestine. Sumerian Akkadian religious tradition disappeared during this period, as did the last remnants of cuneiform literacy, although temples were still being dedicated to the Assyrian national god Ashur in his home city as late as the 4th century. Until 602, the desert frontier of the Persian Empire had been guarded by the Arab Lakhmid kings of Al Hirah. In that year, Shahanshah Khosrow II Aparviz (Persian خسرو پرويز) abolished the Lakhmid kingdom and laid the frontier open to nomad incursions. Farther north, the western quarter was bounded by the Byzantine Empire. The frontier more or less followed the modern Syria Iraq border and continued northward, passing between Nisibis (modern Nusaybin) as the Sassanian frontier fortress and Dara and Amida (modern Diyarbakır) held by the Byzantines.
Исламның жаулап алуы
Месопотамияда басқыншы араб тайпалары мен басып алған парсы әскерлері арасындағы алғашқы ұйымдастырылған қақтығыс 634 жылы болған секілді, онда арабтар Көпір шайқасында жеңіліске ұшырады. Әбу Убайд ат-Тақафи бастаған шамамен 5 мың мұсылман әскері парсылар тарапынан талқандалды. Одан кейін Халид ибн әл-Валидтің сәтті жорығы басталды, нәтижесінде бір жыл ішінде бүкіл Ирак арабтардың билігіне көшті, Парсы империясының астанасы Ктесифонды қоспағанда. 636 жылы Саид ибн Аби Уаккас басқарған үлкен араб мұсылман әскері әл-Қадисия шайқасында парсы әскерін жеңіп, Парсы астанасы Ктесифонды басып алды. 638 жылдың соңына қарай мұсылмандар Батыс Сасанид провинцияларының барлығын (қазіргі Иракты қоса алғанда) жаулап алды, ал соңғы Сасанид императоры Яздегерд III Орталық, содан кейін Солтүстік Парсыға қашып кетті, ол 651 жылы қаза тапты. Исламның кеңеюі – тарихтағы семиттердің ең ірі кеңеюі болып табылады. Осы жаңа келгендер елге таралып, қоныстанған жоқ; керісінше, олар екі жаңа гарнизон қаласын құрды: ежелгі Вавилонның жанындағы Аль-Куфа және оңтүстіктегі Басра, ал солтүстік аймақта негізінен ассириялықтар мен араб христиандары тұрды.
The first organized conflict between invading Arab tribes and occupying Persian forces in Mesopotamia seems to have been in 634, when the Arabs were defeated at the Battle of the Bridge. There was a force of some 5,000 Muslims under Abū `Ubayd ath Thaqafī, which was routed by the Persians. This was followed by Khalid ibn al Walid's successful campaign which saw all of Iraq come under Arab rule within a year, with the exception of the Persian Empire's capital, Ctesiphon. Around 636, a larger Arab Muslim force under Sa`d ibn Abī Waqqās defeated the main Persian army at the Battle of al Qādisiyyah and moved on to capture the Persian capital of Ctesiphon. By the end of 638, the Muslims had conquered all of the Western Sassanid provinces (including modern Iraq), and the last Sassanid Emperor, Yazdegerd III, had fled to central and then northern Persia, where he was killed in 651. The Islamic expansions constituted the largest of the Semitic expansions in history. These new arrivals did not disperse and settle throughout the country; instead they established two new garrison cities, at al Kūfah, near ancient Babylon, and at Basrah in the south, while the north remained largely Assyrian and Arab Christian in character.
Аббасид халифаты
Бағдад қаласы 8 ғасырда салынды және Аббасид халифатының астанасы болды. Бағдад көп ұзамай 8-9 ғасырлардағы "Ислам алтын ғасырының" бастапқы кезеңінде мұсылман әлемінің басты мәдени орталығына айналды. 9 ғасырда Аббасид халифаты құлдырау кезеңіне енді. 9 ғасырдың соңынан 11 ғасырдың басына дейінгі "Ирандық аралық кезең" деп аталатын уақытта, Ирактың (қазіргі аумағының) бір бөлігі Тахиридтер, Саффаридтер, Саманидтер, Буйидтер және Салларидтер сияқты бірнеше кішігірім ирандық әмірліктермен басқарылды. Сәлжұқ империясын құрған Туғрил 1055 жылы Бағдадты жаулап алды. Барлық билігінен айырылғанмен, Аббасид халифалары Бағдадта салтанатты әдет-ғұрыптарды сақтап, исламның исмаили және шия секталарына қарсы сүнни бағытының ортодоксалдығын қорғай отырып, діни мәселелерде әсерлі болды.
The city of Baghdad was built in the 8th century and became the capital of the Abbasid Caliphate. Baghdad soon became the primary cultural center of the Muslim world during the centuries of the incipient "Islamic Golden Age" of the 8th to 9th centuries. In the 9th century, the Abbasid Caliphate entered a period of decline. During the late 9th to early 11th centuries, a period known as the "Iranian Intermezzo", parts of (the modern territory of) Iraq were governed by a number of minor Iranian emirates, including the Tahirids, Saffarids, Samanids, Buyids and Sallarids. Tughril, the founder of the Seljuk Empire, captured Baghdad in 1055. In spite of having lost all governance, the Abbasid caliphs nevertheless maintained a highly ritualized court in Baghdad and remained influential in religious matters, maintaining the orthodoxy of their Sunni sect in opposition to the Ismaili and Shia sects of Islam.
