Кіріспе

1461 жылы ағылшын Розалар соғысындағы шайқас

Мортимердің кресті шайқасы 1461 жылдың 2 ақпанында Уэльс шекарасынан көп алыс емес, Херефордширдегі Кингсленд қаласының жанында (Леоминстер мен Лентвардин арасында, Лэгг өзенінің бойында) өтті. Бұл Розалар соғысының маңызды шайқасы болды. Қарсыластар – Джаспер Тюдор мен оның әкесі Оуэн Тюдор бастаған, Ланкастер әулетінің Генрих VI короліне, оның әйелі Маргарет Анжуға және жеті жасар ұлы Уэльс ханзадасы Эдуардқа адал ақсүйектердің әскері, бір жағынан, ал екінші жағынан – Эдуард, Март графының әскері. Кейбір дереккөздерде шайқас 3 ақпанда болғаны айтылады, ал шайқас өткен нақты жер туралы әртүрлі пікірлер бар.

Өмірбаян

1460 жылы Генрих VI патша тұтқынға алынғанда, Йорк герцогы Ричард (Март графы Эдуардтың әкесі) Генриді тақтан түсіріп, өзі патша болуға тырысты. Оның ең жақын қолдаушылары оны осы қадамнан қайтарды, бірақ ол келісім шартын бекітті, соған сәйкес ол және оның ұрпақтары Генрих қайтыс болғаннан кейін таққа мұрагер болады, осылайша Генрихтің кіші ұлы, Уэльс ханзадасы Эдуардты мұрадан шығарып тастады. Генрихтің әйелі, Анжулық Маргареттың ықпалымен Йорктің жаулары мен қарсыластары Уэльсте және Солтүстік Англияда әскер жинауға кірісті. Йорк өзінің 18 жасар үлкен ұлы Эдуард Маршты Уэльс шебінде қолдау жинауға жіберді, ал өзі солтүстікке әскер басқарды. 30 желтоқсанда Йорк өзінің әскерін Уэйкфилд шайқасында тұзаққа түсіріп, қаза тапты. Йорктің қазасымен оның лауазымдары мен таққа талап ету құқығы қазір 4-ші Йорк герцогы Эдуард Мартқа көшті. Ол Оуэн Тюдор мен оның ұлы Пемброк графы Джаспер бастаған Уэльстен Ланкастер әскерінің басты күштеріне қосылуына бөгет қоюға тырысты. Үлкен Тюдор Генрих V-тің жесірі Валуалық Екатеринаның екінші күйеуі болған; олардың ұлдары (Жаспер және Эдмунд Тюдор) Генрих VI-ның жартылай бауырлары ретінде графтар аталды, ал отбасы Оңтүстік Уэльстегі маңызды күшке айналды. Оның әскеріне уэльстіктер кірді, олар негізінен Кармартеншир мен Пемброкширдегі Тюдор жерлерінен, сондай-ақ француз және бретондық жалдамалы сарбаздар мен Джеймс Батлер, Уилтшир және Ормонд графы бастаған ирланд әскерлері қосылды. Вигмор қамалында орналасқан Эдуард өз әскерін Англияның шекаралық округтерінен және Уэльстен жинады. Оның басты қолдаушыларының арасында Лорд Одли, Уилтон лорды Грей, Рагланның сэр Уильям Герберт, сэр Уолтер Деверьо және Хамфри Стаффорд болды. Рождествоны Глостерде өткізгеннен кейін ол Лондонға қайтуға дайындала бастады. Бірақ Джаспер Тюдордың әскері жақындап келе жатқандықтан, ол жоспарын өзгертті; Тюдордың Лондонға жақындап келе жатқан Ланкастердің басты күштерімен қосылуына жол бермеу үшін Эдуард шамамен бес мыңдық әскермен солтүстікке қарай Мортимердің қиылысына бет бұрды.

