Кіріспе

Месопотамияның географиясы, оның этнологиясы және тарихы Тигр мен Евфрат екі үлкен өзеніне тікелей байланысты болды. Оңтүстік бөлігі жазық және батпақты болса, екі өзеннің солтүстікте бір-біріне жақын келуі, солтүстіктегі төбелі жазықтың Бабылдың аллювиал жазығына күрт түсуімен оларды одан да толық бөліп тұрды. Ең ерте жазбалардағы дәуірлерде, солтүстік бөлігі Месопотамия құрамына кірді; Ассириялық монархияның өркендеуінен кейін ол Ассирия деп аталды. Ассурдан басқа, Ассирияның алғашқы астанасы, елдің бас қалалары – Ниневия, Калах және Арбела Тигрдің шығыс жағалауында орналасқан. Бұл өзеннің суға толы болуына байланысты болды, ал батыс жағындағы кең жазық Евфратқа құятын өзендерге тәуелді болды.

Месопотамияның анықтамасы

Месопотамия деген сөз ежелгі грек тілінде «Екі өзен арасындағы жер» дегенді білдіреді, бұл Тигр мен Евфрат өзендері арасындағы аймаққа сілтеме жасайды, бірақ аймақ қазіргі Ирактың көп бөлігін, Сирияның шығысын, Түркияның оңтүстік-шығысын қамту үшін кеңінен анықталуы мүмкін. Месопотамия атауының ең ерте кездесуі б.з.д. 4 ғасырда тіркелген, ол Сирияның солтүстігінде Евфрат өзенінің шығысындағы жерді белгілеу үшін қолданылған. Қазіргі заманда бұл термин Евфрат пен Тигр арасындағы барлық жерлерге қолданылып, Сирияның ғана емес, сонымен қатар бүкіл Ирак пен оңтүстік-шығыс Түркияның және оңтүстік-батыс Иранның кейбір бөліктерін қамтиды. Евфрат өзенінің батысындағы жақын далалар мен Загрос тауларының батыс бөлігі де көбінесе кеңейтілген Месопотамия терминіне кіреді. Сонымен қатар, Жоғарғы немесе Солтүстік Месопотамия және Төменгі немесе Оңтүстік Месопотамия арасындағы айырмашылық әдетте жасалады. Жоғарғы Месопотамия, сондай-ақ Язира деп белгілі, Евфрат пен Тигр өзендерінің бастауынан Бағдадқа дейінгі аймақты қамтиды.

Жоғарғы Месопотамия

Бұл кең жазықтың ұзындығы шамамен 250 миль (402 км), ол тек жазықтан тікелей көтерілген және Саразур, Хайрин және Синджар аттарымен Загрос тауларынан тармақталған бір ғана әктас тау жотасымен бөлінеді. Ескі қоныстардың көптеген қалдықтары осы тегіс аймақтың бұрын қаншалықты тығыз мекенделгенін көрсетеді, бірақ қазір көбінесе шөлейт. Алапаттың солтүстігіне қарай жақсы суландырылған және бейіштi жазықтар көтеріледі, оларға төменгі әктас тауларының жоталары кіреді, кейде құрғақ, кейде аласа еменмен жабылған, және көбінесе олардың солтүстік және солтүстік-шығыс жағы мен негізгі тау сызығы арасында бай жазықтар мен құнарлы аңғарларды қамтиды. Олардан Евфрат және Загрос тауларының массивті жоталары көрінеді, олардың ішінде Тигр және Евфрат өзендері бастау алады, және Ассирияны Армения мен Күрдістаннан бөліп тұрады. Ассирия атауының өзі Ашур немесе Ассур қаласынан шыққан, қазіргі Қалат Шерқат (Кале Шергат), Тигрдің оң жағалауында, Үлкен және Кіші Заб өзендері арасында орналасқан. Бұл қала ассириялықтар Батыс Азияда үстемдікке ие болғаннан кейін де ұзақ уақыт астана болып қалды, бірақ ақырында Калах (Нимруд), Ниневия (Неби Вунус және Куюнжик) және Дур Шаррукин (Хорсабад) қалаларымен алмастырылды, олар солтүстікке қарай 60 миль (97 км) қашықтықта орналасқан.