Моңғол шапқыншылығы
ХІ ғасырдың соңында Ирак Хорезм әулетінің билігіне көшті. Түркінің діни билігі де, Аббасид халифаты да XIII ғасырдағы моңғол шапқыншылығымен аяқталды. 1221 жылға қарай Шыңғыс ханның басқаруымен моңғолдар Хорезмді жаулап алды, бірақ 1227 жылы Шыңғыс ханның қайтысы және одан кейінгі билік күресі Иракқа уақытша тыныс берді. 1251 жылдан бастап Мөңке хан Моңғол империясын қайта кеңейтуді бастады, ал халифа әл-Мустасим моңғолдарға бағынудан бас тартқанда, Бағдад Хулагу хан тарапынан 1258 жылы қоршалып алынып, басып алынды. Аббасид халифатының құлауымен Хулагудың Сирияға жолы ашылды және ол аймақтағы басқа мұсылман биліктеріне қарсы әрекет етті.
In the later 11th century, Iraq fell under the rule of the Khwarazmian dynasty. Both Turkic secular rule and Abbasid caliphate came to an end with the Mongol invasions of the 13th century. The Mongols under Genghis Khan had conquered Khwarezmia by 1221, but Iraq proper gained a respite due to the death of Genghis Khan in 1227 and the subsequent power struggles. Möngke Khan from 1251 began a renewed expansion of the Mongol Empire, and when caliph al Mustasim refused to submit to the Mongols, Baghdad was besieged and captured by Hulagu Khan in 1258. With the destruction of the Abbasid Caliphate, Hulagu had an open route to Syria and moved against the other Muslim powers in the region.
Түрік-монғол билігі
Осылайша Ирак Ильханаттың оңтүстік-батыс шетіндегі провинцияға айналды, ал Бағдад ешқашан бұрынғы маңыздылығын қайта иеленбеді. Жалаирлер – 1330 жылдары Илханат ыдырағаннан кейін Ирак пен Батыс Парсыны билеген моңғол Жалаир әулеті. Жалаирд сұлтандығы шамамен елу жыл бойы сақталды, бірақ Тамерланның жаулап алулары және "Қара қойлы түркілер" немесе Қара Қоюнлы түрікмендерінің көтерілістері салдарынан тоқырады. Тамерланның 1405 жылы қайтыс болғаннан кейін Оңтүстік Ирак және Хузистан аймақтарында сұлтандықты қайта құруға қысқа ғана әрекет жасалды. Жалаирлер 1432 жылы Қара Қоюнлылармен жойылды.
Iraq now became a province on the southwestern fringes of the Ilkhanate and Baghdad would never regain its former importance. The Jalayirids were a Mongol Jalayir dynasty which ruled over Iraq and western Persia after the breakup of the Ilkhanate in the 1330s. The Jalayirid sultanate lasted about fifty years, until disrupted by Tamerlane's conquests and the revolts of the "Black Sheep Turks" or Qara Qoyunlu Turkmen. After Tamerlane's death in 1405, there was a brief attempt to re establish the sultanate in southern Iraq and Khuzistan. The Jalayirids were finally eliminated by Kara Koyunlu in 1432.
Британдық Месопотамия мандаты
Осман империясының Ирак үкімдігі Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін жалғасты, сол кезде Осман империясы Германия мен Орталық державалар тарапына шықты. Орталық державаларға қарсы Месопотамия науқанында британдық әскерлер елге басып кірді және Кут қамалында (1915–16 жж.) түрік армиясынан жеңіліске ұшырады. Дегенмен, британдықтар Месопотамия науқанында 1917 жылдың наурыз айында Бағдатты басып алып, жеңіске жетті. Соғыс кезінде британдықтар Осман империясына қарсы ассириялық, армян және араб тайпаларының көмегіне жүгінді, ал олар өз кезегінде күрдтерді одақтас ретінде пайдаланды. Соғыстан кейін Осман империясы бөлініп, Ұлттар Лигасының мандатымен Месопотамиядағы Британдық мандаты құрылды. Ұлыбритания Иракқа Хашимит монархиясын орнатып, елдің әртүрлі этникалық және діни топтарының, әсіресе солтүстіктегі күрдтер мен христиан ассириялықтарының саясатын ескермей, Ирактың аумақтық шекараларын белгіледі. Британдық оккупация кезінде күрдтер тәуелсіздік үшін күресті, ал британдықтар осы көтерілістерді басуға ассириялық жасақтарын (левилерді) пайдаланды. Осы кезде Иракта олигархиялық үкімет орнады. Ирак монархы Фейсал I 1921 жылғы 23 тамыздағы плебисцит арқылы заңды деп танылып, патша жарияланды, сонымен бірге елдің ресми атауы Месопотамиядан Иракқа өзгертілді. 1932 жылы британдық мандат ресми түрде аяқталғанда тәуелсіздікке қол жеткізілді.
Ottoman rule over Iraq lasted until World War I, when the Ottomans sided with Germany and the Central Powers. In the Mesopotamian campaign against the Central Powers, British forces invaded the country and suffered a defeat at the hands of the Turkish army during the Siege of Kut (1915–16). However the British finally won in the Mesopotamian Campaign with the capture of Baghdad in March 1917. During the war the British employed the help of a number of Assyrian, Armenian and Arab tribes against the Ottomans, who in turn employed the Kurds as allies. After the war the Ottoman Empire was divided up, and the British Mandate of Mesopotamia was established by League of Nations mandate. Britain imposed a Hāshimite monarchy on Iraq and defined the territorial limits of Iraq without taking into account the politics of the different ethnic and religious groups in the country, in particular those of the Kurds and the Christian Assyrians to the north. During the British occupation, the Kurds fought for independence, and the British employed Assyrian Levies to help quell these insurrections. Iraq also became an oligarchy government at this time. Although the monarch Faisal I of Iraq was legitimized and proclaimed King by a plebiscite on 23 August 1921, simultaneously changing the official name of the country from Mesopotamia to Iraq, independence was achieved in 1932, when the British Mandate officially ended.
