Кіріспе
Қазіргі Ирактағы ежелгі қала Парфян және Сасанид империяларының астанасы болды. Ктесифон (Тессифон; , Tyspwn немесе Tysfwn; تیسفون; , ,) – Тигр өзенінің шығыс жағалауында, қазіргі Бағдадтың оңтүстік-шығысында орналасқан ежелгі иран қаласы. Ктесифон парфян және сасани дәуірлерінде сегіз жүз жылдан астам уақыт бойы Иран империясының патшалық астанасы болды. Ктесифон 226–637 жылдары Персияны мұсылмандар жаулап алғанға дейін Сасани империясының астанасы болды. Ктесифон өзеннің екі жағалауындағы қалалармен, соның ішінде эллиндік Селеукия қаласымен бірігіп, бай сауда орталығына айналды. Сондықтан Ктесифон мен оның айналасын кейде "Қалалар" (Махуза, المدائن) деп атаған. VI ғасырдың соңы мен VII ғасырдың басында кейбір мәліметтер бойынша ол әлемдегі ең үлкен қала ретінде танылды. Рим-парфян соғыстары кезінде Ктесифон үш рет римдіктерге, ал кейін сасанидтер тұсында екі рет түсті. 363 жылы осы жерде Ктесифон шайқасы болды. Мұсылман басқыншылығынан кейін қала құлдырап, VIII ғасырдың соңына қарай халықсыз қалды, саяси және экономикалық орталық ретіндегі орны Аббасидтер астанасы Бағдадқа көшті. Бүгінгі күні сақталған ең танымал құрылым – Тақ Касра, кейде Ктесифон аркасы деп аталады.
Ctesiphon ('/t//ɛ//s//ɪ//f//ɒ//n/ TESSifon; , Tyspwn or Tysfwn; تیسفون; , ; ) was an ancient Iranian city, located on the eastern bank of the Tigris, and about southeast of present day Baghdad. Ctesiphon served as a royal capital of the Iranian empire in the Parthian and Sasanian eras for over eight hundred years. Ctesiphon was capital of the Sasanian Empire from 226–637 until the Muslim conquest of Persia in 651 AD. Ctesiphon developed into a rich commercial metropolis, merging with the surrounding cities along both shores of the river, including the Hellenistic city of Seleucia. Ctesiphon and its environs were therefore sometimes referred to as "The Cities" (Mahuza, المدائن). In the late sixth and early seventh century, it was listed as the largest city in the world by some accounts. During the Roman–Parthian Wars, Ctesiphon fell three times to the Romans, and later fell twice during Sasanian rule. It was also the site of the Battle of Ctesiphon in 363 AD. After the Muslim invasion, the city fell into decay and was depopulated by the end of the eighth century, its place as a political and economic center taken by the Abbasid capital at Baghdad. The most conspicuous structure remaining today is the Taq Kasra, sometimes called the Archway of Ctesiphon.
Аттар
Латынша аты Ктесифон көне грекше Ktēsiphôn ([[wikt:Κτησιφῶν]) сөзінен шыққан. Бұл, көріне, жеке есімге негізделген грек топонимі, бірақ ол жергілікті атаудың грекшеленген түрі болуы мүмкін, ол Tisfōn немесе Tisbōn ретінде жаңартылған. Сасанид дәуіріндегі иран тіліндегі мәтіндерде ол Tyspwn деп жазылады, оны манихей парфян тілінде, орта парсы тілінде 𐭲𐭩𐭮𐭯𐭥𐭭 және христиандық соғди тілінде (сириялық әліпбиде) Tīsfōn, Tēsifōn сияқты оқуға болады. Жаңа парсы тілінде Тисфун (تیسفون) деп аталады. Шығыс шіркеуі синодтарының мәтіндері қалаға Qṭēspōn деп сіңірген. Қаланың армянша атауы Tizbon ([[wikt:Տիզբոն]) болған. Ктесифон алғаш рет Ескі Жасыл кітаптың Езра кітабында Касфия/Касфия (Кас тайпасының атынан туындаған, Каспий және Қазвинмен туыс) деп еске алынады. Талмудта ол Актисфон деп аталса, Талмудтың тағы бір нұсқасында Акистфон деп жазылған, ол Ардашир қаласынан Тигр өзенінен өтеді.
