Кіріспе

Түркия, Ирак және Сириядағы өзен Тигр (Tigrís; төменде қараңыз) – Месопотамияны құрайтын екі ірі өзеннің шығысы, ал екіншісі – Евфрат. Өзен Түркиядағы Таурус тауларынан басталып, Сирия және Арабия шөлдері арқылы ағып, Парсы шығанағына құяды.

География

Тигр өзені Түркияның шығысындағы Таурус тауларынан басталып, Елазыг қаласының оңтүстік-шығысынан және Евфрат өзенінің бастауынан шамамен арақашықтықта орналасқан. Содан кейін өзен Түркияның оңтүстік-шығысы арқылы ағып, Сирия мен Түркия шекарасының бір бөлігін құрайды. Бұл өзеннің Сириядағы жалғыз бөлігі. Евфратпен қосылатын жеріне жақын, Тигр бірнеше арнаға бөлінеді. Біріншіден, Насирия маңындағы Евфратқа қосылатын Шатт әл-Хайи жасанды арнасы бөлінеді. Екіншіден, Шатт әл-Мумина және Маджар әл-Кабир орталық батпақтарды сумен қамтамасыз ету үшін тармақталады. Төмен ағыс бойында тағы екі тарату арнасы (Әл-Мушарра және Әл-Кахла) Гавизе батпақтарын суландыру үшін бөлінеді. Негізгі арна оңтүстікке қарай жалғасып, Хавизе батпақтарын кептіретін Аль-Кассарамен қосылады. Соңында Тигр Құрнаға жақын Евфратпен бірігіп, Шатт әл-Арабты құрайды. Плиний және басқа да ежелгі тарихшылардың айтуынша, Евфрат бастапқыда теңізге Тигрден бөлек құятын болған. Бағдад, Ирактың астанасы, Тигрдің жағасында орналасқан. Басра порты Шатт әл-Арабтың бойында жатыр. Көне заманда Месопотамияның көптеген ірі қалалары Тигрдің бойында немесе жанында орналасқан, одан су алып, Сумер цивилизациясын суаруға пайдаланған. Тигрдің жағасындағы атақты қалалардың ішінде Ниневия, Ктесифон және Селеукия бар, ал Лагаш қаласы шамамен 2900 ж.б.с. қазылған канал арқылы Тигрден суарылған.

Навигация

Тигр өзені ұзақ жылдар бойы шөлді елде маңызды көлік арнасы болып табылады. Аз су айдағы кемелер Бағдатқа дейін жүзе алады, бірақ Мосулдан төмен ағысқа қарай тасымалдау үшін тарихи түрде салдар қолданылып келді.

Суды басқару және су сапасы

Тигр өзені Ирак пен Түркияда өзен аңғарын қоршап тұрған құрғақ және жартылай шөлді аймақтарды суару үшін сумен қамтамасыз ету мақсатында көптеген бөгеттермен тосылған. Бөгеттер Иракта су тасқындарын болдырмау үшін де маңызды рөл атқарады, себебі Тигр өзені тарихи түрде сәуір айында Түркия тауларындағы қардың еруінен кейін су тасқынына жиі ұшыраған. Мосул бөгеті – Ирактағы ең ірі бөгет. Түркияның жақында өзенге салған бөгеттері экологиялық әсерлері және төменгі ағыстағы су ағынын азайту мүмкіндігіне байланысты қызу пікірталас тудырды. Екі өзеннің суы да қақтығыстар кезінде қысым құралы ретінде қолданылады. 2014 жылы Тигр өзенінің су ағынына қатысты деректер мен стандарттарды алмасу және калибрлеу жөніндегі іс-қимыл жоспары бойынша Ирак пен Түркияның көптеген мүдделі тараптарының өкілдері арасында консенсусқа қол жеткізілді. Бұл консенсус, "Тигр өзені жөніндегі Женева келісімі" деп аталады және "Стратегиялық алдын-ала қарау тобы" атты ой-санау орталығы ұйымдастырған Женевадағы кездесуде қабылданды. 2016 жылдың ақпан айында АҚШ-тың Ирактағы елшілігі және Ирак премьер-министрі Хайдер әл-Абади Мосул бөгетінің құлау қаупі бар екендігі туралы ескерту жасады. АҚШ халықты Тигр өзенінің су тасқынынан қауіпсіз жерге көшуге шақырды, өйткені бөгет құлаған жағдайда 500 000 мен 1,5 миллионға дейін адам суға батып қалуы мүмкін, ал Мосул, Тикрит, Самара және Бағдад сияқты ірі Ирак қалаларына қауіп төнеді.

Дін және мифология

Сумер мифологиясында Тигр өзенін құдай Энки жаратты, ол өзенді ағып жатқан сумен толтырды. Хетт және хурит мифологиясында Аранза (немесе хетт атауындағы Аранзахас) – Тигр өзенінің хурит атауы, ол қасиетті саналған. Ол Кумарбидің ұлы және Тешуб пен Ташмишудің бауыры, Кумарбидің аузынан Канзура тауына түкірілген үш құдайдың бірі. Кейін ол Ану мен Тешубпен бірігіп Кумарбиді (Кумарби циклы) жоюға тырысты. Тигр Ескі өсиетте екі рет кездеседі. Біріншіден, Тек қана Жаратылыс кітабында ол Едем бағынан шыққан өзеннің төрт саласының үшіншісі. Тигр өзені Исламда Сахих әл-Бухари және Мұсылман жинағында да айтылады, онда өзеннің (Евфрат) соңғы заманда алтын қазынаны ашу үшін кебуі және ешкімге алтынды алуға рұхсат етілмейтіні сипатталған. Имам Ахмад ибн Ханбал мен Сәйед Абдул Разақ Жиланидің мазары Бағдадта орналасқан, ал Тигр өзенінің ағысы келушілер санын шектейді. Бахаи дінінің негізін қалаушы Бахаулла 1858 жылы Бағдадқа жер аударылғанда Тигр өзенінің жағасында серуендеп жүрген кезде "Жасырын сөздер" атты еңбегін жазды. Өзен 1932 жылдан 1959 жылға дейін Ирактың елтаңбасында бейнеленген.