Тәуелсіз Ирак Корольдігі
Араб сунниттерінің Иракта үстемдік құруынан кейін ассириялықтардың, езидтердің және шииттердің наразылықтары болды, олардың барлығы қатыгездікпен басылды. 1936 жылы Ирак Корольдігінде алғашқы әскери төңкеріс орын алды, өйткені Бакр Сидқи премьер-министрдің міндетін атқарушыны өзінің жақтасымен алмастырды. Саяси тұрақсыздық кезеңінде бірнеше төңкеріс болды, олар 1941 жылы шыңына жетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1941 жылы Ирак регенті Абдул-Иланың үкіметі Рашид Әли бастаған «Алтын алаң» офицерлерімен құлатылды. Ұзаққа соқпаған, нацистік көзқарасты қолдайтын Ирак үкіметі 1941 жылдың мамырында одақтас күштермен (жергілікті ассириялықтар мен күрдтердің көмегімен) Англия-Ирак соғысында жеңілді. Кейін Ирак Вишилік Францияның Сирия мандатына шабуыл жасау үшін және Иранға ағылшын-советтік басқыншылығын қолдау үшін одақтастардың базасы ретінде пайдаланылды. 1945 жылы Ирак Біріккен Ұлттар Ұйымына қосылып, Араб Лигасының құрылтайшы мүшесі болды. Сонымен қатар, күрд көшбасшысы Мұстафа Барзани Бағдадтағы орталық үкіметке қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін Барзани және оның жақтастары Кеңес Одағына қашып кетті. 1948 жылы Бағдадта коммунистердің ішінара қолдауымен, үкіметтің Ұлыбританиямен жасаған келісіміне қарсы талаптармен «Аль-Ватба» көтерілісі деп аталатын кең ауқымды наразылықтар болды. Наразылықтар көктемге дейін жалғасты, бірақ мамыр айында, Ирак басқа Араб Лигасының мүшелерімен бірге 1948 жылғы Араб-Израиль соғысына қатысқанда, әскери жағдай енгізілді және тоқтатылды. 1958 жылдың ақпан айында Иорданияның Хусейн патшасы мен Абд әл-Илах жақында құрылған Египет-Сирия одағына қарсы тұру үшін Хашимит монархияларының одағын құруды ұсынды. Премьер-министр Нури әс-Саид Кувейтті ұсынылған Араб Хашимит одағының құрамына қосуды қалады. Кувейт билеушісі шейх Абд Аллах әс-Салим Кувейттің болашағын талқылау үшін Бағдадқа шақырылды. Бұл саясат Ирак үкіметін Кувейтке тәуелсіздік беруге қарсы болған Ұлыбританиямен тікелей қақтығысқа түсірді. Сол кезде монархия толығымен оқшауланған күйде болды. Нури әс-Саид өсіп келе жатқан наразылықты тек одан да күшті саяси репрессияға жүгіну арқылы баса алды.
Establishment of Arab Sunni domination in Iraq was followed by Assyrian, Yazidi and Shi'a unrests, which were all brutally suppressed. In 1936, the first military coup took place in the Kingdom of Iraq, as Bakr Sidqi succeeded in replacing the acting Prime Minister with his associate. Multiple coups followed in a period of political instability, peaking in 1941. During World War II, Iraqi regime of Regent 'Abd al Ilah was overthrown in 1941 by the Golden Square officers, headed by Rashid Ali. The short lived pro Nazi government of Iraq was defeated in May 1941 by the allied forces (with local Assyrian and Kurdish help) in the Anglo Iraqi War. Iraq was later used as a base for allied attacks on Vichy French held Mandate of Syria and support for the Anglo Soviet invasion of Iran. In 1945, Iraq joined the United Nations and became a founding member of the Arab League. At the same time, the Kurdish leader Mustafa Barzani led a rebellion against the central government in Baghdad. After the failure of the uprising, Barzani and his followers fled to the Soviet Union. In 1948, massive violent protests known as the Al Wathbah uprising broke out across Baghdad with partial communist support, having demands against the government's treaty with Britain. Protests continued into spring and were interrupted in May when martial law was enforced as Iraq entered the failed 1948 Arab–Israeli War along with other Arab League members. In February 1958, King Hussein of Jordan and `Abd al Ilāh proposed a union of Hāshimite monarchies to counter the recently formed Egyptian Syrian union. The prime minister Nuri as Said wanted Kuwait to be part of the proposed Arab Hāshimite Union. Shaykh `Abd Allāh as Salīm, the ruler of Kuwait, was invited to Baghdad to discuss Kuwait's future. This policy brought the government of Iraq into direct conflict with Britain, which did not want to grant independence to Kuwait. At that point, the monarchy found itself completely isolated. Nuri as Said was able to contain the rising discontent only by resorting to even greater political oppression.