Орналасқан жері
Ктесифон шамамен Ирактың қазіргі Бағдад қаласының оңтүстік-шығысында, Тигр өзенінің жағасында орналасқан. Ктесифонның ауданы 30 шаршы километрді құрайды, бұл 13,7 шаршы километр аумақты алған төртінші ғасырғы Рим империясынан екі еседен астам. Хосроэстің аркасы (Так Касра) бір кезде Ктесифондағы патша сарайының бір бөлігі болған және біздің эрамыздың 3-6 ғасырлары аралығында салынған деп саналады. Қазір ол Ирактың Салман Пак қаласының аумағында орналасқан.
Парф дәуірі
Ктесифон б.з.д. 120-ші жылдардың соңында негізі қаланды. Ол Парфияның Митридат I құрған әскери лагерьтің орнында, Селеукияның қарсы жағында салынған. Готарз I билігі кезінде Ктесифон саяси және сауда орталығы ретінде өркендеді. Қала шамамен б.з.д. 58 жылы Ород II тұсында империяның астанасы болды. Бірте-бірте қала ескі грек астанасы Селеукиямен және басқа да жақын елді мекендермен бірігіп, әлемдік қалаға айналды. Елорданың батысқа жылжу себебі, бұрынғы астаналардың (Митрадаткирт және Гирканиядағы Гекатомпил) скифтердің шабуылдарына жақын орналасуымен байланысты болуы мүмкін. Маңыздылығынан туыстап, Ктесифон Рим империясының көшбасшылары үшін шығыс соғыстарында маңызды әскери нысана болды. Қала тарихында бес рет, оның ішінде 2-ші ғасырда үш рет Риммен басылып алынды. Император Траян 116 жылы Ктесифонды жаулап алды, бірақ оның ізбасары Адриан 117 жылы бейбіт келісімнің бір бөлігі ретінде Ктесифонды өз еркімен қайтарды. Рим генералы Авидий Кассиус 164 жылы тағы бір парфян соғысы кезінде Ктесифонды жаулап алды, бірақ бейбітшілік орнаған соң оны тастап кетті. 197 жылы император Септимий Север Ктесифонды тонады және мыңдаған тұрғынын алып кетіп, құлдыққа сатты.
Сасанидтер дәуірі
226 жылы Ктесифон Сасанидтер империясының қолдарына түсті, олар оны өз астанасы етіп, Иранның парфян әулетіне соңғы нүктені қойды. Ктесифон олардың билігі тұсында едәуір кеңейіп, гүлденді, осылайша араб тілінде әл-Мадаин, ал арамей тілінде Махозе деп аталатын мегаполиске айналды. Ктесифонның ең көне қоныстанған жерлері оның шығыс жағында орналасқан, исламдық араб деректерінде «Ескі қала» (مدينة العتيقة Madīnah al 'Atīqah) деп аталады, онда Сасанилердің резиденциясы, «Ақ сарай» (قصر الأبيض) орналасқан. Ктесифонның оңтүстік жағы Асбанбар немесе Аспанбар деп аталды, ол өте әсем залдарымен, байлықтарымен, ойын-сауықтарымен, ат қораларымен және моншаларымен танымал болды. Тақ Касра соңғысында орналасқан. Батыс жағы Вех Ардашир (орта парсы тілінде «Ардаширдің жақсы қаласы») деп аталды, оны яһудилер Махоза, христиандар Кохе, ал арабтар Бехрасир деп атады. Вех Ардаширде көптеген бай яһудилер тұрды, және ол несториан патриархының шіркеуінің орталығы болды. Вех Ардаширдің оңтүстігінде Валашабад орналасқан. Ктесифонда Ханбу Шапур, Дарзанидан, Вех Жондиу Хосров, Науинабад және Кардакад деп аталатын тағы бірнеше аудандар болды. 