Пархелий

Таң атқанда, пархелий деп аталатын метеорологиялық құбылыс орын алды: үш күн бірге шығып келе жатқандай көрінді. Бұл күн итінің шайқасқа дейін осылай ерте пайда болуы оның әскерлерін қорқытқан сияқты, бірақ Йорк графы Эдуард оларды бұл киелі Үштік екеніне көндірді, демек Құдай олардың жағында еді. (төменде қараңыз) және Шарон Кей Пенменнің "The Sunne in Splendour" кітабында.

Шайқас

Йорк кеңесшілерінің бірі, сэр Ричард Крофт, Крофт қамалының жергілікті лорды, Ланкастерлердің шабуылын тоқтату үшін жол айырысында (Рим жолы мен Огилби жолы) садақшыларды орналастыруды ұсынды. Пемброк армиясы Йорк армиясынан шамамен мың адам кем болды және сол кезде шайқаста тәжірибесі болмағандықтан, бастапқыда соғысуды жоспарламаған болуы мүмкін, бірақ түске қарай Лэгг өзенін кесіп өту үшін олардың соғысуға мәжбүр болатыны анық болды. Ланкастерлер шабуылға көшті. Батлердің «дивизиясы» алғашқы шабуылды бастады, Эдуардтың оң қанатын жолдан кері шегінуге мәжбүр етті, сол қанат ыдырады. Пемброк Эдуардтың орталық дивизиясына қарсы тұрды, бірақ ең шешушісі, Оуэн Тюдор Йорк армиясының сол қанатын қоршауға тырысты; оның «дивизиясы» жеңіліске ұшырады және қашқындық басталды. Содан кейін Пемброктың орталық бөлігі де шайқастың күшіне шыдамады және шайқас жеңіспен аяқталды. Оуэн Тюдордың әскері қашқанда, олардың кейбіреулері шамамен 17 миль (27 км) қашықтықтағы Херефордқа дейін қуылды, ал Оуэннің өзі тұтқындалып, басы кесілді. Энди Ламковски екінші шайқас орнының болуы мүмкін екенін айтады: Эдуард Лэгг өзенін сол жағынан өткелге қарай (Йорк армиясы оңтүстікке қарап тұрғанда) орналастырса, ал Ланкастерлер өзеннің оң жағында солтүстікке қарап орналасса. Көпiрге жақын аңғардың тарлығы екі армияның әрқайсысы үш дивизиядан тұратын колоннада орналасуы мүмкін екенін білдіреді, егер олар өзеннен өтуге жақын жерде соғысқан болса, бірақ жер қазіргі Battle Acre Cottage және Drybridge House тұсында айтарлықтай кеңейеді. Бұл жағдайда дәстүрлі «үш бөлімнен» тұратын ұрыс шебі мүмкін болады. Автор Эндрю Бордман да басқаша түсіндіру мүмкін екенін айтады: «Бұл шайқас осы маңайда болған болуы мүмкін, мүмкін, екі армияның да қанаттарын өзен қорғаған, ал қалғанын төбелер қорғаған». Эндрю Бордман Уильям Грегоридің (Грегоридің жылнамасы) Едуардтың: «Ол өзінің жауымен Мортимердің айқасының жанында, Херефордтан алыс емес жақсы жазықта кездесті» деген сөздерін келтіреді. Көпiрге жақын аңғардағы шайқас орны әдетте «жақсы жазық» емес, бірақ Battle Acre Cottage немесе Drybridge House маңындағы аймақ солтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай осы сипаттамаға сәйкес келеді. Энди Ламковски сондай-ақ, егер Ланкастер күштері батыстан емес, оңтүстіктен келсе, солтүстік/оңтүстік бағытта орналасу ықтимал, Эдуард оларды солтүстікке жылжуынан тоқтату үшін аңғардың ені бойынша орналасады және оның қанаттарын аңғардың тарлығына немесе Лэгг өзеніне тіреудің артықшылығына ие болады.