Ирак Республикасы
Мысырдың Гамал Абдель Насерінен шабыт алған 19-бригаданың 3-дивизиясының офицерлері, "Төрт отаршыл" деп аталатын, бригадир Абд әл-Карим Касим ("әз-За`им", "жетекші" деп аталған) және полковник Абдул Салам Ариф басшылығымен 1958 жылдың 14 шілдесінде Хашимит монархиясын құлатты. Жаңа үкімет Иракты республика деп жариялады және Иорданиямен одақ құру идеясын қабылдамады. Бағдад келісіміндегі Ирактың қатысуы тоқтатылды. Абдул Карим Касим Ирактағы азаматтық ұлтшылдықты қолдады, ол ирактықтардың бір ұлт екендігіне сендіретін және Месопотамия арабтары, күрдтер, түрікмендер, ассириялықтар, халдейлер, езидтер, мандеялықтар, ярсандар және басқалар сияқты түрлі этно-діни топтардың мәдени бірлігін нығайтатын идеология болды. Касимнің ұлтшылдық көзқарасы ежелгі Месопотамиядан, оның Шумер, Аккад, Вавилон және Ассирия цивилизацияларынан туындаған ирактықтардың ұлттық санасын дамытуды қамтиды. 1961 жылы Кувейт Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды, ал Ирак Кувейт үстінен егемендік құқығын жариялады. Бұдан кейін тұрақсыздық кезеңі басталды. Сол жылы, Касимнің үш жыл бұрын Иракқа оралуға шақырған Мұстафа Барзани, ирак үкімет күштерімен қақтығысып, солтүстікте күрдтік билікті орнатуға кірісті, бұл Бірінші ирак-күрд соғысының бастауы болды.
Inspired by Gamal Abdel Nasser of Egypt, officers from the Nineteenth Brigade, 3rd Division known as "The Four Colonials", under the leadership of Brigadier Abd al Karīm Qāsim (known as "az Za`īm", 'the leader') and Colonel Abdul Salam Arif overthrew the Hashemite monarchy on July 14, 1958. The new government proclaimed Iraq to be a republic and rejected the idea of a union with Jordan. Iraq's activity in the Baghdad Pact ceased. Abd al Karim Qasim promoted a civic nationalism in Iraq which asserts the belief that Iraqis are a nation and promotes the cultural unity of Iraqis of different ethnoreligious groups such as Mesopotamian Arabs, Kurds, Turkmens, Assyrians, Chaldeans, Yazidis, Mandeans, Yarsans, and others. Qasim's vision of nationalism involved the recognition of an Iraqi identity stemming from ancient Mesopotamia including its civilizations of Sumer, Akkad, Babylonia and Assyria. In 1961, Kuwait gained independence from Britain and Iraq claimed sovereignty over Kuwait. A period of considerable instability followed. The same year, Mustafa Barzani, who had been invited to return to Iraq by Qasim three years earlier, began engaging Iraqi government forces and establishing Kurdish control in the north in what was the beginning of the First Kurdish Iraqi War.
Баасшы Ирак
Қасым 1963 жылғы ақпанда генерал Ахмет Хасан әл-Бакр (премьер-министр) және полковник Абдул Салам Ариф (президент) басшылығымен Баас партиясы билікті басып алғанда қаза тапты. 1963 жылғы маусымда Сирия да Баас үкіметінің ықпалына көшті. Ол Ирактың күрдтерге қарсы әскери науқанына ұшақтар, бронетранспорттық құралдар және 6000 сарбаздық әскермен қатысты. Бірнеше айдан кейін Абд Салам Мұхаммед Ариф Баас үкіметіне қарсы сәтті төңкеріс жасады. Ариф 1964 жылғы ақпанда атысты тоқтату туралы жариялады, бұл бір жағынан күрд қалалық радикалдары мен екінші жағынан Барзани басқаратын Пешмерга (еркіндік күрескерлері) күштері арасында жарылысқа себеп болды. 1966 жылғы 13 сәуірде президент Абдул Салам Ариф тікұшақ апатында қаза тапты, оның орнын ағасы генерал Абдул Рахман Ариф басты. Осы күтпеген қайтыстан кейін Ирак үкіметі күрдтерді жеңу үшін соңғы әрекет жасады. Бұл науқан 1966 жылғы мамырда Барзани әскерінің Равандуз маңындағы Хандрин тауы шайқасында Ирак армиясын толық жеңіске ұшыратқанда сәтсіз аяқталды. 1967 жылғы Алты күндік соғыстан кейін Баас партиясы 1968 жылы билікті қайтаруға жеткілікті күшті екенін сезінді. Ахмед Хасан әл-Бакр президент және Революциялық командалық кеңесінің (РКК) төрағасы болды. Баас үкіметі күрд көтерілісін тоқтату науқанын бастады, ол 1969 жылы тоқтап қалды. Бұл Бағдадтағы ішкі билік күресіне және Иранмен қарым-қатынастың нашарлауына байланысты болуы мүмкін. Сонымен қатар, Кеңес Одағы ирактықтарды Барзанимен келісімге келуге мәжбүрледі. Соғыс 100 000-нан астам адамның қаза болуымен аяқталды, күрд көтерісшілері де, Ирак үкіметі де аз ғана жетістіктерге қол жеткізді. Бірінші күрд-ирак соғысынан кейін 1970 жылғы наурызда бейбітшілік жоспары жарияланды, ол күрдтерге кең ауқымды автономияны қамтамасыз етті. Жоспар күрдтерге мемлекеттік органдарда өкілдік беруді де көздеді, ол төрт жыл ішінде іске асырылатын болды. Осыған қарамастан, Ирак үкіметі сол кезеңде мұнайға бай Киркук және Ханакин аймақтарында арабтандыру бағдарламасын бастады. Келесі жылдары Бағдад үкіметі ішкі дағдарыстарды жеңіп, 1972 жылғы сәуірде Кеңес Одағымен достық шартын жасасты және араб әлеміндегі оқшаулануын аяқтады. Керісінше, күрдтер Иранның әскери қолдауына тәуелді болып қалды және өз күштерін нығайтуға көп нәрсе жасай алмады. 1974 жылға қарай солтүстіктегі жағдай қайтадан екінші күрд-ирак соғысына ұласты, ол 1975 жылға дейін жалғасты.