Төменгі Месопотамия

Месопотамияның шөлейтті жазығымен салыстырғанда, Халдеяның құнарлы аллювиалды жазығы жатты, ол оны қоршап тұрған екі үлкен өзеннің әкелген шөгінділерінен пайда болған. Топырағы өте құнарлы болды және еңбекқор халыққа толы еді. Шығысқа қарай Елам таулары көтерілді, оңтүстікке қарай теңіз батпақтары мен Халдейлер, сондай-ақ басқа арамейлер, ал батысында Вавилон өркениеті Евфрат өзенінің жағалауынан тысқары, көшпелі ежелгі семит тілінде сөйлейтін халықтардың (немесе Сути) аумағына енді. Осы жерде елдің ең көне астанасы Ур (Мугеир, дұрысырақ Мукайяр) тұрды; ал Вавилон, оның маңындағы Борсипа (Бирс Нимруд), сондай-ақ екі Сиппар (Киелі кітаптағы Сепарваим, қазір Абу Хабба) өзеннің араб және Халдей жақтарын алып жатты. Арахту, яғни "Бабыл өзені", қаланың оңтүстік жағымен ағып өтті, ал оның оңтүстік-батысында Арабия жағалауында Наджафтың үлкен ішкі тұщы сулы теңізі орналасқан, оны айтарлықтай биіктігі бар қызыл құмтас тік жарлар қоршап тұрды, ұзындығы 64 шақырым, ені 35 шақырымға жетеді. Осы теңіздің үстінде және астында, Борсиппадан Куфаға дейін, атақты Халдей батпақтары жатыр, онда Александр Македонский жоғалып кетуі мүмкін еді (Ариан, Еуп. Ал. VII. 22; Страбон XVI. I, § 12); бірақ бұл Хиндия каналының жай-күйіне байланысты, ол жабылғанда толығымен жоғалады. Евфрат өзенінің шығысында және Сиппарадан оңтүстікке қарай Кута мен Вавилон, Киш (Ультаймир, Хилладан шығысқа қарай 9 шақырым), Ниппур (Ниффер), онда Эль-Лудың үлкен қасиетті орны, ескі Бель-Урук немесе Урук (арабша Варка) және Ларса (арабша Сенкера) күн құдайының ғибадатханасымен орналасқан, ал Шатт-эль-Хайдың шығысында, мүмкін ежелгі Тигр арнасы, Лагаш (Телло) болды, ол ерте Вавилон тарихында маңызды рөл атқарды. Елдегі алғашқы теңіз порты, мәдениет құдайы Еаға табыну ортасы Евфрат өзенінің батыс жағында, Урдан оңтүстікке қарай орналасқан. Қазір ол теңізден шамамен 209 шақырым қашықтықта; өйткені жағалаудың құрғанынан 46 дюйм жер пайда болды, Спасинус Харакс (Му/замра) Александр Македонскийдің кезінде құрылғаннан бері, яғни жылына 35 метр, қала шамамен 6000 жыл бұрын болған болуы мүмкін. Оңтүстік батпақтар, оған іргелес шөл дала сияқты, арамей тайпаларының мекені болды; олардың ішіндегі ең әйгілілері Халдейлер еді, олар Мардук-апла-иддина II басшылығымен Вавилонды бағындырып, кейінірек елдің бүкіл халқына өздерінің атын берді. Евфрат пен Тигрдің біріккен ағысы батпақтар арқылы ағып өтетін сулар Вавилондықтарға "тұз өзені" (салыстыр, Еремия кітабы 1:21) деп белгілі болды, бұл атау бастапқыда Парсы шығанағына қатысты қолданылған. Вавилонияның аллювиалды жазығы Эдин деп аталды, бірақ бұл атау өзеннің батыс жағалауындағы бедуиндер өздерінің Вавилондық қожайындарының малдарына жайлау іздеген "далаға" ғана қатысты. Бұл "жағалау" немесе кисад, Тигрдің батыс жағалауымен бірге (Фриц Хоммельдің айтуынша, қазіргі Шатт-эль-Уай), Хесед жеріне өз атын берді, содан кейін еврей Киелі кітабында Касдим немесе Касдин деп аталды. Лагаштың ертедегі жазуларында бүкіл аудан Гу Эдинна деп аталды, бұл семит тіліндегі Кисад Эдиниге сәйкес келеді. Жағалау аймағы сондай-ақ Гу губба (аккад тілінде Kisad tamtim) "теңіз жағалауы" деп аталды. Оңтүстік Месопотамияның кеңінен қолданылған атауы Кенги, "жер" немесе Кенги Шумер, "Шумер жері" болды. Шумерліктер Киелі кітаптағы Шинар мен Амарна хаттарының Санхар түпнұсқасы деп есептеледі. Кенги мен Шумерге қарсы тұрған Ура (Ун) мен Аккад немесе солтүстік Вавилония болды. Ураның бастапқы мағынасы "балшықты топырақ" болса керек, бірақ ол "жоғарғы ел" немесе "жоғарғы жерлер" деген мағынаны білдірді, ал кенги "төмендіктер" болды. Семит дәуірінде Ура Ун деп аталды және географиялық термин ретінде "қала" деген мағына беретін урумен шатастырылды, алайда ол Аккадумен ауыстырылды, семит түрінде Агаде, Элам жазуларында Акаттим деп жазылған, Саргон Аккадтың астанасының аты. Саргон империясының өркендеуі Акад атауын кеңейтудің ықтимал себебі болды; осыдан бастап империялық атауда "Сумер және Акад" бүкіл Вавилонияны білдірді. Касситтер елді жаулап алғаннан кейін солтүстік Вавилония Кар Дюнияш, "Дюнияск құдайдың қабырғасы" деп аталды, бұл Набуходоносор II патшалығын солтүстіктен келген шабуылдардан қорғау үшін Сиппар мен Опис аралығында салынған қамалдарға ұқсас қамалдардан шыққан. Соңғысы Страбонның (XI. 14. 8) айтқан "Семирамистің қабырғасы" болғандықтан, Кар Дюнияш Ксенофонттың (Анаб. II. 4. 12) Медия қабырғасын білдіруі мүмкін, оның іздерін Ф.Р.Чесни Фаллуджадан Джибарға дейін тапқан.

