Кіріспе

Анбар (الأنبار, ) – Ирактың орталық бөлігіндегі ежелгі және ортағасырлық қала. Ол III-IV ғасырлардағы рим-парсы соғыстарында маңызды рөл атқарды және 762 жылы Бағдад қаласы құрылғанға дейін Аббасид халифатының астанасы болды. 10 ғасырға дейін қала өркендеп дамыды, бірақ одан кейін қарқынды түрде құлдырады. Жергілікті әкімшілік орталық ретінде 14 ғасырға дейін сақталды, алайда кейіннен тасталып қалды. Қазіргі Фаллужа қаласының жанында оның қираған орындары сақталған. Бұл қала Ал-Анбар облысына атын берген.

Шығу тегі

Қала Орта Евфраттың сол жағалауында, Евфрат өзенін шығыста Тигр өзенімен байланыстыратын кеме жүзуге арналған каналдардың біріншісі – Нахр Иса каналының тоғысқан жерінде орналасқан. Қаланың бастауы белгісіз, бірақ көне, мүмкін, вавилон дәуіріне дейін, тіпті одан да ертерекке дейін соққанды: жергілікті жасалма дөңес Тель-Асвад шамамен б.з.д. 3000 жылға дейін сақталып қалған.

Сасанидтер дәуірі

Қала бастапқыда Мисихе (грекше: Μισιχή), Месихе (Μεσιχή) немесе Массице (мшик; мшик) деп аталды. Евфрат өзенінің маңызды арқылы өтетін нүктесі және Савадтың күрделі суару жүйесінің ең солтүстік бөлігінде орналасқандықтан, қаланың стратегиялық маңызы зор болды. Орта Месопотамияға батыс қақпасы ретінде, Сасанид әкімшасы Шапур I оны Рим империясынан астанасы Ктесифонды қорғау үшін нығайтты. 244 жылы Мисихе шайқасында Рим императоры Гордиан III-ге қарсы жеңіске жеткеннен кейін Шапур қаланың атын Пероз Шапур (Pērōz Šāpūr немесе Pērōz Šābuhr, «жеңісті Шапур» деген мағынада) деп өзгертті. Гректер мен римдіктер үшін ол Пирисапора немесе Берсабора (Βηρσαβῶρα) деп белгілі болды. Қала екі қабырғамен қоршалған, мүмкін, римдік тұтқындардың еңбегімен салынған. 363 жылғы наурыз айында Сасанид империясына жасаған жорығы кезінде Рим императоры Юлиан қаланың гарнизонымен келісімге келгеннен кейін оны тонап, өртеп жіберді. Шапур II оны қайта жаңартты. 420 жылға қарай, ол Шығыс шіркеуі және Сирия православие шіркеуі үшін епископтық ретінде танылды. Қала гарнизоны парсылардан тұрғанмен, онда көптеген арабтар мен яһудилер де болды. Анбар Вавилондық яһуди орталығы Нехардеямен шектес немесе бірдей болды және қазіргі Фаллуджа қаласынан, бұрынғы Вавилондық яһуди орталығы Пумбедитадан қысқа қашықтықта орналасқан.

Ислам дәуірі

Қала 633 жылы шілдеде қатаң қоршаудан кейін Рашид халифатының қолдарына түсті. Әли ибн Әби Талиб (656–661) қаладан өткенде, сол кезде онда тұрған тоқсан мың еврей оны жылы қарсы алып, ол оларды «үлкен мейіріммен қарсы алды». Арабтар айналасындағы аймақтың есімін (Фирүз Шабур) сақтап қалды, бірақ қаланың өзі цитаделіндегі астық қоймаларынан (астық сақтау орындарынан) алған Анбар (орта парсы сөзі) деген атпен белгілі болды, бұл атау әлдеқашан 6 ғасырда пайда болған еді. Баладуридің мәліметінше, Иракта салынған үшінші мешіт Сад ибн Әби Уаққаспен қалада салынған. Ибн Әби Уаққас бастапқыда Анбарды алғашқы мұсылман гарнизондық қалаларының бірі деп ойлаған, бірақ аймақтағы қызба және маса шабуылдары оны басқаша ойлауға көндірді. Ортағасырлық араб деректерінде қала тұрғындарының көп бөлігі Мосулдың оңтүстігінде Хдатта қаласын құру үшін солтүстікке көшіп кеткені айтылады. Даңқты билеуші әл-Хажжаж ибн Юсуф қаладағы каналдарды тазартты. Аббасид халифатының негізін қалаушы Әбу'л Аббас ас-Саффа 752 жылы оны астанасы етіп, Хурасани әскерлері үшін солтүстікке қарай жарты фарсах қашықтықта жаңа қала салды. Ол сол жерде қайтыс болып, өзі салған сарайда жерленді. Оның ізбасары әл-Мансур 762 жылы Бағдад құрылғанға дейін қалада қалды. Аббасидтер сондай-ақ қаланың оңтүстігінде үлкен Нахр Иса каналын қазып, Бағдадқа су мен сауданы жеткізді. Евфраттан қаланың батысына тармақталатын Нахр әс-Саклауия немесе Нахр әл-Қарма каналы кейде қате түрде Нахр Иса деп есептеледі, бірақ оның исламға дейінгі Нахр әл-Руфайл екеніне күдік тудырады. Бұл қала Аббасид дәуірінде маңызды орынға ие болды. Халифа Харун әл-Рашид 799 және 803 жылдары қалада болды. Қаланың гүлденуі ауыл шаруашылығымен қатар Ирак пен Сирия арасындағы саудаға да негізделген. Қала 9 ғасырдың басында да гүлденген, бірақ 9 ғасырдың соңында Аббасид билігінің әлсіреуі оны 882 және 899 жылдары бедуиндердің шабуылына ұшыратты. 927 жылы Әбу Тахир әл-Жаннаби басқаратын карматтар Иракқа шапқанда қаланы тонады, екі жылдан кейін тағы бір бедуин шабуылы келді. Осыдан кейін қаланың құлдырауы үдеді: 10 ғасырдың басындағы географ Истахри қаланы қарапайым, бірақ халыққа толы деп сипаттайды, Саффаның ғимараттарының қираған қалдықтары әлі де көрінеді, ал бір буыннан кейін жазған Ибн Хауқал мен әл-Макдиси оның құлдырауын және халқының азаюын растады. 1262 жылы Кербока басқаратын моңғолдар қаланы қайтадан тонады. Илханидтер Анбарды әкімшілік орталық ретінде сақтап, 14 ғасырдың бірінші жартысына дейін осы рөлді сақтады; Илханид министрі Шамс әл-Дин Жувайни қаладан Нажафқа канал қазып, қаланы күнде кептірілген кірпіштен жасалған қабырғамен қоршады.

Бүгін

Қазір ол толығымен құлаған, тек қираған үйінділермен ғана толған, олардың көп саны қаланың бұрынғы маңыздылығын көрсетеді. Оның қираған орындары Фаллужаның солтүстік-батысында, шамамен белгілі бір шеңберде орналасқан. Қалдықтарында кейінгі орта ғасырлық қабырғаның іздері, шаршы бекініс және ерте ислам мешіті табылады.