Qāsim was assassinated in February 1963, when the Ba'ath Party took power under the leadership of General Ahmed Hassan al Bakr (prime minister) and Colonel Abdul Salam Arif (president). In June 1963, Syria, which by then had also fallen under Ba'athist rule, took part in the Iraqi military campaign against the Kurds by providing aircraft, armoured vehicles and a force of 6,000 soldiers. Several months later, `Abd as Salam Muhammad `Arif led a successful coup against the Ba'ath government. Arif declared a ceasefire in February 1964 which provoked a split among Kurdish urban radicals on one hand and Peshmerga (Freedom fighters) forces led by Barzani on the other. On April 13, 1966, President Abdul Salam Arif died in a helicopter crash and was succeeded by his brother, General Abdul Rahman Arif. Following this unexpected death, the Iraqi government launched a last ditch effort to defeat the Kurds. This campaign failed in May 1966, when Barzani forces thoroughly defeated the Iraqi Army at the Battle of Mount Handrin, near Rawanduz. Following the Six Day War of 1967, the Ba'ath Party felt strong enough to retake power in 1968. Ahmed Hassan al Bakr became president and chairman of the Revolutionary Command Council (RCC). The Ba'ath government started a campaign to end the Kurdish insurrection, which stalled in 1969. This can be partly attributed to the internal power struggle in Baghdad and also tensions with Iran. Moreover, the Soviet Union pressured the Iraqis to come to terms with Barzani. The war ended with more than 100,000 mortal casualties, with little achievements to both Kurdish rebels and the Iraqi government. In the aftermath of the First Kurdish Iraqi War, a peace plan was announced in March 1970 and provided for broader Kurdish autonomy. The plan also gave Kurds representation in government bodies, to be implemented in four years. Despite this, the Iraqi government embarked on an Arabization program in the oil rich regions of Kirkuk and Khanaqin in the same period. In the following years, Baghdad government overcame its internal divisions and concluded a treaty of friendship with the Soviet Union in April 1972 and ended its isolation within the Arab world. On the other hand, Kurds remained dependent on the Iranian military support and could do little to strengthen their forces. By 1974 the situation in the north escalated again into the Second Kurdish Iraqi War, to last until 1975.
2003 жылғы АҚШ-тың шабуылдауы
2001 жылы Нью-Йорк пен Вашингтонға жасалған террористік шабуылдар Сауд Арабиясының миллионері Усама бен Ладен құрған топпен байланысты болғаннан кейін, АҚШ-тың сыртқы саясаты Ирактағы Баас үкіметін құлатуға шақыруды бастады. Вашингтондағы неоконсервативті саясаттану орталықтары бірнеше жыл бойы Бағдадтағы билік режимін өзгертуді қадағалап келді. 1998 жылдың 14 тамызында президент Клинтон 105–235 нөміріндегі заңға қол қойды, онда «Ирак үкіметі халықаралық міндеттемелерін өтеусіз және қабылдауға келмейтіндей бұзып отыр» деп жарияланды. Ол президентті «АҚШ Конституциясы мен тиісті заңдарына сәйкес Иракты халықаралық міндеттемелеріне ортақтастыру үшін қажетті шаралар қабылдауға» шақырды. Бірнеше айдан кейін Конгресс 1998 жылдың 31 қазанында «Иракты азат ету туралы» заңды қабылдады. Бұл заңда «АҚШ-тың Саддам Хусейн басқаратын режимді Ирактан биліктен ығыстыруға және оның орнына демократиялық үкімет құруға қолдау көрсетуі тиіс» делінген. 1998 жылы АҚШ Өкілдер палатасы 360–38, ал АҚШ Сенаты 99–0 дауыспен мақұлдады. АҚШ Біріккен Ұлттар Ұйымын Иракқа қарсы әскери шаралар қабылдауға шақырды. АҚШ президенті Джордж Буш Саддамның БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 16 қаулысын бірнеше рет бұзғанын мәлімдеді. Ирак үкіметі Буштың бұл мәлімдемесін жоққа шығарды. Швециялық дипломат Ханс Бликс басқаратын БҰҰ инспекторлары тобы елге кіргізілді. Олардың соңғы есебінде Ирактың «жаппай қырып-жою қаруларын» өндіруге қабілеттілігі 1992 жылы ел БҰҰ күштерімен жасалған келісімге сәйкес қалған қару-жарағының көп бөлігін жойғаннан бері айтарлықтай өзгермегені, бірақ Саддамның әлі де жаппай қырып-жою қарулары болуы мүмкін екенін толығымен жоққа шығарған жоқ. АҚШ пен Ұлыбритания Ирактың жаппай қырып-жою қаруларын жасырып отырғанын айыптап, топтың мәселені одан әрі зерттеу үшін уақыт сұрауына қарсы шықты. 2002 жылдың 8 қарашасында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі бірауыздан 1441 қаулысын қабылдады, ол Иракқа «бұрынғы БҰҰ қаулыларында белгіленген қарусыздану міндеттемелерін орындауға соңғы мүмкіндік берді» және міндеттемелер орындалмаған жағдайда «ауыр салдарларға» ұшырауы мүмкін екенін ескертті. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі Иракқа қарсы күш қолдануға рұқсат беретін қаулы қабылдаған жоқ. 2003 жылдың наурыз айында АҚШ пен Ұлыбритания басқа елдердің әскери көмегімен Иракқа басып кірді. АҚШ-тың Иракты басып алу кезеңіндегі келесі жылдары Ирак 2006 жылдан 2008 жылға дейін азаматтық соғысқа ұшырады, 2011 жылы жағдай нашарлап, 2014 жылы ИМИЛ (ДАИШ) тобының елдегі жеңістерінен кейін жаңа соғысқа ұласты. 2015 жылға қарай Ирак іс жүзінде үш бөлікке бөлінді: орталық және оңтүстік бөліктері үкімет бақылауында болды, солтүстік-батысы Күрдістан өңірлік үкіметінің билігінде, ал батыс бөлігі – Ислам мемлекетінің (ДАИШ) бақылауында. ИМ (ДАИШ) 2017 жылы Ирактан қуылды, бірақ Сириямен ұзын шекарасы болғандықтан, елдің солтүстік-батыс аймақтарындағы ауылдық жерлерде олардың аз қарқындылықтағы көтерілісі жалғасуда.