233 жылы Север Александр Ктесифонға қарай жорық жасады, бірақ Геродиан растағандай, оның әскерлері Ардашир I-ге қарсы жеңіліске ұшырады. 283 жылы император Карус азаматтық дауыл кезінде қаланы қарсылықсыз тонады. 295 жылы император Галлерий қаланың сыртында жеңілді. Дегенмен, ол бір жылдан кейін кек алу үшін оралды және жеңіске жетті, бұл римдіктердің қаланы тоғызыншы және соңғы рет басып алуымен аяқталды. Ол оны парсы патшасы Нарсеске Армения және Батыс Месопотамиямен айырбастау үшін қайтарды. 325 және 410 жылдары қала, немесе өзен арғы жағындағы грек колониясы, Шығыс шіркеуінің шіркеу кеңестерінің орны болды. 541 жылы Антиохияны басып алғаннан кейін Хосров I тұтқынға алған халқы үшін Ктесифонға жақын жерде жаңа қала салды. Ол бұл жаңа қаланы Veh Antiok Xusrō деп атады, яғни «Хосров салған Антиохиядан да жақсы». Жергілікті тұрғындар жаңа қаланы «Румандар қаласы» деген мағынада Румаган деп атады, ал арабтар қаланы әл-Румия деп атады. Хосров Ве Антиохпен бірге бірнеше бекінілген қалалар салды. 573 жылы жасалған жорықтан кейін Ефестік Иоанн Дара, Апамия және басқа да Сирия қалаларынан Вех Антиохияға 292 000-нан астам адам депортацияланғанын жазды. Кейінірек Иоанн 30 000-нан аспайтын тұтқындар депортацияланғанын айтатын хаттан үзінді келтірді. Оның алғаш берген саны сөзбе-сөз қабылдануы керек емес. 590 жылы Михран әулетінің мүшесі Бахрам Шобин Сасанидтердің жаңадан билікке келген Хосров II-ні Ирактан қуды және аймақты басып алды. Бір жылдан кейін Хосров II Византия империясының көмегімен өз иеліктерін қайта басып алды. Оның билігі тұсында әл-Мадаиннің даңқы Хосровтың жаңа қысқы резиденциясы Дастагердтің танымалдылығына байланысты азайды. 627 жылы Византия императоры Гераклий Сасанидтер империясының астанасы болған қаланы қоршап алды, бірақ парсылар оның бейбіт талаптарын қабылдағаннан кейін оны тастап кетті. 628 жылы Ктесифонды, әл-Мадаинді және Сасанидтер империясының қалған батыс бөлігін қырып салған қатты оба эпидемиясы болды, ол тіпті Хосровтың ұлы және мұрагері Кавад II-ні де өлтірді. 629 жылы Ктесифон қысқа уақытқа Михранид узурпаторы Шахрбараздың бақылауында болды, бірақ ол Хосров II-нің қызы Борандухттың жақтастары тарапынан жақын арада өлтірілді. Содан кейін Ктесифон Сасанидтер империясының екі фракциясы, Испахбудхан әулеті мен Парсиг (парсы) фракциясы арасындағы үздіксіз шайқастарға қатысты.
