Кіріспе

1464 жылғы Ағылшын Розалар соғысындағы шайқас

Хексам шайқасы, 15 мамыр 1464 жылы, Эдуард IV патшалығының басында Англияның солтүстігінде Ланкастерлердің маңызды қарсылығының аяқталуын білдірді. Шайқас Нортумберлендтегі Хексам қаласының жанында болды. Кейін Монтегюдің 1-маркизі атанған Джон Невилл 3000-4000 сарбаздан тұратын әскерге басшылық етіп, көтерілісші Ланкастерлерді жеңді. Көтерілісшілердің көптеген басшылары, Сомерсет герцогы Генри Бофорт және Хангерфорд лорды сияқты, тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Алайда Генрих VI қауіпсіз жерде сақталды (бұрын үш рет шайқаста тұтқынға түскен болатын) және солтүстікке қашып құтылды. Басшылары жоқ болғандықтан, көтерілісшілердің қолында тек бірнеше қамал ғана қалды. Олар да жыл соңында түскеннен кейін, 1469 жылы Уорвик графы Йоркшылдардан Ланкастерліктерге өткенге дейін Эдуард IV-ке ешқандай күшті қарсылық болған жоқ.

Бұрын

Таутон шайқасынан кейін Ланкастерлер йоркистердің 1463 жылы Шотландиямен бейбіт келіссөздер жүргізуіне тосқауыл қоя алмады және олардың солтүстік операциялар базасының қауіп астында екенін көп ұзамай байқады. Эдуард IV басқаратын үлкен күш Лестерде жиналмас бұрын және көтерілісті басу үшін солтүстікке жылжуға дайын тұрмас бұрын, Ланкастерлердің қолдауын жинау мақсатында Англияның солтүстігінде әскери науқан жүргізу туралы шешім қабылданды. Ланкастер армиясы 1464 жылдың сәуір айының соңында Сомерсет герцогының басшылығымен Нортумберленд арқылы өтіп, Ланкастер гарнизондарынан қолдау жинады. 1464 жылдың 25 сәуірінде Хеджели Мур шайқасында Джон Невилл, Монтагю лорды басқаратын йоркистерге жеңілгеннен кейін, Ланкастерлер тағы да Невиллмен кездесті, бұл жолы Хексемге жақын маңда. Екі тарап 1464 жылдың 14 мамырында Хексемнің сыртында шайқасты.

Шайқас

Ұрыстың болған жері, жауынгерлердің құрамы мен саны және оқиғалар туралы мәліметтер шашыраңқы, бірақ шайқас салыстырмалы түрде қансыз болды деп саналады. Ланкастерлердің лагері Хексемнің оңтүстігінде, Devil's Water өзені арқылы Линнелс көпірінің жанында орналасқан. Йоркшылар 12-13 мамыр түнінде Тайнның оң жағалауына өтіп, 14-і күні таңға дейін Хексемге шабуыл жасауға мүмкіндік алды. Йорктықтардың жылдам қарқынмен ілгерілегендігі болжамдалады, өйткені өздерінің барлаушыларының ескертулеріне қарамастан, Ланкастерлердің шайқасқа дайындалуға уақыты болмады. Сомерсет күштерін Линнелс көпіріне жақын жерге жіберіп, үш топқа бөліп, Devil's Water өзеніне жақын шалғынды далаға орналастырды. Ол Йорк әскері Хексемге жетпей тұрып, олармен қақтығысуға үміттенді. Ланкастерлер позиция алғаннан кейін, Йоркшылар биік жерден төмен қарай шабуыл жасады. Йоркшылардың алға жылғанын көрген Ланкастер әскерінің оң жақтанғы бөлімшесі, Лорд Рус басқарып, бірде-бір соққы алмастан Devil's Water өзенін кесіп, Хексемге қашып кетті. Сомерсет күшінің қалдықтары қиын жағдайға түсті, олар қозғала да, маневр жасауға да мүмкіндіксіз болды. Йорк әскерлері Линнел алаңының шығыс жағындағы жалғыз ашық жерден өтіп, Ланкастер сарбаздарына шабуыл жасады. Ланкастерлердің рухы құлдырады, және қысқа ғана қарсылық көрсеткеннен кейін, Сомерсет әскерінің қалдықтары Йорк жаяу әскерімен Devil's Water өзеніне итеріліп тасталды. Содан кейін хаостық шатақ болды, адамдар өзенде суға батып кетті немесе Хексемге қарай шегінетін кезінде Devil's Water өзенінің тік жағалауына өрлеуге тырысқанда қысылып қалды. Алайда, көпшілігі өзеннің солтүстік жағалауындағы Батыс Диптон орманында қоршалып, Йоркшылар жақындағанда қарсылық көрсетуді тоқтатты.

Салдары

Невилл Эдуардтың кешірімділік таныту ниетін аз көрсетті және шайқастан кейінгі кешке Хексемде отыз Ланкастердің басшыларын атты, олардың ішінде Генри Бофорт, Сомерсеттің үшінші герцогы және Лорд Рус болды. Уильям Тейлбойс Генридің соғыс қорынан 2000 фунт алып, солтүстікке қашуға тырысқаннан кейін ұсталды және жазаланды. Көшбасшылығы мен қаржысын жоғалтқаннан кейін, Солтүстік Англиядағы Ланкастерлік қарсылық күйреп кетті. 1464 жылғы 15 мамырда Хексам шайқасында жеңілгеннен кейін Генрих VI Ланкастерлік қолдаушыларының қорғауымен Англияның солтүстігіндегі үйлерде жасырынды. Кумбрия жағалауындағы Мункастер қамалында және жақын орналасқан Болтон Холлда болғаннан кейін, ол Ричард Темпесттің Ланкаширдегі Уоддингтон қаласындағы Уоддингтон Холл үйінде тығылды. Сол жерде оны "Аддингтонның қара монахы" сатты, және 1465 жылғы 13 шілдеде Йоркшіл ерлер тобы, олардың ішінде Ричардтың бауыры Джон да болды, оны тұтқындау үшін үйге кірді. Генрих VI жақын жердегі орманда қашуға тырысты, бірақ көп ұзамай ұсталды. Бұл көтеріліс тиімді түрде аяқталғанын білдірді. 1469 жылы Уорвик графының Ланкастерліктер тарапына өтуіне дейін салыстырмалы бейбітшілік орнады және соғыстар қайта басталды.