After the terrorist attacks on New York and Washington in the United States in 2001 were linked to the group formed by the multi millionaire Saudi Osama bin Laden, American foreign policy began to call for the removal of the Ba'ath government in Iraq. Neoconservative think tanks in Washington had for years been urging regime change in Baghdad. On August 14, 1998, President Clinton signed Public Law 105–235, which declared that ‘‘the Government of Iraq is in material and unacceptable breach of its international obligations.’’ It urged the President ‘‘to take appropriate action, in accordance with the Constitution and relevant laws of the United States, to bring Iraq into compliance with its international obligations.’’ Several months later, Congress enacted the Iraq Liberation Act of 1998 on October 31, 1998. This law stated that it "should be the policy of the United States to support efforts to remove the regime headed by Saddam Hussein from power in Iraq and to promote the emergence of a democratic government to replace that regime." It was passed 360 38 by the United States House of Representatives and 99–0 by the United States Senate in 1998. The US urged the United Nations to take military action against Iraq. American president George W. Bush stated that Saddām had repeatedly violated 16 UN Security Council resolutions. The Iraqi government rejected Bush's assertions. A team of U. N. inspectors, led by Swedish diplomat Hans Blix was admitted, into the country; their final report stated that Iraqis capability in producing "weapons of mass destruction" was not significantly different from 1992 when the country dismantled the bulk of their remaining arsenals under terms of the ceasefire agreement with U. N. forces, but did not completely rule out the possibility that Saddam still had weapons of mass destruction. The United States and the United Kingdom charged that Iraq was hiding WMD and opposed the team's requests for more time to further investigate the matter. Resolution 1441 was passed unanimously by the UN Security Council on November 8, 2002, offering Iraq "a final opportunity to comply with its disarmament obligations" that had been set out in several previous UN resolutions, threatening "serious consequences" if the obligations were not fulfilled. The UN Security Council did not issue a resolution authorizing the use of force against Iraq. In March 2003, the United States and the United Kingdom, with military aid from other nations, invaded Iraq. Over the following years in the U. S. occupation of Iraq, Iraq disintegrated into a civil war from 2006 to 2008, and the situation deteriorated in 2011 which later escalated into a renewed war following ISIL gains in the country in 2014. By 2015, Iraq was effectively divided, the central and southern part being controlled by the government, the northwest by the Kurdistan Regional Government and the western part by the Islamic State. IS was expelled from Iraq in 2017, but a low intensity ISIL insurgency continues mostly in the rural parts of northern western parts of the country, due to Iraq's long border with Syria.
Жұмыс түрі (200311)
2003 жылы американдық және британдық әскерлер басып кіргеннен кейін Иракты АҚШ басқаратын коалициялық күштер басып алды. 2003 жылдың 23 мамырында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі Иракқа қатысты барлық экономикалық санкцияларды жою туралы резолюцияны бірауыздан бекітті. Ел үш соғыс пен он жылдық санкциялардан кейін қайта құруға күш салып жатқанда, өсіп келе жатқан ирактық көтерілісшілер мен оккупациялық күштер арасындағы зорлық-зомбылық күшейді. Сәуір айында із-түссіз кеткен Саддам Хусейн 2003 жылдың 13 желтоқсанында Салахаддин провинциясының әд-Даур қаласында қолға түсті. Джей Гарнер үш орынбасармен бірге уақытша азаматтық әкімші болып тағайындалды, олардың ішінде Тим Кросс та болды. 2003 жылдың мамырында Гарнердің орнын Пол Бремер, ал 2004 жылдың 19 сәуірінде Джон Негропонте басты. Негропонте – АҚШ-тың соңғы уақытша әкімшісі болды және 2005 жылы Иракты тастап кетті. 2005 жылдың қаңтарында парламент сайлауы өтті, одан кейін конституция жобасы жасалып, бекітілді және 2005 жылдың желтоқсанында тағы бір парламент сайлауы болды. 