Сасанидтердің құлдырауы және исламдық жаулап алулар
630-шы жылдардың ортасында Сасанидтер империясының аумақтарын басып алған мұсылман арабтары әл-Қадисия шайқасы деп аталатын маңызды шайқаста оларды жеңді. Арабтар содан кейін Ктесифонға шабуыл жасап, 637 жылдың басында оны басып алды. Мұсылман әскери офицері Сағд ибн Әби Уаққас Валашабадты жылдам басып алып, Вех Антиох Хусрау және Вех Ардашир тұрғындарымен бейбіт келісім шарттарын жасасты. Келісім бойынша, Вех Антиох Хусрау тұрғындары қалаған жағдайда кетіп кетуге құқылы болды, бірақ кетпегендер мұсылман билігін мойындап, жұмыс салығын (жизя) төлеуге міндетті болды. Кейін мұсылмандар Ктесифонға келгенде, Сасанидтер әулетінің, ақсүйектердің және әскердің қашуына байланысты қала толығымен құлаған еді. Дегенмен, мұсылмандар бірнеше әскерлерді тұтқынға алып, Сасанидтер қазынасынан көптеген байлықтарды тәркілеп, мұсылман әскерлеріне берді. Сонымен қатар, Тақ Касрадағы зал қысқа мерзімге мешіт ретінде пайдаланылды. Бірақ, саяси және экономикалық жағдай өзгеге ауысқандықтан, қала тез құлдырап, әсіресе 760 жылдары Бағдадта Аббасидтер астанасы құрылғаннан кейін, жайсанды қалаға айналды. Халифа Әл-Мансур Бағдадты салуға қажетті материалдардың көп бөлігін Ктесифонның қираған орындарынан алды. Ол сондай-ақ сарайды бұзуға және кірпіштерін өз сарайы үшін пайдалануға тырысты, бірақ жоба тым ауқымды болғандықтан тоқтатты. Әл-Мансур әл-Румия қаласын бірнеше ай Аббасидтер астанасы ретінде пайдаланды. Бұл қаланың "Мың бір түн" әңгімесіндегі Исбанир қаласының негізі болғанына сенеді.
Қазіргі заман
Ктесифонның қираған жерлері 1915 жылдың қараша айында Бірінші дүниежүзілік соғыстың маңызды шайқасы болған. Осман империясы Бағдадты жаулауға ұмтылған британ әскерлерін жеңіп, оларды шамамен 64 шақырымға кері шегіндірді, содан кейін британдық күшті қоршап алып, қарсыластыруға мәжбүр етті.
Халық және дін
Сасанидтер билігі тұсында Ктесифон халқы құрамы әртүрлі болды: арамейлер, парсылар, гректер және ассириялықтар мекендеді. Мегаполисте христиандық, иудаизм және зороастризм сияқты бірнеше дін де өркендеді. 497 жылы бірінші несториан патриархы Мар Бабаи I Селеукия-Ктесифонды өз резиденциясы етіп бекітіп, Мерв мегаполисін орталық етіп, шығысқа қарайғы миссияларын бақылады. Халыққа сондай-ақ дуалисттік дін өкілдері – манихейлер де кірді, олар Омейядтар кезінде Ктесифонда "Вавилон патриархатын" құрғандығы туралы мәлімделген. Арабтар мегаполисті басып алғаннан кейін халықтың көп бөлігі Ктесифоннан қашып кетті. Дегенмен, парсылардың бір бөлігі сол жерде қалды, және осы елдің ірі тұлғалары Әлиге сыйлықтар сыйлағаны белгілі, бірақ ол оларды қабылдаудан бас тартты. IX ғасырда аман қалған манихейлер қашып, өз патриархатын Жібек жолы бойындағы Самарқанға көшірді.
Археология
Оскар Ройтер басқарған неміс шығыстану қоғамы 1928–1929 жылдары Ктесифонда, негізінен, қазба жұмыстарын жүргізді, олар сайттың батыс бөлігіндегі Каср бинт әл-Кадиде өтті. 1931–1932 жылдардың қысында Германия мемлекеттік мұражайлары (Staatliche Museen zu Berlin) мен Метрополитен өнер мұражайының бірлескен экспедициясы Эрнст Кюнелдің жетекшілігімен Маарид, Телл Дхехеб, Тақ-и Кисра, Селман Пак және Умм-эз-Затир аймақтарында қазба жұмыстарын жалғастырды. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында Торин университетінен Антонио Инверницци басқарған итальяндық команда Тигрдің арғы бетіндегі сайттың бөлігінде жұмыс істеді, оны Вех Ардашир деп анықтады. Жұмыстар негізінен Хосров II сарайын қалпына келтіруге бағытталды. 2013 жылы Ирак үкіметі Тақ Касраны туристік тартымдылық ретінде қалпына келтіру жөнінде келісім жасады.