Көпжылдық суландыру

Тығыз халық Вавилон жазығының күрделі суару жүйесінің арқасында пайда болды, ол бастапқыда оны зиянды және тұруға жарамсыз батпақтан арылтып, әлемдегі ең құнарлы елге айналдырды. Суару және инженерлік ғылымы алғаш рет Вавилонда дамыған болып көрінеді, ол арнайы жоспарланған және реттелген каналдар желісімен жабылған еді. Олардың ең басты үш каналы Евфрат суын Бабылдан жоғары Тигр өзеніне жеткізді: Фалжуядан Ктесифонға дейін созылатын Забзалат каналы (немесе Нахр Сарсар), Сиппарадан Мадамға дейінгі Кутха каналы, жолда Телл Ибрахим немесе Кутхадан өтіп, ал қалған екеуінің арасында Король каналы немесе Ар Малха. Бұл соңғы канал, мүмкін, атын Хаммурабиге қарызды, Евфраттан Упи немесе Описке дейін салынған, және Х. Винклер (Altorientalische Forschungen, ii. pp. 509 с.) көрсеткендей, ол Тигр өзенінің батыс жағындағы Селеукияға жақын орналасқан. Жаңа Вавилон мәтіндерінде Палуккату деп аталатын Паллакопалар Палуккатудан немесе Фаллуджадан басталып, Евфраттың батыс жағалауымен қатар Иддарту немесе Тередонға дейін созылды, алып аумақты суарды және Борсиппа маңындағы үлкен көлді сумен қамтамасыз етті. Б. Мейснердің ерте мәтіндердегі «Күн құдайының каналы» деп аталатын осы каналды сол есіммен атауы дұрыс болуы мүмкін. Осындай суару жүйесінің арқасында Вавилонда егіншілік өте жоғары деңгейде дамыды. Геродоттың (1.193) айтуынша, бидай әдетте себушіге екі жүз есе, ал кейде үш жүз есе өнім берді. Плиний Үлкен (H. N. xviii. 11) оның екі рет кесілгенін, содан кейін қойларға жақсы азық болғанын айтады, ал Беросс бидай, кунжут, арпа, офрис, пальма, алма және көптеген қабықты жемістердің жабайы өскенін, бидайдың әлі күнге дейін Ана маңында өсіп жатқанын атап өтті. Парсы поэмасында пальманың 360 пайдасы жырланған (Страбон XVI. I. 14), ал Аммиан Марцеллин (XXIV. 3) Юлиан армиясы жеткен жерден Парсы шығанағының жағалауына дейін үздіксіз жасыл орман болғанын айтады.