2003 жылғы басып кіруден кейін көп ұзамай терроризм Ирак халқына қауіп тудырды. Елде Әбу Мусаб әл-Зарқауи басқарып келген бірнеше террористік топтар пайда болды. Әл-Зарқауи – Иорданиялық исламист-экстремист, Ауғанстанда жауынгерлерді даярлайтын лагерь басқарған. Ол Иракқа келгеннен кейін, Ирак соғысы кезінде болған бірнеше жарылыс, бас кесу және шабуылдарға жауапты болғандықтан танымал болды. Әл-Зарқауи 2006 жылдың 7 маусымында қаза тапты. Көптеген шетелдік жауынгерлер мен бұрынғы Баас партиясының шенеуніктері де көтерілісшілерге қосылды, олардың басты мақсаты – американдық күштерге және олармен ынтымақтасқан ирактықтарға шабуыл жасау болды. Бағдаттың солтүстігінде орналасқан, көбінесе сунниттер тұратын Суннит үшбұрышы көтерілісшілердің ең қауіпті аймағы еді. 2006 жылдың соңына қарай көтерілісшілер жасаған зорлық-зомбылық туралы хабарлар көбейе бастады. Ирактағы Әл-Қаиданы қоса алғандағы суннит джихадистері шиит азаматтарына шабуылдарын жалғастырды, әсіресе 2006 жылдың 23 ақпанында Самаррадағы әл-Аскари мешітіне жасалған шабуыл, ол шиит исламының ең қасиетті орындарының бірі болып саналады. Бұл оқиға Ирактағы сунниттер мен шииттер арасында азаматтық соғысқа әкеп соқты. Шабуылды талдау нәтижесінде Мұджахидтер кеңесі мен Ирактағы Әл-Қаида жауапты екені және олардың мақсаты шиит халқын ашуландырып, зорлық-зомбылықты күшейту болғаны анықталды. 2006 жылдың қазан айының ортасында Мұджахидтер кеңесі таратылғаны және оның орнына «Ирак Ислам мемлекеті» құрылғаны туралы мәлімдеме жасалды. Бұл ұйым АҚШ пен Ирак билігінің суннит көтерілісшілерін өз жағына тартуға жасаған әрекеттеріне қарсы тұру үшін құрылды. Шиит жасақтары, олардың кейбіреулері Ирак үкіметімен байланысты болды, суннит азшылықтарына қарсы жазалау шараларын қолданды. Осылайша, суннит көтерілісшілерінің шабуылдарынан кейін шиит жасақтарының жазалау шаралары, көбінесе шиит өлім отрядтары түрінде, сунниттерді іздеп тауып өлтірумен байланысты зорлық-зомбылық циклы пайда болды. 2007 және 2008 жылдары АҚШ әскерлерінің санын арттыру нәтижесінде Ирактағы зорлық-зомбылық азайды. АҚШ 2011 жылы негізгі әскери қатысуын тоқтатты, бірақ бұл жағдай соғыстың қайтадан жандануына әкеп соқты.
In 2003, after the American and British invasion, Iraq was occupied by U. S. led Coalition forces. On May 23, 2003, the UN Security Council unanimously approved a resolution lifting all economic sanctions against Iraq. As the country struggled to rebuild after three wars and a decade of sanctions, it was plagued by violence between a growing Iraqi insurgency and occupation forces. Saddam Hussein, who vanished in April, was captured on December 13, 2003 in ad Dawr, Saladin Governorate. Jay Garner was appointed Interim Civil Administrator with three deputies, including Tim Cross. Garner was replaced in May 2003 by Paul Bremer, who was himself replaced by John Negroponte on April 19, 2004. Negroponte was the last US interim administrator and left Iraq in 2005. A parliamentary election was held in January 2005, followed by the drafting and ratification of a constitution and a further parliamentary election in December 2005. Terrorism emerged as a threat to Iraq's people not long after the invasion of 2003. Al Qaeda now had a presence in the country, in the form of several terrorist groups formerly led by Abu Musab Al Zarqawi. Al Zarqawi was a Jordanian militant Islamist who ran a militant training camp in Afghanistan. He became known after going to Iraq and being responsible for a series of bombings, beheadings and attacks during the Iraq war. Al Zarqawi was killed on June 7, 2006. Many foreign fighters and former Ba'ath Party officials also joined the insurgency, which was mainly aimed at attacking American forces and Iraqis who worked with them. The most dangerous insurgent area was the Sunni Triangle, a mostly Sunni Muslim area just north of Baghdad. Reported acts of violence conducted by an uneasy tapestry of insurgents steadily increased by the end of 2006. Sunni jihadist forces including Al Qaeda in Iraq continued to target Shia civilians, notably in the 23 February 2006 attack on the Al Askari Mosque in Samarra, one of Shi'ite Islam's holiest sites leading to a civil war between Sunni and Shia militants in Iraq. Analysis of the attack suggested that the Mujahideen Shura Council and Al Qaeda in Iraq were responsible, and that the motivation was to provoke further violence by outraging the Shia population. In mid October 2006, a statement was released stating that the Mujahideen Shura Council had been disbanded and was replaced by the "Islamic State of Iraq". It was formed to resist efforts by the U. S. and Iraqi authorities to win over Sunni supporters of the insurgency. Shia militias, some of whom were associated with elements in the Iraq government, reacted with reprisal acts against the Sunni minority. A cycle of violence thus ensued whereby Sunni insurgent attacks were followed reprisals by Shiite militias, often in the form of Shi'ite death squads that sought out and killed Sunnis. Following a surge in U. S. troops in 2007 and 2008, violence in Iraq began to decrease. The U. S. ended their main military presence in 2011, however, resulting in renewed escalation into war.
Көтеріліс және соғыс (2011-2017 жж.)
2011 жылы АҚШ әскерлерінің Ирактан кетуі жаңадан көтеріліске және Сириядағы азамат соғысының Иракқа таралуына әкеп соқты. 2013 жылға қарай көтеріліс қайтадан соғысқа ұласты, Ирактың орталық үкіметіне түрлі топтар, бастысы радикалды суннит күштері қарсы шықты. 2013-14 жылдары Ирак және Леванттың Ислам мемлекеті (ИМ) Иракқа шабуыл жасап, Әл-Анбар провинциясының көп бөлігін, оның ішінде Фаллужа, Әл-Каим, Әбу Грейб және (2015 жылдың мамырында) Рамади қалаларын басып алды, нәтижесінде Анбардың 90% олардың бақылауында болды. 2014 жылдың маусымында көтерілісшілер Тикрит, Мосул және Ниневия провинциясының көп бөлігін, сондай-ақ Салахуддин, Киркук және Дияла провинцияларының бір бөлігін басып алды. ИМ 2014 жылдың тамызындағы шабуыл кезінде Синджар және басқа да бірнеше қалаларды жаулап алды, бірақ 2014 жылдың желтоқсанында Күрд Пешмергасы мен YPG күштерінің Синджардағы контршабуылымен тоқтатылды. Соғыс 2017 жылдың желтоқсанында үкіметтің жеңісімен аяқталды. 2016 жылдың 30 сәуірінде мыңдаған наразылар Бағдадтың Жасыл аймағына кіріп, Ирак парламентінің ғимаратын басып алды. Бұл Ирак парламентінің жаңа министрлерді бекітпеуінен кейін болды. Наразылардың арасында шиит дін қызметкері Муктада әс-Садрдың қолдаушылары да болды. Ирак қауіпсіздік күштері болғанына қарамастан, олар наразылардың парламент ғимаратына кіруіне кедергі келтірмеді.
The departure of US troops from Iraq in 2011 triggered a renewed insurgency and by a spillover of the Syrian civil war into Iraq. By 2013, the insurgency escalated into a state renewed war, the central government of Iraq being opposed by various factions, primarily radical Sunni forces. The Islamic State of Iraq and the Levant invaded Iraq in 2013–14 and seized the majority of Al Anbar Governorate, including the cities of Fallujah, Al Qaim, Abu Ghraib and (in May 2015) Ramadi, leaving them in control of 90% of Anbar. Tikrit, Mosul and most of the Nineveh province, along with parts of Salahuddin, Kirkuk and Diyala provinces, were seized by insurgent forces in the June 2014 offensive. ISIL also captured Sinjar and a number of other towns in the August 2014 offensive, but were halted by the Sinjar offensive launched in December 2014 by Kurdish Peshmerga and YPG forces. The war ended with a government victory in December 2017. On 30 April 2016, thousands of protesters entered the Green Zone in Baghdad and occupied the Iraqi parliament building. This happened after the Iraqi parliament did not approve new government ministers. The protesters included supporters of Shia cleric Muqtada Al Sadr. Although Iraqi security forces were present, they did not attempt to stop the protesters from entering the parliament building.
ИМИЛ-дің қақтығысы мен наразылықтарының жалғасуы (2017 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
2018 жылы Ирактағы зорлық-зомбылық соңғы он жылдағы ең төмен деңгейге түсті. Экономикалық жағдайдың нашарлауы және мемлекеттік жемқорлыққа қарсы наразылықтар 2018 жылдың шілдесінде Бағдад және басқа да ірі ирак қалаларында, негізінен орталық және оңтүстік провинцияларда басталды. 2019 жылдың қазан айында болған жалпыұлттық наразылықтарда кем дегенде 93 адам, оның ішінде полицейлер қаза тапты. 2021 жылдың қарашасында Ирак премьер-министрі Мұстафа әл-Қадимиге жасалған қастандық әрекеті сәтсіз аяқталды. 2021 жылғы парламент сайлауында дін ғалымы Мұқтада әл-Садрдың Садристік қозғалысы ең көп дауыс жинады. Үкіметтік дағдарыс 2022 жылы Ирактағы саяси дағдарысқа әкеп соқты. 2022 жылдың қазан айында Абдул Латиф Рашид парламенттік сайлауда бұрынғы президент Бархам Салихтің үміткерлігін жеңіп, Ирактың жаңа президенті болып сайланды. Президенттік лауазым көбінесе рәсімдік сипатта болады және дәстүрлі түрде күрдтерге тиесілі. 2022 жылдың 27 қазанында бұрынғы премьер-министр Нури әл-Маликидің жақын серігі Мұхаммед Шия әл-Судани Мұстафа әл-Қадимиден кейін Ирактың жаңа премьер-министрі қызметін атқара бастады.
By 2018, violence in Iraq was at its lowest level in ten years. Protests over deteriorating economic conditions and state corruption started in July 2018 in Baghdad and other major Iraqi cities, mainly in the central and southern provinces. The latest nationwide protests, erupting in October 2019, had a death toll of at least 93 people, including police. In November 2021, Iraqi Prime Minister Mustafa al Kadhimi survived a failed assassination attempt. Cleric Muqtada al Sadr's Sadrist Movement was the biggest winner in the 2021 parliamentary elections. Governmental stalemate lead to the 2022 Iraqi political crisis. In October 2022, Abdul Latif Rashid was elected as the new President of Iraq after winning the parliamentary election against incumbent Barham Salih, who was running for a second term. The presidency is largely ceremonial and is traditionally held by a Kurd. On 27 October 2022, Mohammed Shia al Sudani, close ally of former Prime Minister Nouri al Maliki, took the office to succeed Mustafa al Kadhimi as new Prime Minister of Iraq.